Тарихның бөтен чорында диярлек җәмгыятьнең уңышы аның зур һәм тәртипле оешмалар туплый алу сәләтенә турыдан-туры бәйле булган. Масштаб эффектына (economies of scale) таянганнар гадәттә җиңгән, ә бу иң зур оешмаларның иң уңышлы булуын аңлаткан.
Замана шулкадәр нык үзгәрде ки, хәзер безгә моңа ышану да кыен, әмма нибары берничә дистә ел элек кенә иң зур оешмалар иң алдынгылары санала иде. 1960 елда колледж тәмамлаган өметле яшь кеше Ford, General Electric яки NASA'ның зур, балкып торган офисларында эшләргә омтылган. Көчсезлек яки әһәмиятсезлек «бәләкәй» дигән сүз иде. 1960 елда бәләкәй булу шәп кенә стартап дигәнне аңлатмаган. Бу Сид абыйның аяк киеме кибете кебек нәрсә иде.
Мин 1970-нче елларда үскәндә, «корпоратив баскыч» төшенчәсе әле дә бик көчле яши иде. Стандарт план яхшы көллияткә керергә тырышудан гыйбарәт иде, аннан кешене ниндидер оешмага эшкә алганнар, һәм ул анда акрынлап җаваплырак вазыйфаларга үскән. Тагын да амбициялерәк булганнар бары шул ук баскыч буйлап тизрәк үрмәләргә генә өметләнгән. [1]
Ләкин егерменче гасыр ахырында нәрсәдер үзгәрде. Масштаб эффекты эш итүче бердәнбер көч түгел икәнлеге ачыкланды. Бигрәк тә технологияләр өлкәсендә, бәләкәй төркемнәр ирешә алган тизлек зурлыкның өстенлекләрен җиңә башлады.
Киләчәк без 1970 елда көткәннән бөтенләй башкача булып чыкты. Без көткән гөмбәзле шәһәрләр һәм очучы машиналар чынбарлыкка ашмады. Ләкин, бәхеткә, белгечлегебезне һәм дәрәҗәбезне күрсәтүче значоклары булган комбинезоннар да тормышка кермәде. Берничә гигант, агач сыман иерархик оешмалар хакимлек итү урынына, киләчәкнең икътисады бәләкәйрәк, мөстәкыйль берәмлекләрдән торган үзгәрүчән челтәр булыр кебек тоела.
Зур оешмаларның эшләми башлавында гына түгел эш. Рим армиясе яки Британия Ост-Һиндстан компаниясе кебек мәшһүр уңышлы оешмаларның бүгенге зурлыктагы оешмаларга караганда протокол һәм эчке сәясәттән кимрәк җәфа чигүенә бернинди дәлил юк. Ләкин алар яңа технологияләр ачып, уен кагыйдәләрен юл өстендә үзгәртә алмаган көндәшләр белән көч сынашкан. Хәзер ачыкланганча, «зур һәм тәртипле оешмалар җиңә» дигән кагыйдәгә бер искәрмә өстәргә кирәк: «акрын үзгәрә торган уеннарда». Үзгәрешләр тиешле тизлеккә җиткәнче, моны беркем дә белмәгән.
Ләкин зур оешмалар хәзер начаррак эшли башлаячак, чөнки тарихта беренче тапкыр алар иң яхшы кешеләрне үзенә җәлеп итә алмый. Хәзер көллиятне тәмамлаган амбицияле егет яки кыз зур компаниядә эшләргә теләми. Алар тиз үсеп килүче кызыклы стартапта эшләргә тели. Әгәр алар чыннан да амбицияле булса, аны үзләре башлап җибәрергә омтыла. [2]
Бу зур компанияләр юкка чыгачак дигән сүз түгел. Стартаплар уңышка ирешәчәк дип әйтү зур компанияләрнең яшәячәген аңлата, чөнки уңышка ирешкән стартаплар йә үзләре зур компаниягә әйләнә, йә аларны зур компанияләр сатып ала. [3] Ләкин зур оешмалар, мөгаен, егерменче гасырның соңгы чирегенә кадәр уйнаган әйдәп баручы ролен беркайчан да кире кайтара алмас.
Шулкадәр озак дәвам иткән тенденциянең кайчан да булса бетүе бераз гаҗәпләндерә дә. Бер кагыйдәнең меңнәрчә еллар буена эшләп, аннары капма-каршы якка үзгәрүе еш буламыни?
«Зуррак булган саен яхшырак» дигән меңьеллык караш безгә хәзер искергән, ләкин бик нык тамыр җәйгән күп кенә гадәтләрне калдырды. Димәк, амбицияле кешеләр хәзер моның өстендә арбитраж ясый ала. Нинди идеяләрне саклап калырга, ә кайсыларын ташларга мөмкин булуын төгәл аңлау бик кыйммәтле булачак.
Моны эзләү урыны — бәләкәйлекнең таралуы башланган урын: стартаплар дөньясы.
Амбицияле кешеләрнең баскыч буйлап өскә үрмәләү урынына аны үз асларына үстерүләре очраклары һәрвакыт, бигрәк тә АКШта, булып торган. Ләкин күптән түгел генә бу аномаль юл санала иде һәм аның буенча гадәттә аутсайдерлар гына бара иде. Унтугызынчы гасырның бөек сәнәгатьчеләренең шулкадәр аз рәсми белемле булулары очраклы түгел. Компанияләре ахыр чиктә гаять зур булып үссә дә, аларның барысы да баштасы гади механиклар һәм кибетчеләр булган. Бу югары белемле кеше, мөмкинлеге булса, беркайчан да атламаячак иҗтимагый баскыч иде. Технология стартаплары, һәм аеруча Интернет стартаплары калкып чыкканчы, белемле кешеләрнең үз бизнесларын башлап җибәрүе бик гадәти булмаган күренеш иде.
Кремний үзәненең беренче стартабы булган Fairchild Semiconductor компаниясен оештыру өчен Shockley Semiconductor'дан киткән сигез кеше башта хәтта компания ачарга да тырышмаган иде. Алар бары үзләрен төркем буларак эшкә алырга теләгән берәр компания генә эзләгән. Аннары аларның берсенең ата-анасы аларны бәләкәй инвестиция банкы белән таныштырган, ә тегесе үз бизнесларын башлау өчен акча табарга тәкъдим иткән, һәм алар ризалашкан. Ләкин компания ачу алар өчен ят фикер иде; бу аларның уйламаганда килеп чыккан гамәле булган. [4]
Хәзер, минемчә, программалаштыра белгән һәрбер Stanford яки Berkeley студенты ким дигәндә үз стартапын ачу турында уйланып карагандыр. Көнчыгыш яр буе университетлары да нык артта калмый, ә Британия университетлары алардан бераз гына калыша. Бу модель Stanford һәм Berkeley'дагы карашларның тайпылыш түгел, ә әйдәп баручы күрсәткеч булуын фаразлый. Дөнья менә шушы юл белән бара.
Әлбәттә, Интернет стартаплары дөнья икътисадының бәләкәй генә өлешен алып тора әле. Аларга нигезләнгән тенденция шулкадәр куәтле була алырмы?
Минемчә, әйе. Бу өлкәдә башкарыла алырлык эш күләменең ниндидер чиге бар дип уйларга бернинди сәбәп юк. Фән кебек үк, байлык та фракталь рәвештә киңәя кебек. Уатт (Watt) аның өстендә эшли башлаганда, пар көче Британия икътисадының бер бөртеге генә иде. Ләкин аның эше тагын да күбрәк эшкә этәргеч бирде, һәм нәтиҗәдә бу бөртек үзе башта өлеше булган бөтен икътисадтан да зуррак нәрсәгә әверелде.
Интернет белән дә шундый ук хәл кабатланырга мөмкин. Әгәр Интернет стартаплары амбицияле кешеләргә иң яхшы мөмкинлек бирә икән, димәк, күп кенә амбицияле кешеләр аларны ачачак, һәм икътисадның бу өлеше гадәти фракталь ысул белән киңәячәк.
Интернетка бәйле кушымталар дөнья икътисадының уннан бер өлешен генә тәшкил итсә дә, бу компонент калганнары өчен юнәлеш бирүче булачак. Икътисадның иң динамик өлеше һәрвакыт шулай эшли — хезмәт хакыннан алып киенү стандартларына кадәр барысына да тәэсир итә. Престиж өчен генә түгел, ә икътисадның иң динамик өлешендәге принциплар нәтиҗәле эшләүче принциплар булганга күрә.
Киләчәк өчен, уңышлы юл — бу эшчәнлекләре аерым үлчәнә торган бәләкәй, мөстәкыйль төркемнәр челтәре булыр кебек. Һәм иң аз каршылыкка (impedance) ия булган җәмгыятьләр җиңәчәк.
Башлангыч сәнәгать инкыйлабындагы кебек үк, кайбер җәмгыятьләр моны башкаларга караганда яхшырак башкарачак. Англиядә барлыкка килгәннән соң бер буын эчендә Сәнәгать инкыйлабы кыйтга Европасына һәм Төньяк Америкага таралды. Ләкин ул бөтен җиргә дә таралмады. Бу яңа эш рәвеше бары тик аңа әзер булган урыннарда гына тамыр җәя алды. Ул инде көчле урта сыйныфы булган урыннарга гына тарала алды.
1960-нчы елларда Кремний үзәнендә башланган үзгәрешләрнең дә шундый ук иҗтимагый ягы бар. Анда ике яңа төр техника эшләнде: интеграль схемалар төзү техникасы һәм яңа технологияләр тудыру аша тиз үсү өчен эшләнгән яңа типтагы компанияләр төзү техникасы. Интеграль схемалар төзү техникасы башка илләргә бик тиз таралды. Әмма стартаплар төзү техникасы таралмады. Илле ел узгач, стартаплар Кремний үзәнендә һәр адымда очрый һәм АКШның тагын берничә шәһәрендә киң таралган, ләкин дөньяның күпчелек өлешендә алар һаман да бер гадәти булмаган күренеш булып кала.
Стартапларның Сәнәгать инкыйлабы кебек киң таралмавының сәбәпләренең берсе — бәлки, төп сәбәбедер — аларның иҗтимагый тотрыклылыкны җимерүендә (social disruptiveness). Күп кенә социаль үзгәрешләр алып килсә дә, Сәнәгать инкыйлабы «зуррак булган саен яхшырак» дигән принцип белән көрәшмәде. Киресенчә: бу ике нәрсә бер-берсенә бик яхшы туры килде. Яңа сәнәгать компанияләре армия һәм дәүләт хезмәте кебек булган зур оешмаларның гадәтләрен үзләштерделәр, һәм нәтиҗәдә барлыкка килгән гибрид яхшы эшләде. «Сәнәгать капитаннары» «эшчеләр армиясенә» боерыклар бирде, һәм һәркем нәрсә эшләргә тиешлеген белде.
Социаль яктан караганда, стартаплар агымга каршы ныграк бара кебек. Иерархияне һәм тотрыклылыкны кадерләгән җәмгыятьләрдә аларга чәчәк атуы кыен, нәкъ сәүдәгәрләр сыйныфыннан теләсә кайчан тартып ала торган кешеләр идарә иткән җәмгыятьләрдә индустриальләшүгә чәчәк ату кыен булган кебек. Ләкин Сәнәгать инкыйлабы башланганда, бу этапны үткән берничә ил бар иде инде. Бу юлы исә әзер илләр шулкадәр күп түгел кебек.
Искәрмәләр
[1] Бу модельнең сәер нәтиҗәләренең берсе — күбрәк акча эшләүнең гадәти юлы менеджер булу иде. Стартаплар төзәтә торган нәрсәләрнең берсе нәкъ менә шул.
[2] Америка автомобиль компанияләренең Япония компанияләреннән күпкә начаррак эшләвенең сәбәпләре күп, ләкин аларның ким дигәндә берсе өмет уята: Американы тәмамлаучыларның сайлау мөмкинлекләре күбрәк.
[3] Мөмкин, кайчан да булса компанияләр кешеләр санын арттырмыйча да керемнәрен гаять зур итә алырлар, ләкин без әле бу юлда бик ерак түгел.
[4] Lecuyer, Christophe, Making Silicon Valley, MIT Press, 2006.
Моның караламаларын укыганнары өчен Trevor Blackwell, Paul Buchheit, Jessica Livingston һәм Robert Morris'ка рәхмәтемне белдерәм.