Бүкіл дерлік тарих бойы қоғамның табысы оның үлкен әрі тәртіпті ұйымдар құра білу қабілетіне тікелей байланысты болды. Ауқым үнемділігіне бәс тіккендер әдетте ұтып отырды, бұл дегеніміз — ең үлкен ұйымдар ең табысты ұйымдар болды.
Жағдайдың соншалықты өзгергені сонша, қазір бұған сенудің өзі қиын, бірақ бірнеше онжылдық бұрын ғана ең үлкен ұйымдар ең озық ұйымдар саналатын. 1960 жылы колледж бітірген өршіл жас Ford, General Electric немесе NASA-ның зәулім, жарқыраған кеңселерінде жұмыс істеуді армандайтын. Кішігірім болу — ұсақ-түйек болуды білдіретін. 1960 жылы кішігірім болу деген керемет шағын стартапты емес, Сид ағайдың аяқ киім дүкенін білдіретін.
Мен 1970 жылдары өсіп келе жатқанда, "мансап сатысы" ұғымы әлі де өте өзекті еді. Қалыпты жоспар — жақсы колледжге түсу, одан кейін белгілі бір ұйымға қабылданып, бірте-бірте жауапкершілігі жоғары лауазымдарға көтерілу болатын. Барынша өршіл жандар дәл сол сатымен тезірек өрмелеуге ғана үміттенетін. [1]
Бірақ жиырмасыншы ғасырдың аяғында бір нәрсе өзгерді. Ауқым үнемділігі жалғыз шешуші күш емес екені белгілі болды. Әсіресе технология саласында шағын топтардың беретін жылдамдығы үлкен көлемнің артықшылықтарын басып оза бастады.
Болашақ 1970 жылы біз күткеннен мүлдем басқаша болып шықты. Біз күткен күмбезді қалалар мен ұшатын көліктер шындыққа айналмады. Бірақ, бақытымызға орай, мамандығымыз бен дәрежені көрсететін бейдждері бар комбинезондар да пайда болған жоқ. Болашақтың экономикасы бірнеше алып, тармақталған құрылымды ұйымдардың үстемдігіне емес, шағын әрі тәуелсіз бірліктердің икемді желісіне ұқсайтын сияқты.
Бұл ірі ұйымдардың жұмыс істеуін тоқтатқанынан емес. Рим әскері немесе Британдық Ост-Үндістан компаниясы сияқты тарихтағы әйгілі табысты ұйымдар бүгінгі сондай көлемдегі ұйымдарға қарағанда хаттамалар мен ішкі саясаттан азырақ зардап шекті дейтін ешқандай дәлел жоқ. Бірақ олар жаңа технологияны ашу арқылы ойын ережесін жүріс барысында өзгерте алмайтын қарсыластармен бәсекелесті. Енді белгілі болғандай, "үлкен әрі тәртіпті ұйымдар жеңеді" деген ережеге: "баяу өзгеретін ойындарда" деген нақтылау қосу керек екен. Өзгеріс жеткілікті жылдамдыққа жеткенше мұны ешкім білмеді.
Дегенмен, ірі ұйымдардың ісі енді нашарлай бастайды, өйткені тарихта алғаш рет олар енді ең үздік мамандарды тарта алмай отыр. Қазір колледж бітірген өршіл жас үлкен компанияда жұмыс істегісі келмейді. Олар тез арада сондай деңгейге өсіп келе жатқан танымал стартапта жұмыс істегісі келеді. Ал егер олар шынымен өршіл болса, оны өздері құрғысы келеді. [2]
Бұл үлкен компаниялар жоғалып кетеді дегенді білдірмейді. Стартаптар табысқа жетеді деп айтудың өзі үлкен компаниялардың болатынын меңзейді, өйткені табысты стартаптар не үлкен компанияға айналады, не соларға сатылады. [3] Бірақ ірі ұйымдар жиырмасыншы ғасырдың соңғы ширегіне дейін атқарған жетекші рөлін енді ешқашан ойнамайтын шығар.
Осыншама ұзаққа созылған трендтің бір күні сарқылуы таңғалдырады. Бір ереженің мыңдаған жыл бойы жұмыс істеп, содан кейін бағытын кері өзгертуі қаншалықты жиі болады?
Мыңжылдықтарға созылған "неғұрлым үлкен болса, соғұрлым жақсы" дәуірі бізге қазір ескірген, бірақ тамыры өте тереңге жайылған көптеген дәстүрлерді қалдырды. Демек, өршіл адамдар енді осыдан арбитраж жасай алады. Қай идеяларды қалдырып, қайсысын енді лақтырып тастауға болатынын нақты түсіну өте құнды болмақ.
Бұл үшін шағындықтың таралуы қай жерден басталғанына қарау керек: стартаптар әлеміне.
Әсіресе АҚШ-та сатымен жоғары өрмелеудің орнына, сол сатыны өз астынан өсіріп шығарған өршіл адамдардың сирек мысалдары әрқашан болған. Бірақ соңғы уақытқа дейін бұл тек шеттегі адамдар (аутсайдерлер) ғана жүретін қалыптан тыс жол еді. ХІХ ғасырдың ұлы өнеркәсіпшілерінің ресми білімінің соншалықты аз болуы кездейсоқтық емес еді. Олардың компаниялары кейін қаншалықты алып болғанымен, бастапқыда олардың бәрі негізінен механиктер мен дүкеншілер болды. Бұл колледж білімі бар адам бас тарта алатын мүмкіндігі болса, ешқашан баспайтын әлеуметтік қадам еді. Технологиялық стартаптар, әсіресе интернет-стартаптар пайда болғанға дейін, білімді адамдардың өз бизнесін ашуы өте сирек құбылыс болатын.
Кремний алқабының ең алғашқы стартапы Fairchild Semiconductor-ды құру үшін Shockley Semiconductor-дан кеткен сегіз адам бастапқыда тіпті компания ашуға тырысқан да жоқ. Олар тек өздерін бір топ ретінде жұмысқа алуға дайын компания іздеді. Содан кейін олардың біреуінің ата-анасы оларды шағын инвестициялық банкпен таныстырды, ал ол банк өз ісін бастау үшін қаржыландыру тауып беруді ұсынды, сөйтіп олар солай істеді. Бірақ компания ашу олар үшін жат идея еді; бұл олардың абайсызда келіп түскен жолы болды. [4]
Қазір бағдарламалай алатын Stanford немесе Berkeley-дің әрбір дерлік бакалавриат студенті кем дегенде стартап ашу туралы ойланып көрген шығар деп топшылаймын. Шығыс жағалаудағы университеттер де қалысар емес, ал британдық университеттер олардан сәл ғана артта. Бұл үрдіс Stanford пен Berkeley-дегі көзқарастардың ауытқу емес, жетекші көрсеткіш екенін білдіреді. Әлем осы бағытта кетіп барады.
Әрине, интернет-стартаптар әлі де әлемдік экономиканың мардымсыз ғана бөлігін құрайды. Оларға негізделген тренд соншалықты қуатты бола ала ма?
Мен солай деп ойлаймын. Бұл салада атқарылуы мүмкін жұмыс көлеміне қандай да бір шектеу бар деп шамалауға ешқандай негіз жоқ. Ғылым сияқты, байлық та фракталды түрде кеңейетін тәрізді. Уатт жұмысын бастаған кезде бу қуаты Британ экономикасының елеусіз ғана үлесі еді. Бірақ оның жұмысы одан әрі жаңа жұмыстарға ұласып, соңында сол елеусіз үлес өзі бастапқыда бір бөлігі болған бүкіл экономикадан да үлкен нәрсеге айналды.
Интернетте де дәл сондай жағдай болуы мүмкін. Егер интернет-стартаптар өршіл адамдар үшін ең жақсы мүмкіндік ұсынса, онда көптеген өршіл адамдар оларды бастайтын болады және экономиканың бұл бөлігі әдеттегідей фракталды түрде ұлғая түседі.
Интернетке байланысты қосымшалар әлемдік экономиканың оннан бір бөлігіне ғана айналғанның өзінде, бұл компонент қалғандарына бағыт-бағдар береді. Жалақыдан бастап киіну стандарттарына дейінгі барлық нәрседе экономиканың ең серпінді бөлігі әрқашан үлгі болып келеді. Бұл тек оның беделіне байланысты емес, сонымен бірге экономиканың ең серпінді бөлігінің негізінде жатқан қағидаттардың әдетте тиімді болатындығынан.
Болашақ үшін бәс тігуге тұрарлық тренд — нәтижесі жеке өлшенетін шағын, дербес топтардың желілері болмақ. Ал ең аз кедергісі бар қоғамдар жеңіске жетеді.
Алғашқы өнеркәсіптік төңкерістегідей, кейбір қоғамдар бұл істе басқаларға қарағанда жақсырақ болады. Англияда пайда болғаннан кейін бір ұрпақтың ішінде Өнеркәсіптік төңкеріс континенттік Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Бірақ ол барлық жерге бірдей тараған жоқ. Істің бұл жаңа тәсілі тек оған дайын болған жерлерде ғана тамыр жая алды. Ол тек қажырлы орта табы бар жерлерге ғана тарай алды.
1960 жылдары Кремний алқабында басталған өзгерістің де осыған ұқсас әлеуметтік құрамдас бөлігі бар. Онда екі жаңа әдіс-тәсіл дамыды: интегралдық схемаларды құру әдістері және жаңа технология жасау арқылы жылдам өсуге арналған жаңа типтегі компанияны құру әдістері. Интегралдық схемаларды құру әдістері басқа елдерге тез таралды. Ал стартаптарды құру әдістері таралған жоқ. Елу жыл өткен соң, стартаптар Кремний алқабында әр қадам сайын кездеседі және АҚШ-тың тағы бірнеше қаласында үйреншікті жағдайға айналды, бірақ олар әлемнің басым бөлігінде әлі күнге дейін қалыптан тыс құбылыс болып отыр.
Стартаптардың Өнеркәсіптік төңкеріс сияқты кең таралмауының себептерінің бірі — бәлкім, басты себебі — олардың әлеуметтік тұрғыдан бұзушылық сипатында (дизруптивтілігінде). Көптеген әлеуметтік өзгерістер әкелгенімен, Өнеркәсіптік төңкеріс "неғұрлым үлкен болса, соғұрлым жақсы" қағидатына қарсы күрескен жоқ. Керісінше: бұл екеуі бір-бірімен тамаша үйлесті. Жаңа өнеркәсіптік компаниялар әскер және мемлекеттік қызмет сияқты бар ірі ұйымдардың салт-дәстүрлерін бейімдеп алды және нәтижесінде пайда болған будан өте жақсы жұмыс істеді. "Өнеркәсіп капитандары" "жұмысшылар армиясына" бұйрықтар берді және әркім өзінің не істеу керектігін білді.
Стартаптар әлеуметтік тұрғыдан ағысқа қарсы көбірек жүзетін сияқты. Саудагерлер табынан қалағанынша тартып алатын адамдар билеген қоғамдарда индустрияландырудың гүлденуі қаншалықты қиын болса, иерархия мен тұрақтылықты бағалайтын қоғамдарда да стартаптардың өркендеуі соншалықты қиын. Бірақ Өнеркәсіптік төңкеріс болған кезде бұл кезеңнен өткен бірнеше ел бар еді. Ал бұл жолы соншалықты көп ел дайын емес сияқты.
Ескертпелер
[1] Бұл модельдің біртүрлі салдарларының бірі — көбірек ақша табудың үйреншікті жолы менеджер болу еді. Бұл — стартаптар түзететін жайттардың бірі.
[2] Америкалық автокөлік компанияларының жапондық автокөлік компанияларынан әлдеқайда нашар жұмыс істеуінің көптеген себептері бар, бірақ олардың кем дегенде біреуі оптимизмге себеп болады: америкалық түлектерде таңдау көбірек.
[3] Компаниялар бір күні адам санын көбейтпей-ақ кірісті үлкейте алатын болуы мүмкін, бірақ біз бұл трендке әлі аса жақындай қойған жоқпыз.
[4] Лекуйе, Кристоф, Making Silicon Valley, MIT Press, 2006.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтқа, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс білдіремін.