(Был эссе Берклиҙағы CSUA-ла һөйләнгән телмәргә нигеҙләнгән.)
Хәҙер Интернетта өс төп көс бар: Yahoo, Google һәм Microsoft. Уларға нигеҙ һалыусыларҙың уртаса йәше: 24. Шулай итеп, аспиранттар уңышлы компаниялар аса алыуы хәҙер яҡшы билдәле. Әгәр аспиранттар быны булдыра икән, ни өсөн студенттар булдырмаһын?
Технологиялағы башҡа бөтә нәмә кеүек үк, стартап башлау сығымдары ҡырҡа кәмене. Хәҙер ул шул тиклем түбән, хатта шау-шыу араһында юғалып ҡалды. Веб-стартап асыу өсөн төп сығым — ашау һәм торлаҡ хаҡы. Тимәк, компания асыу өсөн сығымдар ябай ялҡау булып ятыуҙан әллә ни күберәк түгел. Әгәр рамен менән туҡланырға риза булһағыҙ, ун мең долларлыҡ башланғыс инвестицияға ла стартап башларға мөмкин.
Компания асыу күпмегә арзаныраҡ булһа, инвесторҙарҙың рөхсәтенә ихтыяж шул тиклем аҙыраҡ. Шуға күрә элек быны бер ҡасан да эшләй алмаған күп кенә кешеләр хәҙер компаниялар аса аласаҡ.
Иң ҡыҙыҡлы өлөш — егерме йәштәрҙәге йәштәр. Мин инвесторҙар теләгән бөтә нәмәгә лә эйә булып, аҡылдан башҡа, йә бөтә нәмәгә эйә булып, энергиянан башҡа нигеҙләүселәр хаҡында артыҡ ҡыҙыҡһынмайым. Яңы, түбәнерәк сик менән азат ителгән иң өмөтлө төркөм — инвесторҙар теләгән бөтә нәмәгә эйә, тик тәжрибәнән башҡа.
Баҙар хаҡы
Мин бер саҡ мәктәптә ботан (nerd) дуҫтар популяр түгел, сөнки уларҙың популяр булырға тырышыуға ҡарағанда мөһимерәк эштәре бар, тип раҫлағайным. Ҡайһы берәүҙәр мине кешеләргә улар ишетергә теләгәнде генә һөйләй тине. Ярай, хәҙер мин быны тағы ла асығыраҡ эшләйем: минеңсә, студенттарға тейешле баһа бирелмәй.
Дөрөҫөрәге, минеңсә, 20 йәшлек кешеләрҙең ҡиммәтендәге ҙур айырманы бик аҙҙар аңлай. Ҡайһы берәүҙәр, дөрөҫ, бик һәләтле түгел. Ләкин башҡалары 30 йәшлектәрҙең һирәктәренән башҡа барыһына ҡарағанда ла һәләтлерәк. [1]
Хәҙергәсә төп проблема уларҙы айырып алыуҙың ҡыйынлығында булды. Донъялағы һәр венчур инвесторы, әгәр ваҡытты кире бороп булһа, Microsoft-ҡа инвестиция һалырға тырышыр ине. Ләкин ул ваҡытта быны кем эшләр ине? Был аныҡ 19 йәшлек егеттең Билл Гейтс булыуын нисә кеше аңлар ине?
Йәштәрҙе баһалау ҡыйын, сөнки (а) улар тиҙ үҙгәрә, (б) улар араһында ҙур айырма бар һәм (в) улар үҙ-үҙенә ҡаршы килеүсән. Һуңғыһы — ҙур проблема. Йәш саҡта, хатта аҡыллы булһаң да, һин ҡайһы берҙә ахмаҡ һүҙҙәр һөйләйһең һәм эштәр эшләйһең. Шуға күрә, әгәр алгоритм ахмаҡ һүҙ һөйләгәндәрҙе иләп ташлауҙан торһа (күп инвесторҙар һәм эш биреүселәр аңһыҙ рәүештә шулай эшләй), һеҙ бик күп ялған һығымталар яһаясаҡһығыҙ.
Колледж тамамлағандарҙы эшкә алған ойошмаларҙың күбеһе 22 йәшлектәрҙең тик уртаса ҡиммәтен генә белә, ә ул әллә ни юғары түгел. Шуға күрә егерменсе быуаттың күпселек өлөшөндә барыһы ла ниндәйҙер башланғыс кимәлдәге эштә стажер булып башларға тейеш тигән фекер йәшәп килде. Ойошмалар яңы килеүселәр ағымында ҙур төрлөлөк барлығын аңлай ине, ләкин был уйҙы үҫтереү урынына, улар уны баҫырға тырышты — хатта иң өмөтлө йәштәр ҙә төптән башлаһа, баштары әйләнмәҫ тигән ышаныу менән.
Иң һөҙөмтәле йәштәргә эре ойошмалар һәр ваҡыт тейешле баһа бирмәйәсәк, сөнки йәштәрҙең әлегә үлсәрлек эш һөҙөмтәләре юҡ, һәм уларҙың һәләтен баһалауҙағы теләһә ниндәй хата уртаса күрһәткескә ынтыласаҡ.
Ғәҙәттән тыш һөҙөмтәле 22 йәшлек кеше нимә эшләргә тейеш? Бер юл — ойошмаларҙың башы аша туранан-тура ҡулланыусыларға мөрәжәғәт итеү. Һеҙҙе эшкә алған теләһә ниндәй компания иҡтисади яҡтан клиент өсөн вәкил ролен үтәй. Уларҙың һеҙгә биргән баһаһы (хәйер, үҙҙәре быны аңламауы ла мөмкин) — ҡулланыусы өсөн һеҙҙең ҡиммәтегеҙҙе самаларға тырышыу. Ләкин уларҙың ҡарарына шикәйәт итеү юлы бар. Теләһәгеҙ, үҙ компанияғыҙҙы асып, туранан-тура ҡулланыусылар тарафынан баһаланыуҙы һайлай алаһығыҙ.
Баҙар теләһә ниндәй эш биреүсенән күпкә һиҙгерәк. Һәм унда бер ниндәй ҙә дискриминация юҡ. Интернетта бер кем дә һеҙҙең эт булыуығыҙҙы белмәй. Һәм иң мөһиме, бер кем дә һеҙҙең 22 йәштә булыуығыҙҙы белмәй. Ҡулланыусыларҙы бары тик һеҙҙең сайт йә программа тәьминәте улар теләгәнде бирәме-юҡмы икәне генә борсой. Уның артында өлкән синыф уҡыусыһы торамы-юҡмы икәне уларға мөһим түгел.
Әгәр һеҙ ысынлап та һөҙөмтәле эшләйһегеҙ икән, ни өсөн эш биреүселәрҙе һеҙҙең өсөн баҙар хаҡын түләргә мәжбүр итмәҫкә? Ҙур компанияла ябай хеҙмәткәр булып эшләргә ниңә барырға, әгәр һеҙ стартап асып, уларҙы һеҙҙе алыу өсөн шул стартапты һатып алырға мәжбүр итә алһағыҙ?
Күпселек кеше «стартап» тигән һүҙҙе ишеткәс, асыҡ сауҙаға сыҡҡан билдәлеләрен күҙ алдына килтерә. Ләкин уңышҡа өлгәшкән стартаптарҙың күбеһе һатылыу аша уңыш таба. Һәм, ғәҙәттә, һатып алыусы технологияны ғына түгел, уны булдырған кешеләрҙе лә үҙенә алырға теләй.
Йыш ҡына эре компаниялар стартаптарҙы табыш килтерә башлағанға тиклем үк һатып ала. Әлбиттә, бындай осраҡтарҙа улар килем артынан ҡыумаған. Уларға кәрәге — эшкәртеүселәр командаһы һәм уларҙың ошоғаса төҙөгән программа тәьминәте. Стартап алты ай үткәс 2 йә 3 миллионға һатып алынһа, был һатып алыуға ҡарағанда эшкә яллау өсөн бонусҡа оҡшаған.
Минеңсә, бындай хәлдәр күберәк буласаҡ һәм был һәр кем өсөн яҡшыраҡ буласаҡ. Стартап башлаған кешеләр өсөн был асыҡтан-асыҡ яҡшыраҡ, сөнки улар алдан уҡ ҙур сумма аҡса ала. Ләкин һатып алыусылар өсөн дә яҡшыраҡ буласаҡ тип уйлайым. Эре компанияларҙың төп проблемаһы һәм уларҙың бәләкәй компанияларға ҡарағанда күпкә кәмерәк һөҙөмтәле булыуының төп сәбәбе — һәр кешенең хеҙмәтен баһалау ҡыйынлығы. Башланғыс стартаптарҙы һатып алыу улар өсөн был мәсьәләне хәл итә: һатып алыусы эшкәртеүселәр үҙҙәрен иҫбатлағанға тиклем аҡса түләмәй. Һатып алыусылар уңышһыҙлыҡтан һаҡланған, ләкин төп отоштан барыбер файҙалана.
Продукт эшкәртеү
Стартаптарҙы һатып алыу шулай уҡ эре компанияларҙы ҡаҡшатҡан тағы бер проблеманы хәл итә: улар продукт үҫтерә алмай. Эре компаниялар булған продукттарҙан ҡиммәтте һығып алыуҙа яҡшы, ләкин яңыларын булдырыуҙа насар.
Ни өсөн? Был күренеште ентекләп өйрәнергә кәрәк, сөнки был — стартаптарҙың йәшәү мәғәнәһе.
Башлап ебәргәндә, күпселек ҙур компанияларҙың һаҡларға тейешле үҙ биләмәләре бар, һәм был уларҙың үҫеш ҡарарҙарын боҙа. Мәҫәлән, веб-ҡушымталар хәҙер бик популяр, ләкин Microsoft эсендә уларға ҡарата икеле мөнәсәбәт булырға тейеш, сөнки веб-программалар идеяһының үҙе үк десктопҡа янай. Шуға күрә Microsoft эйә буласаҡ теләһә ниндәй веб-ҡушымта, бәлки, Hotmail кеүек, компаниянан ситтә эшләнгән нәмә булыр.
Эре компанияларҙың яңы продукттар эшләүҙә насар булыуының тағы бер сәбәбе — бындай эште башҡарған кешеләр ғәҙәттә эре компанияларҙа ҙур власҡа эйә түгел (әгәр улар башҡарма директор булмаһа). Үҙгәртеүсе яңы технологияларҙы үҙгәреш яратыусы кешеләр булдыра. Һәм улар йә эре компанияла эшләмәй, йә ялағайҙар тарафынан ситкә ҡыҫырыҡланған һәм сағыштырмаса аҙ йоғонтоға эйә.
Эре компаниялар шулай уҡ еңелә, сөнки улар ғәҙәттә һәр нәмәне бер генә дана эшләй. Ҡулығыҙҙа бер генә веб-браузер булғанда, һеҙ уның менән бер ниндәй ҙә етди хәүефле аҙым яһай алмайһығыҙ. Әгәр ун төрлө стартап ун төрлө браузер эшләһә һәм һеҙ иң яҡшыһын һайлап алһағыҙ, һеҙ, бәлки, күпкә яҡшыраҡ нәмәгә өлгәшерһегеҙ.
Был проблеманың дөйөмөрәк варианты шунда: яңы идеялар бигерәк күп, компаниялар барыһын да бер үҙе тикшерә алмай. Хәҙерге ваҡытта Microsoft һатып алырлыҡ берәй нәмә яһайбыҙ тип уйлаған 500 стартап булыуы мөмкин. Хатта Microsoft үҙе лә үҙ эсендә 500 эшкәртеү проектын алып бара алмаҫ ине.
Шулай уҡ ҙур компаниялар кешеләргә хаҡты дөрөҫ түләмәй. Эре компанияла яңы продукт өҫтөндә эшләгән кешеләр, ул уңышлы буламы әллә уңышһыҙмы, яҡынса бер үк хеҙмәт хаҡы ала. Ә стартаптағылар продукт уңышлы булһа, байып китергә, ә уңышһыҙ булһа, бер нәмәһеҙ ҡалырға өмөт итә. [2] Шуға күрә, тәбиғи, стартаптағы кешеләр күпкә нығыраҡ тырыша.
Эре компанияларҙың ҙурлығы ғына ла үҙе бер кәртә. Стартаптарҙа программасылар йыш ҡына теләһә-теләмәһә лә туранан-тура ҡулланыусылар менән аралашырға мәжбүр, сөнки һатыу һәм ярҙам күрһәтеү өсөн башҡа бер кем дә юҡ. Һатыу менән шөғөлләнеү ауыр, ләкин кешегә нимәлер һатырға тырышыу аша фокус-төркөмдәрҙең ни әйткәнен уҡыуға ҡарағанда күпкә күберәк белем алаһың.
Һәм, әлбиттә, эре компаниялар продукт эшкәртеүҙә насар, сөнки улар бөтә нәмәлә лә һүлпән. Эре компанияларҙа бөтә нәмә бәләкәйҙәргә ҡарағанда яй бара, ә продукт эшкәртеү тиҙ барырға тейеш, сөнки яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн бик күп ҡабатлауҙар (итерациялар) аша үтергә кәрәк.
Тенденция
Минеңсә, эре компанияларҙың стартаптарҙы һатып алыу тенденцияһы тик көсәйәсәк. Ҡалған иң ҙур кәртәләрҙең береһе — ғорурлыҡ. Күпселек компаниялар, һәр хәлдә аңһыҙ рәүештә, нәмәләрҙе үҙ эсендә үҫтерә алырға тейеш тип иҫәпләй, ә стартаптар һатып алыу — билдәле бер дәрәжәлә үҙ еңелеүеңде таныу. Һәм шулай итеп, кешеләр ғәҙәттә еңелеүҙе таныу менән нисек итһә, улар быны мөмкин тиклем оҙағыраҡҡа һуҙа. Был һатып алыуҙы, ниһайәт ғәмәлгә ашҡанда, бик ҡиммәткә төшөрә.
Компаниялар нимә эшләргә тейеш һуң: венчур инвесторҙары уларҙы һатып алыу хаҡын йөҙҙәрсә миллионға еткергәнсе, стартаптарҙы йәш сағында уҡ эҙләп табырға тейеш. Венчур инвесторҙары өҫтәгән күп нәмә барыбер һатып алыусыға кәрәкмәй.
Ни өсөн һатып алыусылар йөҙҙәрсә миллионға һатып алырға тура киләсәк компанияларҙы алдан күреп, уларҙы унынсы йә егерменсе өлөшө хаҡына иртәрәк ҡулға төшөрөргә тырышмай? Сөнки еңеүселәрҙе алдан күрә алмайҙармы? Әгәр улар егерме тапҡырға аҙыраҡ түләһә, егерме тапҡырға насарыраҡ фаразлау ҙа етә. Әлбиттә, улар быны булдыра ала.
Минеңсә, технологиялар һатып алған компаниялар әкренләп башланғыс осорҙағы стартаптар артынан төшөргә өйрәнәсәк. Уларҙы мотлаҡ тулыһынса һатып алыу ҙа кәрәкмәҫ. Бер сығарылыш инвестиция һәм һатып алыуҙың гибриды булыуы мөмкин: мәҫәлән, компанияның бер өлөшөн һатып алыу һәм ҡалғанын һуңыраҡ һатып алыу хоҡуғын (опцион) алыу.
Компаниялар стартаптарҙы һатып алғанда, улар кадрҙар туплау һәм продукт эшкәртеүҙе берләштерә. Һәм был ике эште айырым башҡарыуға ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк тип уйлайым, сөнки һеҙ һәр ваҡыт үҙ эшенә ысын күңелдән бирелгән кешеләрҙе алаһығыҙ.
Өҫтәүенә, был алым инде үҙ-ара яҡшы эшләгән эшкәртеүселәр командаларын бирә. Улар араһындағы теләһә ниндәй низағтар стартап менән идара итеүҙең бик эҫе үтүге аҫтында тигеҙләнгән. Һатып алыусы ҡулына эләккәндә, улар бер-береһенең һүҙен ярымтан аңлай торған була. Программа тәьминәтендә был бик ҡиммәтле, сөнки бик күп хаталар төрлө кешеләрҙең кодтары сигендә барлыҡҡа килә.
Инвесторҙар
Компания асыуҙың арзаная барыуы хакерҙарға эш биреүселәргә ҡарата ғына көс бирмәй. Был шулай уҡ уларға инвесторҙарға ҡарата ла күберәк өҫтөнлөк бирә.
Венчур инвесторҙары араһында таралған ғәҙәти фекер буйынса, хакерҙарға үҙ компаниялары менән идара итергә рөхсәт ителергә тейеш түгел. Нигеҙләүселәр MBA дәрәжәһенә эйә кешеләрҙе етәксе итеп ҡабул итергә, ә үҙҙәре баш техник директор (CTO) кеүек вазифаларҙы алырға тейеш, имеш. Бәлки, бының яҡшы идея булған осраҡтары барҙыр. Ләкин, минеңсә, нигеҙләүселәр контроллек итеү мәсьәләһендә үҙ ҡарашын ҡыйыуыраҡ барасаҡ, сөнки улар элекке кеүек инвесторҙарҙың аҡсаһына шул тиклем мохтаж түгел.
Стартаптар — сағыштырмаса яңы күренеш. Fairchild Semiconductor тәүге венчурлы стартап тип һанала, һәм улар 1959 йылда, илле йылға ла етмәгән ваҡыт элек ойошторолған. Социаль үҙгәрештәр масштабында ҡарағанда, хәҙер беҙҙә булған нәмә — әле пре-бета версияһы. Шуға күрә стартаптарҙың хәҙер эшләү рәүеше улар мотлаҡ шулай эшләргә тейеш тигәнде аңлатмай.
Fairchild-ҡа башлап ебәреү өсөн бик күп аҡса кәрәк булған. Уларға ысын заводтар төҙөргә тура килгән. Бөгөн веб-стартап өсөн венчур финанслауының тәүге раунды нимәгә тотонола? Күберәк аҡса программаны тиҙерәк яҙырға ярҙам итмәй; биналар һәм ҡорамалдар өсөн ул кәрәкмәй, сөнки улар хәҙер бик арзан булыуы мөмкин; аҡса ысынында бары тик һатыу һәм маркетингты ғына һатып ала ала. Һатыу бүлеге, ризамын, ниндәйҙер ҡиммәткә эйә. Ләкин маркетингтың әһәмиәте көндән-көн кәмей бара. Интернетта ысынлап та яҡшы булған теләһә ниндәй нәмә ауыҙҙан-ауыҙға тарала.
Инвесторҙарҙың хакимлығы аҡсанан килә. Стартаптарға аҡса аҙыраҡ кәрәк булғанда, инвесторҙарҙың улар өҫтөнән йоғонтоһо ла кәмей. Шуға күрә киләсәктә нигеҙләүселәр, әгәр теләмәһә, яңы генераль директорҙарҙы (CEO) ҡабул итергә мәжбүр булмаҫҡа мөмкин. Венчур инвесторҙарын был юлға тибешеп-ҡаршылашҡан килеш һөйрәп индерергә тура киләсәк, ләкин кешеләрҙе көсләп тартҡан күп кенә нәмәләр кеүек үк, был ғәмәлдә уларҙың үҙҙәре өсөн дә файҙалы булырға мөмкин.
Google — эштәрҙең ниндәй яҡҡа үҫеүенең асыҡ миҫалы. Финанслау шарты булараҡ, уларҙың инвесторҙары генераль директор итеп өлкән һәм тәжрибәле берәүҙе яллауҙы талап итте. Ләкин мин ишеткәнсә, нигеҙләүселәр шунда уҡ баш бирмәне һәм инвесторҙар теләгән һәр кемгә ризалашманы. Улар бер йыл буйы һуҙҙы, ә ниһайәт директор алғас, компьютер фәндәре буйынса доктор (PhD) булған кешене һайланы.
Минеңсә, нигеҙләүселәр әле лә компанияла иң абруйлы кешеләр булып ҡала, һәм Google-дың уңыштарына ҡарағанда, уларҙың йәшлеге һәм тәжрибәһеҙлеге уларға ҡамасауламаған һымаҡ. Ысынында, мин шикләнәм, әгәр нигеҙләүселәр тәүге финанслау раундын алғас та инвесторҙар нимә теләй шуны биреп, ниндәйҙер MBA эйәһенә етәкселекте тапшырһа, Google әлегегә ҡарағанда насарыраҡ үҫешкән булыр ине.
Мин инвесторҙар тәғәйенләгән бизнес етәкселәренең ҡиммәте юҡ тип әйтмәйем. Әлбиттә, бар. Ләкин улар нигеҙләүселәрҙең етәксеһенә әйләнергә тейеш түгел, ә CEO вазифаһы тап ошоно аңлата. Киләсәктә венчур инвесторҙары тәғәйенләгән етәкселәр CEO түгел, ә күберәк COO (операцион директор) булыр тип фаразлайым. Нигеҙләүселәр инженерлыҡ эшенә туранан-тура, ә компанияның ҡалған өлөшөнә COO аша идара итәсәк.
Асыҡ ситлек
Эш биреүселәр менән дә, инвесторҙар менән дә көстәр нисбәте яйлап йәштәр файҙаһына үҙгәрә бара. Шулай ҙа улар быны иң һуңғыларҙан булып аңлай һымаҡ. Уҡыуҙы тамамлағас, иң ынтылышлы студенттар ғына үҙ компанияһын асыу тураһында уйлана. Күпселеге бары тик эшкә урынлашырға теләй.
Бәлки, шулай булырға тейештер ҙә. Бәлки, әгәр стартап асыу идеяһы ҡурҡыныс тойолһа, был етди ҡарамағандарҙы иләп төшөрәлер. Ләкин минең шигем бар: фильтр бигерәк юғары ҡуйылған. Минеңсә, тырышып ҡараһа, уңышлы стартап аса алырлыҡ кешеләр бар, ә улар үҙҙәрен эре компанияларҙың һурып алыу селтәренә индерергә юл ҡуя.
Һеҙ ҡасан да булһа хайуандарҙы ситлектән сығарғанда, улар ишектең асыҡ булыуын башта һәр ваҡыт аңлап етмәгәнен күргәнегеҙ бармы? Йыш ҡына уларҙы сығарыу өсөн таяҡ менән төртөргә тура килә. Блогтар менән дә оҡшаш хәл булды. Кешеләр 1995 йылда уҡ селтәрҙә мәҡәләләр баҫтыра алыр ине, ләкин блог яҙыу һуңғы ике-өс йылда ғына ысынлап алға китте. 1995 йылда беҙ фекерҙәрен баҫтырырға бары тик профессиональ яҙыусылар ғына хоҡуҡлы, ә башҡалар — сәйер кешеләр тип уйлай инек. Хәҙер селтәрҙә яҙыу шул тиклем популярлашты, хатта матбуғат журналистары ла быны эшләргә теләй. Ләкин блогтарҙың таралыуы һуңғы ваҡытта ниндәйҙер технологик асыш арҡаһында булманы; һәр кемгә ситлектең асыҡ икәнен аңлау өсөн һигеҙ йыл кәрәк булды.
Минеңсә, күпселек студенттар иҡтисади ситлектең асыҡ булыуын әле аңлап етмәй. Күптәренә ата-әсәләре уңышҡа илтеүсе юл — яҡшы эш табыу тип һөйләгән. Ата-әсәләре колледжда уҡыған ваҡытта был дөрөҫ булған, ләкин хәҙер улай түгел. Уңышҡа илтеүсе юл — ҡиммәтле берәй нәмә тыуҙырыу, һәм бының өсөн мотлаҡ булған берәй компанияла эшләргә кәрәкмәй. Ысынында, унда эшләмәһәгеҙ, һеҙ быны йыш ҡына яҡшыраҡ та башҡара алаһығыҙ.
Студенттар менән һөйләшкәндә, мине иң аптыратҡаны — уларҙың шул тиклем консерватив булыуы. Сәйәси яҡтан түгел, әлбиттә. Мин уларҙың хәүефкә (рискка) барырға теләмәүен күҙ уңында тотам. Был хата, сөнки ни тиклем йәшерәкһең, шул тиклем ҙурыраҡ хәүефкә бара алаһың.
Хәүеф (Риск)
Хәүеф һәм бүләк һәр ваҡыт бер-береһенә пропорциональ. Мәҫәлән, акциялар облигацияларға ҡарағанда хәүефлерәк, һәм ваҡыт үтеү менән һәр саҡ ҙурыраҡ килем килтерә. Улайһа, ни өсөн кемдер облигацияларға аҡса һала? Төп мәсьәлә — «ваҡыт үтеү менән» тигән һүҙҙәрҙә. Акциялар утыҙ йыл эсендә ҙурыраҡ табыш килтерәсәк, ләкин йылдан-йыл уларҙың хаҡы төшөүе лә бар. Шуға күрә нимәгә инвестиция һалыуығыҙ аҡсаның ҡасан кәрәк булыуына бәйле. Әгәр йәш булһағыҙ, мөмкин булған иң хәүефле инвестицияларҙы һайларға кәрәк.
Инвестиция тураһында был бөтә һүҙҙәр бик теоретик тойолоуы мөмкин. Күпселек студенттарҙың, бәлки, активтарына ҡарағанда бурыстары күберәктер. Улар инвестицияларға бер нәмәм дә юҡ тип уйлауы мөмкин. Ләкин был улай түгел: уларҙың һалырлыҡ ваҡыттары бар, һәм хәүеф тураһындағы шул уҡ ҡағиҙә бында ла ҡулланыла. Егерме йәштәр — карьерала аҡылһыҙ булып күренгән ҙур хәүефтәргә барыу өсөн иң ҡулай ваҡыт.
Хәүефтең һәр ваҡыт бүләккә пропорциональ булыуының сәбәбе шунда: баҙар көстәре уны шулай итә. Кешеләр тотороҡлоҡ өсөн өҫтәмә түләргә әҙер. Шуға күрә, әгәр һеҙ тотороҡлоҡто һайлаһағыҙ — облигациялар һатып алыпмы, әллә эре компанияға эшкә инепме — был һеҙгә ҡиммәткә төшәсәк.
Хәүефлерәк карьера аҙымдары уртаса алғанда яҡшыраҡ түләнә, сөнки уларға ихтыяж аҙыраҡ. Стартап асыу кеүек ҡырҡа аҙымдар шул тиклем ҡурҡыныс, хатта күпселек кеше уны башлап ҡарарға ла ҡурҡа. Шуға күрә, уртаға һалынған бүләктәрҙе иҫәпкә алғанда, уйлағандан күпкә аҙыраҡ дәғүәселеккә осрайһығыҙ.
Математика ҡаты: 10 стартаптың 9-ы еңелә тиһәк тә, уңышҡа өлгәшкән береһе нигеҙләүселәргә ғәҙәти эштә эшләгәнгә ҡарағанда 10 тапҡырҙан да күберәк табыш килтерәсәк. [3] Стартаптар «уртаса алғанда» яҡшыраҡ түләнә тигән төшөнсә тап ошоно аңлата.
Быны онотмағыҙ. Әгәр стартап астығыҙ икән, һеҙ, моғайын, еңелерһегеҙ. Күпселек стартаптар һәләк була. Был — бизнестың тәбиғәте. Ләкин 90% еңелеү ихтималлығы булған нәмәне башлап ҡарау, әгәр был хәүефте үҙ өҫтөгөҙгә ала алһағыҙ, мотлаҡ хата түгел. 40 йәштә, ғаиләңде ҡарарға кәрәк булғанда уңышһыҙлыҡҡа осрау — етди хәл. Ләкин 22 йәштә еңелһәң, нимә булған? Әгәр колледж тамамлағас та стартап башлап, уның сепрәһе сыҡһа, 23 йәштә һеҙ аҡсаһыҙ, ләкин күпкә аҡыллыраҡ булып сығаһығыҙ. Ә был, уйлап ҡараһағыҙ, аспирантуранан көткән нәмә менән бер тирә.
Хатта стартабығыҙ барып сыҡмаһа ла, был һеҙҙең эш биреүселәр алдындағы мөмкинлектәрегеҙгә зыян килтермәйәсәк. Быға инаныр өсөн мин ҙур компанияларҙа эшләгән дуҫтарымдан һораштым. Мин Yahoo, Google, Amazon, Cisco һәм Microsoft менеджерҙарынан бер үк һәләткә эйә булған, икеһе лә 24 йәшлек ике кандидатҡа нисек ҡарарҙары тураһында һораным: береһе үҙ стартапын асып ҡарап, уңышһыҙлыҡҡа осраған, ә икенсеһе колледж бөткәндән бирле ике йыл эре компанияла эшкәртеүсе булып эшләгән. Һәр береһе үҙ компанияһын башларға тырышҡан кешене өҫтөн күреүҙәрен белдерҙе. Yahoo-ның инженер бүлеге етәксеһе Зод Назем былай тине:
Мин ысынында стартапы барып сыҡмаған егетте юғарыраҡ баһалайым. Һәм минең был һүҙҙәремә һылтана алаһығыҙ!
Бына күрәһегеҙ бит. Yahoo-ға эшкә ингегеҙ киләме? Үҙ компанияғыҙҙы асығыҙ.
Хужа — ул клиент
Хатта эре эш биреүселәр ҙә компания асҡан йәш хакерҙарға юғары баһа бирә икән, ни өсөн быны башҡалар эшләмәй? Ни өсөн студенттар шул тиклем консерватив? Сөнки улар үҙ ғүмеренең күп өлөшөн төрлө учреждениеларҙа үткәргән тип уйлайым.
Һәр кемдең ғүмеренең тәүге егерме йылы бер учреждениенан икенсеһенә күсеүҙән тора. Һеҙ йөрөгән мәктәптәрҙе һайлау мөмкинлегегеҙ әллә ни ҙур булмағандыр. Ә мәктәптән һуң колледжға барырға тейешһегеҙ тип ҡабул ителгәндер. Һеҙҙә һайлау өсөн бер нисә төрлө колледж булғандыр, ләкин улар барыбер оҡшаш ине. Шулай итеп, ошо мәлгә тиклем һеҙ егерме йыл буйы бер метро линияһында китеп бараһығыҙ, һәм киләһе туҡталыш ябай эш кеүек күренә.
Ысынында иһә колледж — шул линияның тамамланған ере. Тыштан ҡарағанда, берәй компанияға эшкә барыу шул уҡ учреждениелар сынжырының дауамы кеүек тойолорға мөмкин, ләкин асылда бөтә нәмә үҙгәрә. Уҡыуҙы тамамлау — тормошоғоҙҙоң төп боролош нөктәһе, унда һеҙ бары тик ҡулланыусы булыуҙан төп етештереүсегә әйләнәһегеҙ.
Икенсе ҙур үҙгәреш шунда: хәҙер руль һеҙҙең ҡулда. Ҡайҙа теләһәгеҙ, шунда бара алаһығыҙ. Шуға күрә, ғәҙәти юл буйлап барыу урынына, бер аҙ ситкә туҡтап, нимә барыуын аңларға тырышыу файҙалы булыр.
Колледжда уҡыған осорҙа, һәм моғайын уға тиклем дә күптән инде, студенттарҙың күбеһе эш биреүселәрҙең нимә теләүе тураһында уйлай. Ләкин иң мөһиме — клиенттарҙың нимә теләүе, сөнки тап улар эш биреүселәргә һеҙгә түләр өсөн аҡса бирә.
Шуға күрә эш биреүселәрҙең нимә теләүе тураһында уйлау урынына, туранан-тура ҡулланыусылар нимә теләгәнен уйлау яҡшыраҡтыр. Был ике нәмә араһында ниндәйҙер айырма бар икән, үҙ компанияғыҙҙы асҡанда быны үҙ файҙағыҙға ла ҡуллана алаһығыҙ. Мәҫәлән, ҙур компаниялар тыңлаусан, ҡаршы өндәшмәгән конформистарҙы ярата. Ләкин был уларҙың ҙурлығы эҙемтәһе генә, клиенттарға кәрәкле нәмә түгел.
Аспирантура
Колледж тамамлағанда мин быларҙың барыһын да аңлап етмәй инем — өлөшләтә сөнки мин шунда уҡ аспирантураға киттем. Аспирантура бик яҡшы вариант булыуы мөмкин, хатта ҡасандыр стартап асырға уйлаһағыҙ ҙа. Һеҙ аны тамамлағас та башларға, йәки юл ыңғайы, Yahoo һәм Google нигеҙләүселәре кеүек, парашют бауын тартып сығып китергә лә мөмкинһегеҙ.
Аспирантура стартаптар өсөн яҡшы старт майҙансығы булып тора, сөнки һеҙ бик күп аҡыллы кешеләр менән бергә тупланғанһығыҙ, һәм үҙ проекттарығыҙ өҫтөндә эшләү өсөн студентҡа йәки корпоратив хеҙмәткәргә ҡарағанда ваҡытығыҙ күберәк. Әгәр ғилми етәксегеҙ етерлек дәрәжәлә түҙемле булһа, уны компанияға әйләндергәнсе идея өҫтөндә ашыҡмай эшләй алаһығыҙ. Дэвид Фило һәм Джерри Янг Yahoo каталогын 1994 йылдың февралендә башланылар һәм көҙгә ҡарата көнөнә бер миллион ҡарау алдылар, ләкин улар аспирантураны ташлап, компанияны 1995 йылдың мартына тиклем асҡандары юҡ ине.
Һеҙ тәүҙә стартапты ла башлап ҡарай алаһығыҙ, әгәр килеп сыҡмаһа — аспирантураға барырға. Стартаптар уңышһыҙлыҡҡа осрағанда, ғәҙәттә быны тиҙ эшләй. Бер йыл эсендә һеҙ ваҡытығыҙҙы бушҡа уҙғараһығыҙмы-юҡмы икәнен беләсәкһегеҙ.
Әгәр еңелһәгеҙ, әлбиттә. Әгәр ул уңышлы булһа, аспирантураны тағы ла оҙағыраҡҡа кисектерергә тура килер. Ләкин унда эләккәс, ябай аспирант стипендияһына ҡарағанда тормошоғоҙ күпкә күңеллерәк буласаҡ.
Тәжрибә
Егерме йәштәрҙәге кешеләрҙең стартап асмауының тағы бер сәбәбе — тәжрибәләренең етмәүен тойоуҙары. Күпселек инвесторҙар ҙа шулай уйлай.
Мин колледжда уҡығанда шул «тәжрибә» тигән һүҙҙең күп ҡабатланғанын хәтерләйем. Кешеләр бының менән ысынында нимәне күҙ уңында тота? Әлбиттә, тәжрибәнең үҙе түгел, ә уның мейегеҙҙә нәмәне үҙгәртеүе ҡиммәтле. «Тәжрибә» алғас, мейегеҙҙә нимә үҙгәрә, һәм был үҙгәреште тиҙләтергә мөмкинме?
Хәҙер минең был хаҡта мәғлүмәттәрем бар, һәм кешеләргә тәжрибә етмәгәндә нимәнең етмәүен әйтә алам. Мин һәр стартапҡа өс нәмә кәрәк тип әйткәйнем: яҡшы кешеләр менән башларға, ҡулланыусылар теләгән нәмәне эшләргә һәм саманан тыш аҡса сасмаҫҡа. Тәжрибәһеҙ булғанда һеҙ тап ошо урталағыһын дөрөҫ эшләмәйһегеҙ. Яҡшы программалар яҙырлыҡ техник оҫталыҡҡа эйә булған студенттар бик күп, һәм улар аҡсаны юҡҡа осороуға артыҡ ынтылмай. Әгәр улар берәй нәмәлә яңылышһа, ғәҙәттә кешеләр теләгән нәмәне эшләргә кәрәклеген аңламауҙан хаталаналар.
Был тик йәштәргә генә хас етешһеҙлек түгел. Бөтә йәштәге стартап нигеҙләүселәре өсөн бер кемгә лә кәрәкмәгән нәмәләр эшләү — ғәҙәти хәл.
Бәхеткә күрә, был етешһеҙлекте төҙәтеүе еңел булырға тейеш. Әгәр студенттар насар программасылар булһа, мәсьәлә күпкә ҡатмарлыраҡ булыр ине. Программалауға өйрәнеү өсөн йылдар кәрәк булыуы мөмкин. Ләкин кешеләргә кәрәкле нәмәне эшләргә өйрәнеү өсөн йылдар кәрәкмәй тип уйлайым. Минең фаразым: бары тик хакерҙарҙың елкәһенә һуғып: «Уян. Бында ултырып ҡулланыусыларға нимә кәрәклеге тураһында буш теориялар ҡорма. Бар, ҡулланыусыларҙы тап та уларға нимә кәрәген үҙ күҙең менән күр», — тип әйтергә генә кәрәк.
Уңышлы стартаптарҙың күбеһе бик конкрет бер эш башҡарып ҡына ҡалмай, ә кешеләр инде үҙҙәрендә барлығын белгән проблеманы хәл итә.
«Тәжрибә»нең мейегеҙҙә яһаған ҙур үҙгәреше — кешеләрҙең проблемаларын хәл итергә кәрәклеген өйрәнеү. Быны аңлау менән һеҙ киләһе баҫҡысҡа тиҙ күсәһегеҙ, йәғни шул проблемаларҙың нимә икәнен асыҡлайһығыҙ. Ә бының өсөн тырышлыҡ кәрәк, сөнки программаларҙың ысынында нисек ҡулланылыуы, айырыуса уның өсөн иң күп түләгән кешеләр тарафынан, һеҙ көткәндән бөтөнләй башҡаса булырға мөмкин. Мәҫәлән, Powerpoint-тың рәсми маҡсаты — идеяларҙы тәҡдим итеү. Уның ысынындағы роле — кешеләрҙең халыҡ алдында сығыш яһау ҡурҡыуын еңеү. Ул бер ни тураһында булмаған, ләкин тәьҫирле күренгән доклад яһарға мөмкинлек бирә, һәм тыңлаусылар, яҡты бүлмәлә һеҙгә ҡарап ултырыу урынына, ҡараңғы бүлмәлә слайдтарға текәлеп ултыра.
Бындай нәмәләр һәр кемдең күҙ алдында тора. Иң мөһиме — уны ҡайҙан эҙләргә кәрәклеген белеү, йәғни стартап идеяһы ул уҡыу проекты идеяһы кеүек түгел икәнен аңлау. Стартаптың маҡсаты — шәп кенә программа яҙыу түгел. Уның төп маҡсаты — кешеләргә кәрәкле нәмә эшләү. Ә бының өсөн ҡулланыусыларға ҡарарға кәрәк — хакерлыҡты онотоғоҙ ҙа, бары тик ҡулланыусыларға ҡарағыҙ. Был үҙеңде психологик яҡтан байтаҡ үҙгәртеүҙе талап итә, сөнки уҡыған ваҡытта яҙған программаларығыҙҙы ҡулланыусылар, ғәҙәттә, бөтөнләй юҡ тиерлек.
Рубик кубигын йыйып бөтөргә бер нисә аҙым ҡалғас та, ул барыбер буталсыҡ күренә. Минеңсә, күп кенә студенттарҙың аҡылы ла ошондай уҡ хәлдә: әгәр теләһәләр, уңышлы стартап башлар өсөн уларға бер нисә генә аҙым ҡалған, әммә улар үҙҙәре быны аңламай. Уларҙың техник күнекмәләре кәрәгенән дә артыҡ. Улар бары тик байлыҡ булдырыуҙың юлы — ҡулланыусылар теләгән нәмәне эшләү икәнен, ә эш биреүселәр хәүефтәрҙе бергә туплаған ҡулланыусылар аралашсыһы ғына булыуын әлегә төшөнөп етмәгән.
Әгәр һеҙ йәш һәм аҡыллы булһағыҙ, һеҙгә быларҙың береһе лә кәрәкмәй. Ҡулланыусыларҙың нимә теләгәнен әйтеп тороусы бүтән кеше һеҙгә кәрәкмәй, сөнки быны үҙегеҙ ҙә аңлай алаһығыҙ. Һәм хәүефте уртаҡлашыу ҙа кәрәк түгел, сөнки ни тиклем йәшерәк булһағыҙ, шул тиклем күберәк хәүефкә барырға тейешһегеҙ.
Йәмәғәт өсөн мөһим хәбәр
Һүҙемде үҙемдән һәм ата-әсәйегеҙҙән уртаҡ өндәү менән тамамлағым килә. Стартап башлайбыҙ тип колледжығыҙҙы ташламағыҙ. Ашығырға кәрәкмәй. Уҡыуҙы тамамлағас, компаниялар асыу өсөн ваҡыт бик күп буласаҡ. Хатта компанияларҙың нисек эшләгәнен белер өсөн уҡыуҙы тамамлағас та бер-ике йылға берәй әҙер компанияға эшкә барыу ҙа бик яҡшы булыр ине.
Шулай ҙа, был турала уйлағанда, мин 19 йәшлек Билл Гейтсҡа компания башлау өсөн уҡыуҙы бөтөргәнен көтөргә кәрәк, тип әйткәнемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Ул миңә арыраҡ кит, тип әйтер ине. Һәм мин уның үҙ киләсәгенә зыян килтереүен — микрокомпьютер инҡилабының иң ҡайнаған урынында эшләү аша, Гарвардтағы дәрестәргә йөрөүгә ҡарағанда әҙерәк белем алыуын ихлас күңелдән дәлилләй алыр инемме? Юҡ, моғайын, юҡтыр.
Эйе, үҙ эшеңде башлағансы ниндәй ҙә булһа ойошмала бер-ике йыл эшләү һеҙгә файҙалы белем бирәсәге дөрөҫтөр, әммә шул уҡ ваҡыт эсендә үҙ компанияң менән идара итеү аша ла бер-нисә мөһим нәмәгә өйрәнә алыр инең.
Кемгәлер ялланып эшләү тураһындағы кәңәште 19 йәшлек Билл Гейтс тағы ла һалҡыныраҡ ҡаршы алыр ине. Йәғни мин колледж бөтөрөргә, унан һуң бүтән бер компанияла ике йыл эшләргә, һәм шунан һуң ғына үҙ эшемде башларға тейешменме? Миңә 23 йәшем тулғансы көтөргә тура киләме? Был бит тотош дүрт йыл. Был минең ошоғаса йәшәгән ғүмеремдең егерме проценттан ашыуы. Бынан тыш, дүрт йылдан һуң Altair өсөн Basic интерпретаторын яҙып аҡса эшләү өсөн бик һуң буласаҡ.
Һәм ул хаҡлы булыр ине. Apple II бары тик ике йылдан һуң ғына сығарылды. Ысынында иһә, әгәр Билл колледж бөтөрөп, беҙ тәҡдим иткәнсә бүтән бер компанияға эшкә барған булһа, ул нәҡ Apple-ға эшкә китергә мөмкин ине. Һәм был бәлки беҙҙең барыбыҙ өсөн дә яҡшыраҡ булыр ине, әммә уның үҙе өсөн яҡшыраҡ булмаҫ ине.
Шуға күрә мин колледж тамамларға һәм стартап башлағансы бер аҙ эшләп алырға кәрәк тигән яуаплы кәңәшемдә ҡалһам да, бының ололар йәштәргә әйткән, әммә уларҙың тыңлаясағына ышанмаған кәңәштәренең береһе булыуын танырға тейешмен. Беҙ бындай нәмәләрҙе, башлыса, һеҙгә иҫкәрттек тип әйтә алыр өсөн генә һөйләйбеҙ. Шуға күрә мине иҫкәртмәне тип әйтмәгеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Икенсе бөтә донъя һуғышында B-17 самолетының уртаса осоусыһы егерме йәштәр тирәһендә булған. (Быны күрһәткәне өсөн Тэд Маркоға рәхмәт.)
[2] Әгәр берәй компания хеҙмәткәрҙәренә ошо рәүешле түләргә тырышһа, уларҙы ғәҙелһеҙ тип атарҙар ине. Шулай ҙа ҡайһы бер стартаптарҙы һатып алып, икенселәрен алмағанда, быны ғәҙелһеҙлек тип атарға бер кемдең дә башына килмәй.
[3] Стартаптарҙың уңыш ҡаҙаныу кимәле 1/10 тигән төшөнсә — бер аҙ ҡала легендаһы һымаҡ. Ул шикле кимәлдә шыма яңғырай. Минең уйлауымса, ысынында мөмкинлектәр бер аҙ насарыраҡ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡаны өсөн Джессика Ливингстонға, эшкә алыу тураһындағы фекерҙәрен белдергән (һәм мин исемдәрен йәшерергә һүҙ биргән) дуҫтарыма, шулай уҡ ошо сығышты ойошторғандары өсөн Карен Нгуенға һәм Berkeley CSUA-ға рәхмәт белдерәм.