(Бу эссе Беркли CSUA-дагы чыгышка нигезләнгән.)
Хәзерге вакытта Интернетта өч зур көч бар: Yahoo, Google һәм Microsoft. Аларны нигезләүчеләрнең уртача яше: 24. Димәк, аспирантлар уңышлы компанияләр кора ала икәне инде шактый яхшы исбатланган. Әгәр аспирантлар булдыра ала икән, нигә әле студентларга да булдырмаска?
Технологиядәге башка барлык нәрсәләр кебек үк, стартап башлап җибәрү бәясе дә кискен төште. Хәзер ул шулкадәр түбән ки, хәтта юк дәрәҗәсенә җитте. Веб-стартап ачуның төп чыгымы — ашау һәм фатир хакы. Димәк, компания ачу тулысынча ялкауланып ятудан артык кыйммәтрәккә төшми. Әгәр сез тиз пешә торган лапша ашап яшәргә әзер булсагыз, мөгаен, ун мең долларлык башлангыч акча белән дә стартап ача аласыз.
Компания башлап җибәрү никадәр арзанрак төшсә, инвесторларның рөхсәте дә шулкадәр азрак кирәк була. Шуңа күрә элек беркайчан да булдыра алмаган бик күп кешеләр хәзер компанияләр ача алачак.
Иң кызыклы катлам — егерме яшьләр тирәсендәгеләр булырга мөмкин. Мине инвесторлар теләгән бар нәрсәгә ия булып, акылы гына җитмәгән, яки энергиясеннән кала бар нәрсәсе дә булган нигезләүчеләр артык кызыксындырмый. Бу яңа, түбәнрәк бусага азат иткән иң өметле төркем — инвесторлар теләгән һәрнәрсәгә ия булып, тәҗрибәләре генә җитмәгән кешеләр.
Базар бәясе
Бервакыт мин ботаниклар мәктәптә популяр түгел, чөнки аларның бөтен вакытларын популяр булуга сарыф итүдән мөһимрәк эшләре бар, дип раслаган идем. Кайберәүләр мине кешеләргә алар ишетергә теләгәнне генә сөйли, диде. Менә хәзер мин моны тагын да гаҗәебрәк рәвештә эшләргә җыенам: минемчә, студентларның бәясе җитәрлек бәяләнми.
Дөресрәге, минемчә, 20 яшьлекләрнең кыйммәтендәге зур аерманы азлар гына аңлый. Кайберләре, дөресен генә әйткәндә, бик үк сәләтле түгел. Ләкин башкалары — бер уч 30 яшьлекләрдән кала, барысыннан да сәләтлерәк. [1]
Бүгенгәчә проблема һәрвакыт аларны аерып алу кыенлыгында булды. Дөньядагы һәр венчур инвестор, әгәр вакытны кире кайтара алса, Microsoft-ка инвестиция салырга тырышыр иде. Ләкин ул вакытта кайсы моны эшләр иде? Бу конкрет 19 яшьлек егетнең Билл Гейтс булуын ничәсе аңлар иде?
Яшьләрне бәяләү кыен, чөнки (а) алар тиз үзгәрә, (б) алар арасындагы аерма зур, һәм (в) аларның үз-үзен тотышы эзлекле түгел. Соңгысы — зур проблема. Сез яшь чакта, хәтта акыллы булсагыз да, кайвакыт юләр нәрсәләр әйтәсез һәм эшлисез. Шуңа күрә, күп кенә инвесторлар һәм эш бирүчеләр аңсыз рәвештә эшләгәнчә, алгоритм юләр нәрсәләр сөйләүчеләрне фильтрлаудан гыйбарәт булса, сез бик күп ялган кире нәтиҗәләр алырсыз.
Колледжны яңа гына тәмамлаучыларны эшкә алучы оешмаларның күбесе 22 яшьлекләрнең уртача кыйммәтен генә белә, ә ул артык югары түгел. Шуңа күрә егерменче гасырның күпчелек өлешендә һәркем ниндидер башлангыч баскычтагы эштә стажер булып башларга тиеш дигән фикер яшәде. Оешмалар килүчеләр агымында зур аерма барлыгын аңлый иде, ләкин бу фикерне үстерү урынына, алар аны басарга омтылдылар, чөнки хәтта иң өметле яшьләр дә төптән башларга тиеш, шунда аларның башлары әйләнмәячәк, дип саный иделәр.
Иң җитештерүчән яшьләр зур оешмалар тарафыннан һәрвакыт түбән бәяләнәчәк, чөнки яшьләрнең әлегә үлчәрлек нәтиҗәләре юк, һәм аларның сәләтен чамалаудагы теләсә нинди хата уртача күрсәткечкә таба омтылачак.
Бигрәк тә җитештерүчән 22 яшьлек кешегә ни эшләргә? Сез эшли ала торган бер нәрсә — оешмалар аша сикереп, турыдан-туры кулланучыларга чыгу. Сезне эшкә алучы теләсә кайсы компания, икътисадый яктан, клиентның вәкиле булып тора. Аларның сезне ни дәрәҗәдә бәяләве (алар моны аңлы рәвештә аңламасалар да) — кулланучы өчен сезнең бәягезне чамаларга тырышу ул. Ләкин аларның карарына шикаять белдерү юлы бар. Теләсәгез, сез, үз компаниягезне башлап җибәреп, турыдан-туры кулланучылар тарафыннан бәяләнүне сайлый аласыз.
Базар теләсә кайсы эш бирүчегә караганда күпкә зирәгрәк. Һәм анда бернинди дә дискриминация юк. Интернетта беркем дә сезнең эт булуыгызны белми. Иң мөһиме — беркем дә сезнең 22 яшьтә булуыгызны белми. Кулланучыларны сезнең сайт яки программа алар теләгәнне бирәме-юкмы икәне генә кызыксындыра. Аның артында өлкән сыйныф укучысы торамы — алар өчен барыбер.
Әгәр сез чыннан да җитештерүчән икәнсез, нигә эш бирүчеләрне сезнең өчен базар бәясен түләргә мәҗбүр итмәскә? Сез стартап ачып, аларны сезне алу өчен аны сатып алырга мәҗбүр итә алганда, нигә зур компаниядә гади хезмәткәр булып эшләргә?
Күпчелек кеше «стартап» сүзен ишеткәч, акцияләрен ачык сатуга чыгарган танылган компанияләр турында уйлый. Ләкин уңышка ирешкән күпчелек стартаплар үзләрен сату аркасында уңышка ирешә. Һәм, гадәттә, сатып алучы технологияне генә түгел, аны ясаган кешеләрне дә үзенә алырга тели.
Еш кына зур компанияләр стартапларны алар табыш китерә башлаганчы ук сатып ала. Әлбәттә, мондый очракларда алар керем артыннан кумый. Аларга эшкәртүчеләр командасы һәм алар бүгенгәчә төзегән программа кирәк. Стартапны ярты елдан соң 2 яки 3 миллионга сатып алганда, бу сатып алуга караганда күбрәк эшкә алу бонусы булып тора.
Минемчә, мондый хәлләр көннән-көн ешрак булачак һәм бу һәркем өчен яхшырак булачак. Бу стартапны башлаган кешеләр өчен яхшырак булуы аңлашыла, чөнки алар шунда ук зур акча ала. Ләкин, минемчә, бу сатып алучылар өчен дә яхшырак булачак. Зур компанияләрнең төп проблемасы һәм аларның кече компанияләргә караганда күпкә азрак җитештерүчән булуының төп сәбәбе — һәр кешенең эшен бәяләү кыенлыгында. Башлангыч стадиядәге стартапларны сатып алу алар өчен бу проблеманы хәл итә: сатып алучы эшкәртүчеләр үзләрен исбатлаганчы акча түләми. Сатып алучылар җиңелү куркынычыннан якланган, шул ук вакытта төп файданың күп өлешен үзенә ала.
Продукт җитештерү
Стартапларны сатып алу зур компанияләрне җәфалаган тагын бер проблеманы хәл итә: алар яңа продуктлар җитештерә алмый. Зур компанияләр булган продуктлардан файда чыгаруда оста, ләкин яңаларын булдыруда начар.
Нигә? Бу күренешне җентекләп өйрәнергә кирәк, чөнки бу — стартапларның яшәү мәгънәсе.
Беренчедән, күпчелек зур компанияләрнең үз биләмәләре бар, һәм бу аларның эшкәртү буенча карарларын боза. Мәсәлән, хәзер веб-кушымталар бик популяр, ләкин Microsoft эчендә аларга карата каршылыклы фикерләр күптер, чөнки веб-программалар идеясе үзе үк десктопка яный. Шуңа күрә Microsoft кулына эләккән теләсә нинди веб-кушымта, мөгаен, Hotmail кебек, компаниядән тышта эшләнгән нәрсә булачак.
Зур компанияләрнең яңа продуктлар ясауда начар булуының тагын бер сәбәбе — мондый эшләрне башкаручы кешеләрнең зур компанияләрдә гадәттә артык хакимияте булмавында (әгәр алар баш башкаручы директор булмаса). Төбе-тамыры белән үзгәртүче технологияләр үзгәреш яратучы кешеләр тарафыннан эшләнә. Ә алар я зур компаниядә эшләми, я баш кагучы ялагайлар тарафыннан кысрыклап чыгарылган һәм чагыштырмача аз йогынтыга ия.
Шулай ук зур компанияләр оттыра, чөнки алар гадәттә һәр нәрсәнең бер генә версиясен төзи. Сездә бер генә веб-браузер булганда, сез аның белән бернинди җитди куркыныч адым ясый алмыйсыз. Әгәр ун төрле стартап ун төрле веб-браузер проектласа һәм сез иң яхшысын алсагыз, мөгаен, сез яхшырак нәрсәгә ирешерсез.
Бу проблеманың гомумирәк варианты шунда: яңа идеяләр шулкадәр күп ки, компанияләр аларның барысын да тикшерә алмый. Хәзер үк Microsoft сатып ала алырлык нәрсә ясыйбыз дип уйлаучы 500 стартап булырга мөмкин. Хәтта Microsoft та, мөгаен, үз эчендә 500 эшкәртү проектын алып бара алмас иде.
Шулай ук зур компанияләр кешеләргә тиешенчә түләми. Зур компаниядә яңа продукт өстендә эшләүчеләр, ул уңышка ирешәме, юкмы — барыбер якынча бер үк акча ала. Ә стартапта эшләүчеләр продукт уңыш казанса, баерга, ә уңышсызлыкка очраса, бернәрсәсез калырга өметләнә. [2] Шуңа күрә, табигый ки, стартаптагы кешеләр күпкә тырышыбрак эшли.
Зур компанияләрнең зурлыгы гына да каршылык булып тора. Стартапларда программистлар теләсәләр-теләмәсәләр дә, еш кына кулланучылар белән турыдан-туры сөйләшергә мәҗбүр, чөнки сату һәм ярдәм күрсәтү өчен башка беркем дә юк. Сату итү авыр, ләкин кешеләргә нәрсәдер сатарга тырышу сезгә фокус-төркемнәрнең әйткәннәрен укуга караганда күпкә күбрәк нәрсә бирә.
Һәм, әлбәттә, зур компанияләр яңа продукт эшләүдә начар, чөнки алар бар нәрсәдә дә начар. Зур компанияләрдә барысы да кечеләргә караганда әкренрәк бара, ә продукт җитештерү — тиз булырга тиешле нәрсә, чөнки яхшы нәрсәгә ирешү өчен бик күп кабатлаулар аша узарга кирәк.
Тенденция
Минемчә, зур компанияләрнең стартапларны сатып алу тенденциясе көчәячәк кенә. Калган иң зур киртәләрнең берсе — горурлык. Күпчелек компанияләр, ким дигәндә аңсыз рәвештә, яңа нәрсәләрне үз эчләрендә булдыра алырга тиешбез дип саный, һәм стартапларны сатып алу — ниндидер дәрәҗәдә үз җиңелүеңне тану кебек. Һәм шуңа күрә, җиңелүне тану белән гадәттә эшләнгәнчә, алар моны мөмкин кадәр озагракка сузалар. Бу исә сатып алу вакыты җиткәч, аны бик кыйммәтле итә.
Компанияләр нишләргә тиеш соң? Алар венчур инвесторлары стартапларны йөзләрчә миллионлык кыйммәткә җиткергәнче, алар яшь чакта ук барып табарга тиеш. Венчур инвесторлары өстәгән нәрсәләрнең күбесе сатып алучыга барыбер кирәк түгел.
Нигә сатып алучылар йөзләрчә миллионга сатып алырга туры киләчәк компанияләрне алдан чамалап, аларны шул бәянең уннан яки егермедән бер өлешенә иртәрәк сатып алмыйлар? Чөнки алар җиңүчеләрне алдан әйтә алмыймы? Әгәр алар бары егермедән бер өлешен генә түли икән, алар нибары егерме тапкыр начаррак фаразласа да җитә. Һичшиксез, алар моны башкара ала.
Минемчә, технология сатып алучы компанияләр яйлап стартапларның иртәрәк стадияләренә омтылырга өйрәнәчәк. Алар аларны тулысынча сатып алмаска да мөмкин. Чишелеш инвестиция һәм сатып алуның ниндидер кушылмасы булырга мөмкин: мәсәлән, компаниянең бер өлешен сатып алып, калганын соңрак сатып алу хокукын алу.
Компанияләр стартапларны сатып алганда, алар асылда кадрлар туплауны һәм продукт җитештерүне берләштерәләр. Һәм бу икесен аерым эшләгәнгә караганда нәтиҗәлерәк, чөнки сез һәрвакыт үз эшенә чын күңелдән бирелгән кешеләрне аласыз.
Моннан тыш, бу ысул инде бергә яхшы эшли белгән эшкәртүчеләр командаларын бирә. Алар арасындагы теләсә нинди каршылыклар стартап белән идарә итүнең бик кайнар үтүге астында тигезләнгән. Сатып алучы аларны алганчы, алар бер-берсенең сүзләрен кушып әйтер дәрәҗәгә җитә. Программа тәэминатында бу бик кыйммәтле, чөнки бик күп хаталар нәкъ менә төрле кешеләрнең кодлары тоташкан җирдә килеп чыга.
Инвесторлар
Компания ачуның арзанлана баруы хакерларга эш бирүчеләргә карата гына түгел, инвесторларга карата да зуррак өстенлек бирә.
Венчур инвесторлары арасында хакерларга үз компанияләре белән идарә итәргә рөхсәт итергә ярамый дигән гадәти караш яши. Нигезләүчеләр үз башлыклары итеп MBA дәрәҗәсе булган кешеләрне кабул итәргә һәм үзләре Техник директор кебек берәр вазифа алырга тиеш дип санала. Бәлки, бу яхшы фикер булган очраклар да бардыр. Ләкин, минемчә, идарә итү мәсьәләсендә нигезләүчеләр көннән-көн ныграк каршы тора алачак, чөнки аларга инвесторларның акчасы элеккечә үк күп кирәк түгел.
Стартаплар — чагыштырмача яңа күренеш. Венчур капиталы ярдәмендә ачылган беренче стартап дип Fairchild Semiconductor санала, һәм ул 1959 елда, илле елдан да азрак вакыт элек төзелгән. Иҗтимагый үзгәрешләр масштабында үлчәсәк, хәзерге торышыбыз әле пре-бета гына. Шуңа күрә без стартапларның хәзерге эшләү рәвеше аларның эшләргә тиешле бердәнбер юлы дип уйларга тиеш түгелбез.
Fairchild-ка башлап җибәрү өчен бик күп акча кирәк булган. Аларга чын заводлар төзергә туры килгән. Ә бүген веб-стартап өчен беренче венчур финанслау раунды нәрсәгә тотыла? Күбрәк акча программаны тизрәк яздыра алмый; биналар өчен ул кирәк түгел, чөнки алар хәзер шактый арзан була ала; акча чынлыкта сату һәм маркетинг кына сатып ала ала. Сату бүлеге ниндидер кыйммәткә ия, ризамын. Ләкин маркетинг көннән-көн үз әһәмиятен югалта. Интернетта чыннан да яхшы булган һәр нәрсә телдән-телгә таралачак.
Инвесторларның көче акчадан килә. Стартапларга акча азрак кирәк булганда, инвесторларның аларга карата йогынтысы да кими. Шуңа күрә киләчәктәге нигезләүчеләр, әгәр теләмәсәләр, яңа генераль директорларны кабул итмәскә дә мөмкин. Венчур инвесторларын бу юлга көчләп, каршы килүләренә карамастан өстерәп кертергә туры киләчәк, ләкин кешеләрне көчләп җәлеп иткән күп кенә нәрсәләр кебек үк, бу аларның үзләренә файдага гына булырга мөмкин.
Google — вакыйгаларның кая таба баруын күрсәтүче билге. Финанслау шарты буларак, аларның инвесторлары баш башкаручы директор итеп олы яшьтәге, тәҗрибәле кешене яллауны таләп иткән. Ләкин мин ишеткәнчә, нигезләүчеләр җиңел генә бирешмәгән һәм инвесторлар теләгән һәркемне кабул итмәгән. Алар бер ел буе сузганнар, һәм ниһаять, генераль директор алгач, компьютер фәннәре буенча фән докторы дәрәҗәсе булган кешене сайлаганнар.
Миңа калса, нигезләүчеләр һаман да компаниядә иң көчле кешеләр булып кала, һәм Google нәтиҗәләренә караганда, аларның яшьлеге һәм тәҗрибәсезлеге аларга зыян китермәгән кебек. Чыннан да, шигем юк: әгәр нигезләүчеләр инвесторлар теләгәнне вакытында биреп, беренче финанслау раундын алгач та идарәне MBA иясенә тапшырган булсалар, Google хәзергедән начаррак эшләр иде.
Мин инвесторлар билгеләгән бизнес белгечләренең бернинди файдасы юк дип әйтмим. Әлбәттә, бар. Ләкин аларга нигезләүчеләрнең башлыгы булу мәҗбүри түгел, ә генераль директор вазифасы нәкъ менә шуны аңлата. Киләчәктә инвесторлар билгеләгән җитәкчеләр генераль директор түгел, ә оператив директорлар (COO) булачак дип саныйм. Нигезләүчеләр инженерия белән турыдан-туры, ә компаниянең калган өлеше белән COO аша идарә итәчәк.
Ачык читлек
Эш бирүчеләр белән дә, инвесторлар белән дә көчләр балансы әкренләп яшьләр файдасына үзгәрә. Шулай да моны иң соңгы булып алар үзләре аңлый кебек. Иң амбицияле студентлар гына укуны тәмамлагач үз компанияләрен ачу турында уйлый. Күпчелеге бары тик эшкә урнашырга гына тели.
Бәлки, шулай булырга тиештер дә. Бәлки, стартап башлау фикере куркыныч тоелса, сез җитди ниятләре булмаганнарны төшереп калдырасыздыр. Ләкин бу фильтр бераз чиктән тыш югары куелган дип шикләнәм. Минемчә, тырышып карасалар, уңышлы стартаплар башлый алырлык, ләкин моның урынына үзләрен зур компанияләрнең кабул итү торбаларына сеңдерергә рөхсәт итүче кешеләр бар.
Хайваннарны читлектән чыгарганда, аларның шунда ук ишек ачык икәнен аңламауларын сизгәнегез бармы? Еш кына аларны чыгару өчен чыбык белән төрткәләргә туры килә. Блоглар белән дә шуңа охшаш хәл булды. Кешеләр 1995 елда ук онлайн бастыра ала иде, ләкин блоглар бары соңгы ике елда гына киң таралды. 1995 елда без профессиональ язучылар гына үз фикерләрен бастырырга хокуклы, ә башкалар моны эшләсә — алар тилеләр, дип уйлый идек. Хәзер онлайн бастыру шулкадәр популярлашты ки, барысы да, хәтта басма матбугат журналистлары да моны эшләргә тели. Ләкин блоглар ниндидер техник яңалык аркасында киң таралмады; бары тик читлекнең ачык булуын аңлау өчен барысына да сигез ел кирәк булды.
Минемчә, күпчелек студентлар икътисадый читлекнең ачык булуын әле аңламый. Күпләргә ата-аналары уңышка юл яхшы эш табу аша уза дип әйткән. Аларның ата-аналары колледжда укыганда бу дөрес иде, ләкин хәзер алай түгел. Уңышка юл — кыйммәтле нәрсә булдыру ул, һәм моның өчен сезгә булган берәр компаниядә эшләргә мәҗбүр түгел. Чыннан да, сез анда эшләмәсәгез, еш кына моны яхшырак башкара аласыз.
Мин студентлар белән сөйләшкәндә, мине аларда иң гаҗәпләндергәне — аларның никадәр консерватив булуы. Сәяси яктан түгел, әлбәттә. Мин аларның куркыныч адымнар ясарга теләмәвен күздә тотам. Бу — хата, чөнки сез никадәр яшьрәк булсагыз, шулкадәр зуррак куркыныч адымнарга бара аласыз.
Куркыныч (риск)
Куркыныч белән бүләк һәрвакыт пропорциональ. Мәсәлән, акцияләр облигацияләргә караганда куркынычрак, ләкин вакыт узу белән һәрвакыт зуррак табыш китерә. Нигә алайса кемдер облигацияләргә акча сала? Сер — «вакыт узу белән» дигән гыйбарәдә. Акцияләр утыз ел эчендә зуррак керем китерәчәк, ләкин алар елдан-ел кыйммәтен югалтырга мөмкин. Шуңа күрә нәрсәгә инвестиция салырга кирәклеге сезгә акчаның никадәр тиз кирәк булуына бәйле. Әгәр сез яшь булсагыз, сез таба алган иң куркыныч инвестицияләрне сайларга тиешсез.
Инвестицияләр турында бу сөйләшүләр бик теоретик тоелырга мөмкин. Күпчелек студентларның, мөгаен, активларына караганда бурычлары күбрәктер. Алар үзләрендә бернинди инвестиция салырлык нәрсә юк дип хис итәргә мөмкин. Ләкин бу дөрес түгел: аларның сарыф итәрлек вакытлары бар, һәм анда да шул ук риск кагыйдәсе кулланыла. Егерме яшьләр тирәсе — карьерада иң куркыныч адымнар ясау өчен нәкъ менә иң кулай вакыт.
Куркыныч белән бүләкнең һәрвакыт пропорциональ булуының сәбәбе шунда: базар көчләре аны шулай итә. Кешеләр тотрыклылык өчен өстәмә акча түләячәк. Шуңа күрә сез тотрыклылыкны сайласагыз — облигацияләр сатып алыпмы, яисә зур компаниягә эшкә керепме — бу сезгә кыйммәткә төшәчәк.
Карьерадагы куркынычрак адымнар уртача алганда яхшырак түләнә, чөнки аларга ихтыяҗ азрак. Стартап башлау кебек кискен сайлаулар шулкадәр куркыныч ки, күпчелек кеше хәтта моны эшләргә тырышып та карамаячак. Шуңа күрә, куелган призларны исәпкә алганда, сез уйлаган кадәр үк көндәшлеккә юлыкмыйсыз.
Математика аяусыз. 10 стартапның 9ы уңышсызлыкка очраса да, уңышка ирешкән бересе үз нигезләүчеләренә гади эштә эшләрлек керемнән 10 тапкырдан да күбрәк акча китерәчәк. [3] Стартаплар «уртача алганда» яхшырак түли дигән сүз нәкъ менә шуны аңлата.
Моны истә тотыгыз. Әгәр сез стартап башласагыз, мөгаен, уңышсызлыкка очрарсыз. Күпчелек стартаплар таркала. Бу — әлеге бизнесның табигате. Ләкин уңышсызлыкка очрау ихтималы 90% булган нәрсәне эшләп карау, әгәр сез бу куркынычны күтәрә алсагыз, һич тә хата түгел. 40 яшьтә, гаилә туйдырырга кирәк булганда җиңелү — җитди булырга мөмкин. Әгәр 22 яшьтә уңышсызлыкка очрасагыз, нәрсә булган соң? Әгәр сез колледжны тәмамлагач та стартап башлап, ул җимерелсә, сез 23 яшьтә акчасыз, ләкин күпкә акыллырак булып каласыз. Ә бу, төбенә төшеп уйласагыз, аспирантура программасыннан сез өмет иткән нәрсәгә якынча тиң.
Хәтта стартапыгыз җимерелсә дә, сез эш бирүчеләр каршындагы өметләрегезгә зыян салмаячаксыз. Моны тикшерү өчен мин зур компанияләрдә эшләүче берничә дустымнан сорадым. Мин Yahoo, Google, Amazon, Cisco һәм Microsoft менеджерларыннан сорадым: алар бертөрле сәләтле, икесе дә 24 яшьлек ике кандидат турында ни уйлар иде — берсе уңышсызлыкка очраган стартап башлап караган, ә икенчесе колледждан соң ике ел зур компаниядә эшкәртүче булып эшләгән. Һәрберсе үз компаниясен ачарга тырышкан кешене өстен күрүләрен әйтте. Yahoo-да инженерия өчен җаваплы Зод Назем болай диде:
Чынлыкта мин уңышсызлыкка очраган стартабы булган кешене югарырак бәялим. Һәм сез миңа сылтама ясый аласыз!
Менә шулай. Yahoo сезне эшкә алсын дип телисезме? Үз компаниягезне башлагыз.
Хуҗа — ул Клиент
Хәтта эре эш бирүчеләр дә компания ачкан яшь хакерларны югары бәяләгәч, нигә тагын да күбрәк кеше моны эшләми? Нигә студентлар шулкадәр консерватив? Минемчә, чөнки алар төрле учреждениеләрдә бик күп вакыт уздырганнар.
Һәркемнең гомеренең беренче егерме елы бер учреждениедән икенчесенә күчүдән гыйбарәт. Сез йөргән мәктәпләрне сайлау мөмкинлегегез артык зур булмагандыр. Ә урта мәктәптән соң колледжга барырга тиешлегегез үзеннән-үзе аңлашыла иде. Сезнең сайлау өчен берничә төрле колледж булгандыр, ләкин алар, мөгаен, бер-берсенә бик охшаш булган. Димәк, шушы вакытка кадәр сез егерме ел буе метро сызыгы буйлап баргансыз, һәм киләсе тукталыш эш кебек тоела.
Чынлыкта колледж — юл тәмамланган урын. Тышкы яктан караганда, компаниягә эшкә урнашу тагын бер учреждение кебек тоелырга мөмкин, ләкин асылда барысы да башкача. Мәктәпне тәмамлау — сезнең тормышыгызның терәк ноктасы, сез саф кулланучыдан саф җитештерүчегә әйләнә торган нокта.
Икенче зур үзгәреш — хәзер руль сезнең кулда. Сез теләгән кая да бара аласыз. Шуңа күрә барысын да гадәттәгечә башкару урынына, бер адым артка чигенеп, нәрсә барганын аңлау файдалы булырга мөмкин.
Колледжда уку дәверендә, һәм бәлки аңа кадәр дә озак вакыт, күпчелек студентлар эш бирүчеләрнең нәрсә теләве турында уйлады. Ләкин чынлыкта иң мөһиме — клиентларның нәрсә теләве, чөнки сезгә түләү өчен эш бирүчеләргә нәкъ менә алар акча бирә.
Шуңа күрә эш бирүчеләр нәрсә теләгәне турында уйлау урынына, кулланучылар нәрсә теләгәне турында турыдан-туры уйлавыгыз яхшырактыр. Бу икесе арасында ниндидер аерма булса, сез хәтта үз компаниягезне башлап җибәргәндә моны үз файдагызга куллана аласыз. Мәсәлән, зур компанияләр юаш конформистларны ярата. Ләкин бу бары тик аларның зурлыгы нәтиҗәсе генә, клиентларга кирәк булган нәрсә түгел.
Аспирантура
Мин колледж тәмамлаганда боларның барысын да аңлап бетермәдем — өлешчә шуңа күрә ки, мин туп-туры аспирантурага киттем. Хәтта кайчандыр стартап башлау турында уйласагыз да, аспирантура бик яхшы вариант булырга мөмкин. Сез аны тәмамлагач та башлый аласыз, яки, Yahoo һәм Google-ны нигезләүчеләр кебек, ярты юлда ук чыгарга мөмкинсез.
Аспирантура стартаплар өчен яхшы старт мәйданчыгы булып тора, чөнки сез күп санлы акыллы кешеләр белән бергә җыелгансыз, һәм студент яки корпорация хезмәткәренә караганда, үз проектларыгыз өстендә эшләү өчен зуррак вакыт аралыкларыгыз бар. Җитәкчегез шактый сабыр булганда, идеяне компаниягә әйләндергәнче, аны үстерүгә вакыт таба аласыз. Дэвид Фило белән Джерри Янг Yahoo каталогын 1994 елның февралендә башлап җибәрде һәм көзгә таба көненә миллион карау алды, ләкин алар аспирантураны ташлап, компанияне 1995 елның мартына кадәр оештырмадылар.
Сез шулай ук башта стартапны эшләп карап, килеп чыкмаса, аннары аспирантурага керә аласыз. Стартаплар җимерелгәндә, алар гадәттә моны тиз эшли. Бер ел эчендә сез вакытыгызны бушка уздырасызмы-юкмы икәнен белерсез.
Әгәр уңышсыз булса, әлбәттә. Әгәр ул уңышка ирешсә, аспирантураны тагын да озагракка кичектерергә туры килергә мөмкин. Ләкин сез анда гадәти аспирант стипендиясенә караганда күпкә рәхәтрәк тормыш кичерәчәксез.
Тәҗрибә
Егерме яшьләр тирәсендәге кешеләрнең стартаплар башламавының тагын бер сәбәбе — алар үзләрендә тәҗрибә җитми дип саный. Күпчелек инвесторлар да шулай уйлый.
Мин колледжда укыганда шул «тәҗрибә» сүзен бик еш ишеткәнемне хәтерлим. Кешеләр моның белән чынлыкта нәрсә әйтергә тели? Әлбәттә, тәҗрибәнең үзе генә кыйммәтле түгел, ә аның сезнең миегездә нәрсәнедер үзгәртүе кыйммәт. «Тәҗрибә» туплагач, сезнең миегездә нәрсә үзгәрә, һәм бу үзгәрешне тизрәк ясап буламы?
Хәзер миндә бу хакта кайбер мәгълүматлар бар, һәм мин кешеләргә тәҗрибә җитмәгәндә гадәттә нәрсә җитмәвен әйтә алам. Мин һәр стартапка өч нәрсә кирәк дигән идем: яхшы кешеләр белән башлау, кулланучылар теләгән нәрсәне ясау һәм артык күп акча сарыф итмәү. Тәҗрибәгез җитмәгәндә, сез нәкъ менә уртадагысында ялгышасыз. Яхшы программа язарлык техник осталыгы булган студентлар җитәрлек, һәм студентлар артык акча туздыруга да артык омтылмый. Әгәр алар нәрсәдәдер ялгыша икән, бу гадәттә кешеләр теләгән нәрсәне ясарга кирәклеген аңламаудан гыйбарәт.
Бу яшьләрнең генә кимчелеге түгел. Барлык яшьтәге стартап нигезләүчеләре өчен дә беркемгә дә кирәкмәгән нәрсәләр ясау — гадәти күренеш.
Бәхеткә, бу кимчелекне төзәтү җиңел булырга тиеш. Әгәр барлык студентлар да начар программистлар булса, проблема күпкә катлаулырак булыр иде. Программалаштырырга өйрәнү өчен еллар кирәк булырга мөмкин. Ләкин кешеләр теләгән нәрсәне ясарга өйрәнү өчен еллар кирәкми дип саныйм. Минем фараз шундый: бар эшлисе нәрсә — хакерларның башына кагып әйтергә: Уяныгыз. Монда утырып кулланучыларга нәрсә кирәклеге турында алдан уйлап чыгарылган теорияләр корып ятмагыз. Барып берничә кулланучыны табыгыз да, аларга нәрсә кирәклеген карагыз.
Күпчелек уңышлы стартаплар бик конкрет нәрсә белән генә шөгыльләнмичә, кешеләр үзләрендә барлыгын белгән проблеманы да хәл итәләр.
«Тәҗрибә» сезнең миегездә ясаган зур үзгәреш шунда: сез кешеләрнең проблемаларын хәл итәргә кирәклеген өйрәнәсез. Моны төшенгәч, сез тиз арада киләсе адымга күчәсез — бу проблемаларның нәрсәдән гыйбарәт икәнен ачыклау. Һәм бу бераз тырышлык таләп итә, чөнки программа тәэминаты чынлыкта ничек кулланылуы, аеруча аның өчен иң күп түләүче кешеләр тарафыннан ничек кулланылуы, сез көткәннән бөтенләй башкача булырга мөмкин. Мәсәлән, Powerpoint-ның рәсми максаты — идеяләрне тәкъдим итү. Аның чын роле — кешеләрнең халык алдында чыгыш ясау куркуын җиңү. Ул сезгә бернинди мәгънәсез нәрсә турында тәэсирле күренгән чыгыш ясарга мөмкинлек бирә, һәм тыңлаучылар якты бүлмәдә сезгә карап утыру урынына, караңгы бүлмәдә слайдларга карап утыралар.
Мондый нәрсәләрне һәркем күрә ала. Иң мөһиме — аны кайда эзләргә кирәклеген белү: стартап идеясына ия булу уку проекты өчен идея табу кебек түгел икәнен аңлау. Стартапта максат — шәп программа язу түгел. Максат — кешеләргә кирәкле нәрсәне булдыру. Ә моның өчен кулланучыларга карарга кирәк — программалаштыру (хакинг) турында онытып, бары тик кулланучыларга гына карагыз. Бу шактый зур психологик үзгәреш таләп итәргә мөмкин, чөнки мәктәптә яки университетта язган программаларыгызның кулланучылары, гадәттә, бөтенләй булмый.
Рубик кубигы җыелып бетәргә берничә адым кала да әле тәртипсез булып күренә. Минемчә, күп кенә студентларның баш мие дә нәкъ шундый халәттә: әгәр теләсәләр, уңышлы стартап башлап җибәрү өчен аларга берничә генә адым калган, ләкин алар моны аңламыйлар. Аларның техник күнекмәләре җитәрлек дәрәҗәдән дә артыграк. Бары тик алар байлык булдыру юлы — кулланучылар теләгән нәрсәне эшләү икәнен, ә эш бирүчеләрнең исә кулланучылар белән хезмәткәр арасындагы һәм рискларны үзенә туплаган арадашчы гына булуын әлегә аңлап бетермәгәннәр.
Әгәр сез яшь һәм акыллы булсагыз, сезгә бу икесенең берсе дә кирәкми. Кулланучылар нәрсә теләгәнен сезгә башка берәүнең аңлатуы таләп ителми, чөнки сез моны үзегез дә белә аласыз. Һәм сезгә рискларны берләштерү дә кирәк түгел, чөнки никадәр яшьрәк булсагыз, шулкадәр зуррак рискка барырга тиешсез.
Иҗтимагый белдерү
Мин үземнең һәм сезнең ата-анагызның уртак мөрәҗәгате белән йомгакларга теләр идем. Стартап башлау өчен колледж яки университетны ташламагыз. Ашыгырга кирәкми. Укуны тәмамлагач та компанияләр ачу өчен вакыт җитәрлек булачак. Чынлыкта, компанияләрнең ничек эшләгәнен өйрәнү өчен, укуны тәмамлаганнан соң бер-ике ел инде булган берәр компаниядә эшләп алу да файдалы булырга мөмкин.
Шулай да, бу турыда уйлаганда, мин 19 яшьлек Билл Гейтска компания ачу өчен башта укуын тәмамларга кирәк дип әйтүемне күз алдына да китерә алмыйм. Ул мине борып җибәргән булыр иде. Һәм мин аның үз киләчәгенә зыян сала дип ихлас әйтә алыр идемме — микрокомпьютер инкыйлабының иң үзәгендә эшләп, ул Гарвардта дәресләргә йөргәнгә караганда азрак белем ала дип раслый алыр идемме? Юк, мөгаен, юктыр.
Һәм әйе, үз компаниягезне башлап җибәргәнче икенче бер урында бер-ике ел эшләү барышында сезнең ниндидер кыйммәтле нәрсәләргә өйрәнүегез дөрестер, ләкин шул ук вакыт эчендә үз компаниягезне җитәкләп тә шактый нәрсәгә өйрәнер идегез.
Кемгәдер ялланып эшләү турындагы киңәшне 19 яшьлек Билл Гейтс тагын да салкынрак каршы алыр иде. «Димәк, мин колледж тәмамларга, аннары ике ел башка компаниядә эшләргә тиеш, һәм шуннан соң гына үземнекен башлый аламмы? Миңа 23 яшем тулганны көтәргә кирәкме? Бу бит дүрт ел. Бу минем хәзергәчә яшәгән гомеремнең егерме проценттан артыгы. Өстәвенә, дүрт елдан соң Altair өчен Basic интерпретаторын язып акча эшләү өчен бик соң булачак».
Һәм ул хаклы булыр иде. Apple II нибары ике елдан соң чыкты. Чынлыкта, әгәр Билл, без киңәш иткәнчә, көллиятне тәмамлап, башка компаниягә эшкә урнашкан булса, ул бик ихтимал Apple'га эшкә киткән булыр иде. Һәм бу, мөгаен, барыбыз өчен дә яхшырак булса да, аның үзе өчен яхшырак булмас иде.
Шуңа күрә, укуны тәмамларга, аннары стартап башлар алдыннан бераз эшләп алырга дигән җаваплы киңәшебездән кире кайтмасам да, шуны танырга тиешмен: бу — олылар яшьләргә сөйли торган, ләкин аларның тыңлавын көтми торган нәрсәләрнең берсе. Без мондый сүзләрне, нигездә, «сезне кисәткән идек» дип әйтә алыр өчен генә сөйлибез. Шуңа күрә мин кисәтмәдем дип әйтмәгез.
Искәрмәләр
[1] Икенче бөтендөнья сугышында B-17 очкычының уртача пилоты егерме яшьләр тирәсендә иде. (Моңа игътибар иткәне өчен Тэд Маркога рәхмәт.)
[2] Әгәр компания үз хезмәткәрләренә шушы рәвешле түләргә теләсә, моны гаделсезлек дип атаган булырлар иде. Әмма шул ук компанияләр кайбер стартапларны сатып алып, башкаларын алмаса, моны беркем дә гаделсез дип санамый.
[3] Стартаплар өчен уңышка ирешү ихтималы 1/10 дигән сүз — бераз шәһәр легендасы шикелле. Ул шикле дәрәҗәдә шома сан. Минем уйлавымча, чынлыкта бу мөмкинлек тагын да начаррак.
Бу мәкаләнең караламаларын укып чыкканы өчен Джессика Ливингстонга, хезмәткә алу турындагы фикерләре өчен исемнәрен атамаска вәгъдә иткән дусларыма, шулай ук бу чыгышны оештырган өчен Карен Нгуенга һәм Berkeley CSUA оешмасына рәхмәтемне белдерәм.