(Мин был сығышты өлкән синыф уҡыусылары өсөн яҙғайным. Ләкин уны һөйләргә тура килмәне, сөнки мәктәп етәкселеге мине саҡырыу планын кире ҡаҡты.)
Мәктәптә сығыш яһайым тигәс, дуҫтарым ҡыҙыҡһынып ҡалды. Өлкән синыф уҡыусыларына ни әйтмәксеһең, тинеләр. Шунан мин уларҙан: «Үҙегеҙ мәктәптә уҡыған саҡта кемдеңдер нимә әйтеүен теләр инегеҙ?» — тип һораным. Уларҙың яуаптары ғәжәп бер иш булды. Шуға күрә мин барыбыҙ ҙа мәктәп йылдарында үҙебеҙгә кемдер әйтһен тип теләгән нәмәне һөйләмәксемен.
Тәүҙә мин һеҙгә мәктәптә белмәһәгеҙ ҙә булған бер нәмә тураһында әйтәм: тормошоғоҙҙо нимәгә арнағығыҙ килеүен. Был һорауҙы һеҙгә өҙлөкһөҙ бирәләр, шуға ла һеҙҙә мотлаҡ ниндәйҙер әҙер яуап булырға тейеш кеүек тойола. Ләкин ололар был һорауҙы бары тик һүҙ башлар өсөн генә бирә. Улар һеҙҙең ниндәй кеше икәнегеҙҙе белгеһе килә, ә был һорау — бары тик һеҙҙе һөйләштереү юлы. Һыу ҡайтҡанда соҡорҙа ҡалған ҡыҫалаға төртөп ҡарап, уның ни эшләүен күҙәткән кеүек кенә һорайҙар улар быны.
Әгәр ҙә мин яңынан өлкән синыфта уҡыһам һәм минең пландарым тураһында һораһалар, мин иң тәүге маҡсатым — ниндәй варианттар барлығын өйрәнеү, тип әйтер инем. Үҙ тормошоғоҙҙоң төп эшен һайларға ашығырға кәрәкмәй. Һеҙгә бары тик үҙегеҙгә нимә оҡшағанын асыҡларға кәрәк. Һайлаған эшегеҙҙә уңышҡа өлгәшер өсөн үҙегеҙ яратҡан нәмә менән шөғөлләнергә тейешһегеҙ.
Үҙеңә нимә оҡшағанын билдәләүҙән дә еңелерәк бер нәмә лә юҡ кеүек күренеүе мөмкин, ләкин ысынында был ауыр, сөнки күпселек һөнәрҙәр тураһында теүәл күҙаллау алыуы еңел түгел. Табип булыу телевизорҙан күрһәткән кеүек түгел. Бәхеткә күрә, дауаханаларҙа волонтер булып, ысын табиптарҙың эшен үҙ күҙегеҙ менән күрә алаһығыҙ. [1]
Ләкин шундай һөнәрҙәр ҙә бар, улар хаҡында мәғлүмәт табып та булмай, сөнки әлегә улар менән бер кем дә шөғөлләнмәй. Һуңғы ун йылда мин башҡарған эштәрҙең күбеһе мәктәптә уҡыған сағымда бөтөнләй юҡ ине. Донъя тиҙ үҙгәрә, һәм был үҙгәрештәрҙең тиҙлеге үҙе лә арта бара. Бындай донъяла аныҡ ҡатып ҡалған пландар ҡороу — иң яҡшы фекер түгел.
Шуға ҡарамаҫтан, һәр май һайын бөтә ил буйынса сығыш яһаусылар үҙҙәренең Стандарт сығарылыш телмәрен һөйләй башлай, уның төп мәғәнәһе: «хыялдарығыҙҙан баш тартмағыҙ». Уларҙың нимә әйтергә теләгәнен аңлайым, ләкин был бик насар билдәләмә, сөнки ул һеҙҙе ҡасандыр бик иртә төҙөгән ниндәйҙер планға бәйле булырға мәжбүр иткән һымаҡ. Компьютер донъяһында бының үҙ атамаһы бар: иртә оптимизация (premature optimization). Һәм был һәләкәт менән тиң. Был ораторҙарға бары тик «бирешмәгеҙ» тип кенә әйтеү күпкә яҡшыраҡ булыр ине.
Уларҙың ысынында әйтергә теләгәне: төшөнкөлөккә бирелмәгеҙ. Башҡалар булдыра алғанды мин булдыра алмайым, тип уйламағыҙ. Һәм мин үҙ мөмкинлектәрегеҙҙе түбәнһетмәҫкә тейешһегеҙ тигән менән килешәм. Бөйөк эштәр башҡарған кешеләр йыш ҡына бөтөнләй икенсе бер тоҡомдан кеүек тойола. Күпселек биографиялар был яңылыш фекерҙе тағы ла арттыра ғына: өлөшләтә биографтарҙың уларға ҡарата ирекһеҙҙән табыныу хисенә бирелеүе арҡаһында, өлөшләтә иһә ваҡиғаның нисек бөтөрен белеп, сюжетты шымартып, барыһы ла яҙмыш ҡушыуы йәки ниндәйҙер тыумыштан килгән даһилыҡтың асылыуы ғына булған кеүек итеп күрһәтергә тырышыуҙарынан. Ысынында иһә, әгәр мәктәптә һеҙҙең менән бергә ун алты йәшлек Шекспир йәки Эйнштейн уҡыһа, улар һеҙҙә ҙур тәьҫорат ҡалдырыр ине, әлбиттә, ләкин башҡа дуҫтарығыҙҙан бөтөнләй үк айырылып тормаҫ ине тип уйлайым.
Был уй күңелгә бик ятып та бармай. Әгәр ҙә улар тап беҙҙең кеүек булған икән, тимәк, башҡарған эштәренә өлгәшеү өсөн уларға бик күп эшләргә тура килгән. Бына ошо сәбәпле лә беҙ даһилыҡҡа ышанырға яратабыҙ. Был беҙгә ялҡаулығыбыҙҙы аҡларға сәбәп бирә. Әгәр был кешеләр үҙҙәренең тылсымлы «шекспирлығы» йәки «эйнштейнлығы» арҡаһында ғына шундай бөйөк эштәр ҡыла алған икән, тимәк, беҙҙең шундай уҡ яҡшы нәмә булдыра алмауыбыҙҙа беҙҙең ғәйеп юҡ.
Мин даһилыҡ тигән нәмә бөтөнләй юҡ тип әйтмәйем. Ләкин ике теория араһында һайларға тура килгәндә береһе һеҙгә ялҡау булырға һылтау бирә икән, тимәк, моғайын, икенсеһе дөрөҫтөр.
Шулай итеп, беҙ Стандарт сығарылыш телмәрен «хыялдарығыҙҙан баш тартмағыҙ» тигәндән алып «башҡа берәү нимә булдыра алһа, һеҙ ҙә булдыра алаһығыҙ» кимәленә тиклем ҡыҫҡарттыҡ. Ләкин уны тағы ла нығыраҡ ҡыҫҡартырға кәрәк. Тәбиғи һәләттәрҙә ниндәйҙер бер айырма бар. Күпселек кеше уның ролен арттырып ебәрә, ләкин ул барыбер бар. Әгәр буйы дүрт фут ҡына булып, NBA-ла уйнарға хыялланған егет менән һөйләшһәм, ихлас тырышһаң, барыһына ла өлгәшә алаһың тип әйтеү бик ахмаҡлыҡ булыр ине. [2]
Беҙгә Стандарт сығарылыш телмәрен шундай ҡалыпҡа тиклем ҡыҫҡартырға кәрәк: «һеҙҙең кеүек һәләттәре булған башҡа берәү нимә эшләй алһа, һеҙ ҙә эшләй алаһығыҙ; һәм үҙ һәләттәрегеҙҙе түбән баһаламағыҙ». Ләкин йыш ҡына булғанса, хәҡиҡәткә яҡынайған һайын, һөйләмегеҙ ҙә буталсығыраҡ була бара. Беҙ матур, таҙа (әммә ялған) лозунгты алдыҡ та, уны бысраҡ күләүек кеүек болғатып бөттөк. Хәҙер инде унан яҡшы телмәр сыҡмай. Ләкин иң насары — ул һеҙгә артабан нимә эшләргә кәрәклеген дә күрһәтмәй. Һеҙҙең һәләттәрегеҙ булған берәү тигәндә? Ниндәй һуң һеҙҙең һәләттәрегеҙ?
Елгә ҡаршы
Минеңсә, бының сере — кире йүнәлештә эш итеүҙә. Маҡсаттан артҡа ҡарай түгел, ә өмөтлө шарттарҙан алға ҡарай хәрәкәт итергә кәрәк. Күпселек уңышлы кешеләр ысынында тап шулай итә лә инде.
Сығарылыш телмәре ҡарашында һеҙ егерме йылдан ҡайҙа булырға теләгәнегеҙҙе хәл итәһегеҙ ҙә, шунан һуң: «Унда барып етер өсөн хәҙер нимә эшләргә тейешмен?» — тип һорайһығыҙ. Мин иһә бының урынына киләсәктә бер нәмә менән дә үҙегеҙҙе бәйләмәҫкә, ә бары тик хәҙерге ваҡытта булған варианттарға ҡарарға һәм һуңынан һеҙгә иң өмөтлө мөмкинлектәр спектрын асасаҡ варианттарҙы һайларға тәҡдим итәм.
Ваҡытығыҙҙы бушҡа үткәрмәйһегеҙ икән, тап нимә өҫтөндә эшләгәнегеҙ бик мөһим түгел. Үҙегеҙгә ҡыҙыҡлы булған һәм варианттарығыҙҙы арттырған нәмәләр менән шөғөлләнегеҙ, ә уларҙың ҡайһыһын һайлаясағығыҙ тураһында һуңыраҡ борсолорһоғоҙ.
Әйтәйек, һеҙ колледжда беренсе курста уҡыйһығыҙ һәм төп белгеслек итеп математиканымы әллә иҡтисадтымы һайларға белмәй тораһығыҙ. Математика һеҙгә күберәк варианттар бирәсәк: математиканан һеҙ теләһә ҡайһы өлкәгә күсә алаһығыҙ. Әгәр математика буйынса белем алһағыҙ, иҡтисад буйынса магистратураға инеүе еңел буласаҡ, әммә төп белгеслегегеҙ иҡтисад булһа, математика магистратураһына инеү бик ауыр буласаҡ.
Был йәһәттән планерҙа осоу — яҡшы метафора. Планерҙың двигателе булмағанлыҡтан, бейеклекте ныҡ юғалтмайынса елгә ҡаршы оса алмайһығыҙ. Әгәр ултырыу өсөн уңайлы урындарҙан ел ыңғайына бик алыҫҡа китһәгеҙ, варианттарығыҙ ҡурҡыныс кимәлдә тарая. Ҡағиҙә булараҡ, ел өҫтөндә, елгә ҡаршы булырға тырышырға кәрәк. Шуға ла мин «хыялдарығыҙҙан баш тартмағыҙ» тигән һүҙҙәр урынына быны тәҡдим итәм: Ел өҫтөндә ҡалығыҙ.
Ләкин быны нисек эшләргә? Хатта математика иҡтисадҡа ҡарағанда бейегерәк торошта (ел өҫтөндә) булған хәлдә лә, өлкән синыф уҡыусыһы булараҡ һеҙ быны ҡайҙан белә алаһығыҙ?
Әлбиттә, белмәйһегеҙ, һәм һеҙгә тап ошоно асыҡларға кәрәк тә инде. Аҡыллы кешеләрҙе һәм ауыр мәсьәләләрҙе эҙләгеҙ. Аҡыллы кешеләр ғәҙәттә бергә туплана, һәм әгәр шундай төркөмдө таба алһағыҙ, моғайын, уларға ҡушылыу файҙалы булыр. Ләкин уларҙы табыуы еңел түгел, сөнки тирә-яҡта ялғанлыҡ бик күп.
Университетҡа яңы ғына аяҡ баҫҡан студентҡа барлыҡ факультеттар ҙа бер иш булып күренә. Профессорҙар барыһы ла үтә лә ғалим төҫлө һәм ситтән торғандарға бөтөнләй аңлайышһыҙ мәҡәләләр яҙа. Ләкин ҡайһы бер өлкәләрҙә мәҡәләләр ҡатмарлы идеялар менән тулы булғанға аңлайышһыҙ булһа, башҡаларында иһә улар мөһим бер нәмә тураһында һөйләгәндәй тәьҫорат ҡалдырыу өсөн аңлы рәүештә буталсыҡ итеп яҙыла. Был оятһыҙ фараз булып күренеүе мөмкин, ләкин ул тәжрибәлә раҫланды — тарихта билдәле Social Text ғауғаһында. Әҙәбиәт теоретиктары баҫтырған мәҡәләләрҙең күбеһе бары тик аҡыллы яңғыраған һаташыу ғына булыуына шикләнеп, бер физик аңлы рәүештә аҡыллы яңғыраған мәғәнәһеҙ һүҙҙәрҙән торған мәҡәлә яҙған да уны әҙәби теория журналына ебәргән, һәм тегеләр уны баҫтырып сығарған.
Иң яҡшы һаҡланыу сараһы — һәр ваҡыт ауыр мәсьәләләр өҫтөндә эшләү. Роман яҙыу — ауыр. Роман уҡыу — ауыр түгел. Ауыр тигәне — борсолоу тигәнде аңлата: әгәр эшләгән нәмәм барып сыҡмаҫ тип, йәки өйрәнгән нәмәмде төшөнә алмаҫмын тип борсолмайһығыҙ икән, тимәк, ул етерлек дәрәжәлә ауыр түгел. Эстә кисереш, көсөргәнеш булырға тейеш.
Был бик шомло донъя ҡарашы кеүек тойолалыр, бәлки. Һеҙгә борсолорға кәрәк тип әйтәмме? Эйе, ләкин был ишетелгәнсә насар түгел. Борсолоуҙарҙы еңеп сығыу — оло бер илһам килтерә. Алтын миҙал отҡан кешеләрҙән дә бәхетлерәк йөҙҙәрҙе һирәк күрерһегеҙ. Һәм уларҙың ни өсөн шул тиклем бәхетле икәнен беләһегеҙме? Еңеллек тойғоһонан.
Мин был бәхетле булыуҙың берҙән-бер юлы тип әйтмәйем. Бары тик ҡайһы бер борсолоу төрҙәре ишетелгән кеүек үк ҡурҡыныс түгел, тием.
Өмөт һәм ынтылыш
Ғәмәлдә, «ел өҫтөндә ҡалыу» «ҡатмарлы мәсьәләләр өҫтөндә эшләүгә» ҡайтып ҡала. Һәм һеҙ быны бөгөндән үк башлай алаһығыҙ. Мин быны мәктәптә уҡыған саҡта уҡ аңлаған булһамсы.
Күпселек кеше үҙ эшен яҡшы башҡарырға ярата. Ысын донъя тип аталған тормошта был ихтыяж — ҡеүәтле көс. Ләкин өлкән синыф уҡыусылары бынан һирәк файҙа күрә, сөнки уларға ялған бер шөғөл тотторалар. Мәктәптә уҡығанда, минең эшем — мәктәп уҡыусыһы булыу, тип ышанып йөрөнөм. Шулай итеп, үҙ эшемдә яҡшы булыу ихтыяжымды мәктәптә яҡшы баһалар алыу менән генә ҡәнәғәтләндерҙем.
Мәктәптә уҡыған сағымда өлкәндәр менән мәктәп балалары араһында ниндәй айырма бар тип һораһағыҙ, ололар үҙҙәренә тамаҡ аҫрарға тейеш, тип яуап бирер инем. Хата. Айырма шунда: ололар үҙҙәре өсөн үҙҙәре яуаплылыҡ ала. Донъя көтөү, аҡса эшләү — уның бер бәләкәй генә өлөшө. Үҙең өсөн интеллектуаль яуаплылыҡ алыу күпкә мөһимерәк.
Әгәр мәктәпте яңынан үтергә тура килһә, мин уға көндөҙгө ябай бер эш кеүек ҡарар инем. Был дәрестәрҙе ташлап ҡуйыр инем тигәнде аңлатмай. Бер нәмәгә ябай көндәлек эш кеүек ҡарау уны насар башҡарыу тигәнде аңлатмай. Был үҙ асылыңды уның менән генә бәйләмәү тигәнде аңлата. Йәғни үҙемде уҡыусы тип кенә ҡабул итмәҫ инем, мәҫәлән, официант булып эшләгән музыкант үҙен официант тип кенә уйламаған кеүек. [3] Һәм көндәлек эшемдән буш ваҡытта ысын эш менән шөғөлләнергә тырышыр инем.
Мин кешеләрҙән мәктәп йылдары тураһында иң ҙур үкенестәре нимә тип һораһам, уларҙың барыһы ла тиерлек бер үк яуапты бирә: бик күп ваҡытты бушҡа әрәм итеүҙәрен әйтәләр. Әгәр хәҙерге ваҡытта нимә менән шөғөлләнеп, һуңынан иң ныҡ үкенәсәгегеҙ тураһында уйланһағыҙ, моғайын, тап ошо булыр. [4]
Ҡайһы берәүҙәр был ҡотолғоһоҙ хәл — өлкән синыф уҡыусылары әле етди бер нәмә лә эшләргә һәләтле түгел, ти. Ләкин мин бының дөрөҫ булыуына ышанмайым. Һәм бының дәлиле — һеҙҙең эсегеҙ бошоуы. Һигеҙ йәшегеҙҙә һеҙҙең эсегеҙ бошмағандыр, моғайын. Һигеҙ йәштә быны «бушҡа йөрөү» урынына «уйнау» тип атайҙар, ләкин асылда был бер үк нәмә. Һәм һигеҙ йәшемдә минең эсем һирәк боша торғайны. Миңә артҡы ихатаны һәм тағы бер нисә баланы бирһәгеҙ, көнө буйы уйнай ала инем.
Урта һәм өлкән синыфтарҙа бының ҡыҙығы бөтөүенең сәбәбе, хәҙер аңлауымса, минең башҡа бер нәмәгә әҙер булыуымда ине. Бала саҡ туйҙыра башлағайны.
Мин дуҫтарығыҙ менән аралашмағыҙ, барығыҙ ҙа эштән башҡа бер нәмә белмәгән шаярыуһыҙ кескәй роботтарға әйләнегеҙ, тип әйтмәйем. Дуҫтар менән аралашыу — шоколадлы торт кеүек ул. Һәр ашаған һайын торт менән генә туҡланғансы, уны ваҡыты-ваҡыты менән генә ашаһаң, күпкә ҙурыраҡ ләззәт алаһың. Шоколадлы тортты күпме генә яратһағыҙ ҙа, өсөнсө тапҡыр рәттән ашағандан һуң күңелегеҙ болғана башлаясаҡ. Өлкән синыфтарҙа кешенең күңелен биләп алған шул төшөнкөлөк — тап ошо: рухи күңел болғаныуы ул. [5]
Һеҙ: «Беҙгә яҡшы баһалар алыу ғына етмәй. Беҙгә дәрестән тыш шөғөлдәр ҙә кәрәк», — тип уйлауығыҙ мөмкин. Ләкин уларҙың күбеһенең ни тиклем ялған икәнен үҙегеҙ ҙә яҡшы беләһегеҙ. Хәйриәлеккә аҡса йыйыу — маҡтауға лайыҡ эш, ләкин ул ауыр түгел. Был ысын эш башҡарыу түгел. Минең ысын эш башҡарыу тигәнем — яҡшы яҙырға өйрәнеү, йәки компьютерҙарҙы программалаштырыу, йәки индустрияға тиклемге йәмғиәттәрҙә тормоштоң нисек булыуын өйрәнеү, йәки натуранан кеше йөҙөн төшөрөргә өйрәнеү. Бындай нәмәләр колледжға ғариза биргәндәге документта айырым бер юл булып бик һирәк сағыла.
Боҙоҡлоҡ
Үҙ тормошоңдо колледжға инеү тирәләй генә ҡороу — ҡурҡыныс, сөнки колледжға инеү өсөн һеҙ тәьҫорат яһарға тейешле кешеләр бик үк зауыҡлы тамашасы түгел. Күпселек колледжда һеҙҙең уҡырға инеү-инмәүегеҙҙе профессорҙар түгел, ә ҡабул итеү комиссияһы хеҙмәткәрҙәре хәл итә, ә улар шул тиклем үк аҡыллы түгел. Улар — интеллектуаль донъяның сержанттары. Улар һеҙҙең ни тиклем аҡыллы икәнегеҙҙе айыра алмай. Быны иҫбатлау өсөн махсус әҙерлек мәктәптәренең (prep schools) булыуы ғына ла етә.
Балаларының уҡырға инеү мөмкинлеген арттырмаһа, ата-әсәләрҙең бик аҙы ғына шундай мәктәп өсөн шул тиклем ҙур аҡса түләр ине. Әҙерлек мәктәптәре үҙҙәренең маҡсаттарының береһе тап ошо булыуын асыҡтан-асыҡ әйтә. Ләкин бының тураһында уйланып ҡараһағыҙ, был уларҙың ҡабул итеү процесын урап үтә (hack) алыуын аңлата: йәғни бер үк баланы алып, урындағы ғәҙәти мәктәпкә йөрөгәнгә ҡарағанда, уны күпкә яҡшыраҡ кандидат итеп күрһәтә алалар. [6]
Хәҙерге ваҡытта күбегеҙ үҙ тормошоғоҙҙоң маҡсаты — колледжға өмөтлө дәғүәсе булыу тип уйлай. Ләкин был һеҙҙең үҙ тормошоғоҙҙо шул тиклем мәғәнәһеҙ процесс талаптарына яраҡлаштырыуығыҙҙы аңлата, хатта был процесты алдар өсөн тотош бер индустрия төҙөлгән. Шунан һуң циникка әйләнмәй ни эшләмәк кәрәк. Һеҙ тойған шомло төшөнкөлөк — реалити-шоу продюсеры йәки тәмәке индустрияһы етәксеһе тойған шул уҡ тойғо. Өҫтәүенә һеҙгә бының өсөн ҙур аҡса ла түләмәйҙәр.
Шулай булғас, ни эшләргә? Һеҙгә баш күтәрергә, фетнә сығарырға ярамай. Мин тап шулай иттем, һәм был хата ине. Беҙҙең менән нимә булғанын теүәл генә аңламаным, ләкин бында ҙур бер алдаҡ барлығын һиҙҙем. Һәм барыһынан да баш тарттым. Күрәһең, донъя үҙе ошондай насар икән, ниңә тырышып торорға?
Уҡытыусыларыбыҙҙың береһе үҙе лә дәрескә Cliff's Notes ҡулланғанын белгәс, был тәбиғи хәл кеүек тойолдо. Бындай дәрестә яҡшы баһа алыуҙың бер ниндәй ҙә мәғәнәһе юҡ ине, әлбиттә.
Хәҙер артҡа ҡараһам, был бик ахмаҡлыҡ булған. Был кемгәлер футбол уйнағанда ҡағиҙә боҙоп ҡаршы төшкәс: «Һин миңә ҡаршы уйнаның, был ҡағиҙә буйынса түгел!» — тип үпкәләп майҙандан сығып китеүенә оҡшаған. Ҡағиҙә боҙоуҙар булып тора. Һеҙгә ҡаршы уйнағанда иң мөһиме — тыныслыҡты юғалтмау. Бары тик уйнауығыҙҙы дауам итегеҙ.
Һеҙҙе ошондай хәлгә ҡуйып, йәмғиәт һеҙгә ҡаршы уйын ҡағиҙәһен боҙҙо. Эйе, һеҙ шикләнгәнсә, дәрестәрҙә өйрәнгән нәмәләрҙең күбеһе — ябай сүп-сар. Һәм эйе, һеҙ һиҙгәнсә, колледжға алыу процессы — башлыса бер комедия. Ләкин күп кенә ҡағиҙә боҙоуҙар кеүек үк, был да аңлы рәүештә эшләнмәгән. [7] Шуға күрә бары тик уйнауығыҙҙы дауам итегеҙ.
Фетнә күтәреү — буйһоноу кеүек үк ахмаҡлыҡ. Ике осраҡта ла һеҙ үҙ асылығыҙҙы улар әйткән ҡағиҙәләр менән билдәләргә юл ҡуяһығыҙ. Иң яҡшы план, минеңсә, — перпендикуляр йүнәлешкә (ортогональ векторға) баҫыу. Улар ҡушҡанды ғына эшләмәгеҙ, һәм бөтөнләй баш тартып та ултырмағыҙ. Киреһенсә, мәктәпкә көндәлек ябай бер эш итеп ҡарағыҙ. Көндәлек эш тип ҡараһаң, ул бик шәп эш. Көндөҙгө сәғәт 3-тә эшегеҙ бөтә, өҫтәүенә унда булған ваҡытта үҙ эштәрегеҙ менән дә шөғөлләнә алаһығыҙ.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ
Ә һеҙҙең ысын эшегеҙ ниндәй булырға тейеш һуң? Әгәр Моцарт булмаһағыҙ, һеҙҙең тәүге бурысығыҙ — быны асыҡлау. Эшләр өсөн ниндәй бөйөк эштәр бар? Тәрән фекерле кешеләр ҡайҙа? Һәм иң мөһиме, һеҙҙең үҙегеҙгә нимә ҡыҙыҡ? «Һәләт» тигән һүҙ яңылыш фекер тыуҙыра, сөнки ул тыумыштан килгән ниндәйҙер сифатты күҙ уңында тота. Һәләттең иң ҡеүәтле төрө — ниндәйҙер һорау менән бөтә күңелеңде биреп ҡыҙыҡһыныу, ә бындай ҡыҙыҡһыныуҙар йыш ҡына ваҡыт үтеү менән генә формалаша.
Был фекерҙең боҙолған варианты популяр мәҙәниәткә «дәрт» (passion) тигән исем аҫтында үтеп инде. Күптән түгел мин официанттар эҙләү тураһында иғлан күрҙем, унда «хеҙмәт күрһәтеүгә дәртле» кешеләр кәрәк тип яҙылған ине. Ысын хисте өҫтәл артында хеҙмәт итеүгә ҡарата тойоуы мөмкин түгел. Һәм бының өсөн «дәрт» һүҙе лә бик тура килмәй. Бының өсөн иң яҡшы исем — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ булыр ине.
Балалар ҡыҙыҡһыныусан була, ләкин мин күҙ уңында тотҡан ҡыҙыҡһыныусанлыҡ балаларҙыҡынан айырыла. Балаларҙың ҡыҙыҡһыныуы киң һәм һай була; улар бөтә нәмә тураһында рәттән «ни өсөн?» тип һорай. Күпселек өлкәндәрҙә был ҡыҙыҡһыныу бөтөнләй һүнә. Һүнергә лә тейеш: әгәр һәр нәмә тураһында һәр ваҡыт «ни өсөн?» тип һорап торһаң, бер ниндәй ҙә эш башҡарып булмай. Әммә ынтылышлы, маҡсатлы өлкәндәрҙә ҡыҙыҡһыныу һүнеү урынына тарая һәм тәрәнәйә. Һай батҡаҡлыҡ тәрән ҡоҙоҡҡа әйләнә.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ эште уйынға әйләндерә. Эйнштейн өсөн сағыштырмалыҡ теорияһы имтиханға өйрәнергә кәрәк булған ауыр мәғлүмәтле китап түгел ине. Был ул сисергә тырышҡан сер ине. Шуға ла уны уйлап табыу уның өсөн бөгөн кемгәлер уны дәрестә үҙләштереүгә ҡарағанда әҙерәк көс талап иткән һымаҡ тойолғандыр.
Мәктәптән алған иң хәүефле яңылыш фекерҙәрҙең береһе — бөйөк эштәрҙе башҡарыу ҙур дисциплина талап итә тигән төшөнсә. Күпселек предметтар шул тиклем ялҡытҡыс итеп уҡытыла, уларҙы бары тик үҙеңде көсләп, тимер дисциплина менән генә үҙләштерергә мөмкин. Шуға күрә колледжда уҡый башлаған осорҙа Витгенштейндың бер өҙөктә үҙенең бер ниндәй ҙә үҙдисциплинаһы юҡлығын һәм үҙен бер ҡасан да бер нәмәнән, хатта бер сынаяҡ ҡәһүәнән дә тыя алмауын уҡығас, бик ғәжәпләнгәйнем.
Хәҙер мин бөйөк эштәр башҡарған күп кенә кешеләрҙе беләм, һәм уларҙың барыһында ла шул уҡ хәл. Уларҙа үҙдисциплина бик аҙ. Барыһы ла эште һуҙырға ярата һәм үҙҙәренә ҡыҙыҡ булмаған берәй нәмәне эшләргә үҙҙәрен көсләү улар өсөн мөмкин булмаған эш. Берәүһе дүрт йыл элек булған туйынан һуң рәхмәт хаттарының үҙ өлөшөн әле булһа ебәрмәгән. Икенсеһенең электрон почтаһында уҡылмаған 26 000 хат ята.
Мин үҙдисциплина бөтөнләй булмаһа ла була тип әйтмәйем. Йүгерергә сығыу өсөн ни тиклем кәрәк булһа, моғайын, шул тиклем кәрәктер. Мин йыш ҡына йүгерергә сығырға теләмәй торам, ләкин сыҡҡас, рәхәтләнеп йүгерәм. Әгәр бер нисә көн йүгермәһәм, үҙемде насар тоям. Бөйөк эштәр ҡылған кешеләр менән дә шул уҡ хәл. Улар эшләмәһәләр, үҙҙәрен насар тоясаҡтарын беләләр, һәм уларҙа өҫтәл артына ултырып эш башлау өсөн етерлек дисциплина бар. Ләкин эш башланыу менән, уларҙы ҡыҙыҡһыныу яулап ала, һәм дисциплина башҡаса кәрәкмәй ҙә булып сыға.
Шекспир тештәрен ҡыҫып, тырышып Бөйөк Әҙәбиәт яҙырға ултырған тип уйлайһығыҙмы? Әлбиттә, юҡ. Ул кинәнеп яҙған. Шуға ла ул шул тиклем бөйөк.
Әгәр ҙә яҡшы эш башҡарғығыҙ килә икән, һеҙгә өмөтлө бер һорауға ҡарата ҙур ҡыҙыҡһыныу кәрәк. Эйнштейн өсөн хәлләткес мәл — Максвелл тигеҙләмәләренә ҡарап: «Бында ниндәй шайтан таяғы бара һуң?» — тип аптыраған мәл булған.
Емешле һорау табыу өсөн йылдар кәрәк булыуы мөмкин, сөнки берәй өлкәнең ысынында нимә тураһында икәнен аңлау өсөн күп йылдар талап ителә. Асыҡ бер миҫал итеп математиканы алайыҡ. Күпселек кеше математиканы яратмайым тип уйлай, ләкин мәктәптә «математика» тигән исем аҫтында эшләнгән ул ялҡытҡыс нәмәләр ысын математиктарҙың эшенә бөтөнләй оҡшамаған.
Бөйөк математик Г. Х. Харди үҙенең мәктәптә уҡығанда математиканы яратмауын әйткән. Ул был фән менән бары тик башҡа уҡыусыларға ҡарағанда яҡшыраҡ булғаны өсөн генә шөғөлләнгән. Һуңыраҡ ҡына ул математиканың ҡыҙыҡлы икәнен аңлаған — һорауҙарға дөрөҫ яуап биреү менән генә сикләнмәй, үҙе һорауҙар бирә башлағас ҡына төшөнгән.
Минең бер дуҫым мәктәп өсөн инша яҙырға тура килгәндә зарланған һайын, әсәһе уға: «Уны үҙең өсөн ҡыҙыҡлы итеү юлын тап», — тип әйтер булған. Һеҙгә тап ошоно эшләргә кәрәк: донъяны ҡыҙыҡлы иткән һорау табығыҙ. Бөйөк эштәр башҡарған кешеләр ҙә бөтә башҡалар күргән шул уҡ донъяға ҡарай, ләкин унда барыһы өсөн дә серле булған ниндәйҙер ғәҙәти булмаған бер деталде күреп ҡала.
Һәм был фәҡәт фәнгә генә ҡағылмай. Генри Фордтың төп һорауы: «Ни өсөн автомобилдәр затлы әйбер булырға тейеш? Әгәр уларға ябай көндәлек тауар кеүек ҡараһаң, нимә булыр ине?» — тигәндән ғибәрәт булған. Франц Беккенбауэрҙың һорауы иһә асылда шундай булған: «Ни өсөн һәр кем үҙ позицияһында ғына ҡалырға тейеш? Ни өсөн һаҡсылар ҙа туп индерә алмай?»
Хәҙер үк
Бөйөк һорауҙарҙы теүәл итеп әйтеп биреү өсөн йылдар кәрәк икән, һеҙгә хәҙер, ун алты йәшегеҙҙә, ни эшләргә? Шундай һорауҙы табыу йүнәлешендә эшләгеҙ. Бөйөк һорауҙар көтмәгәндә генә пәйҙә булмай. Улар һеҙҙең башығыҙҙа яйлап формалаша. Ә уларҙы формалаштырған нәмә — тәжрибә. Шуға күрә бөйөк һорауҙар табыу юлы — уларҙы махсус эҙләү түгел, «мин ниндәй бөйөк асыш яһарға тейешмен?» тип баш ватып йөрөү түгел. Һеҙ быға яуап бирә алмайһығыҙ; әгәр яуабын белһәгеҙ, ул асышты яһаған булыр инегеҙ инде.
Башығыҙҙа ҙур идея тыуҙырыу юлы — ҙур идеялар артынан ҡыуыу түгел, ә үҙегеҙгә ҡыҙыҡлы булған эшкә күп ваҡыт бүлеү, һәм был процеста аҡылығыҙҙы ҙур идея оя ҡора алырлыҡ кимәлдә асыҡ тотоу. Эйнштейн да, Форд та, Беккенбауэр ҙа тап ошо алымды ҡулланған. Пианиносы клавишаларҙы нисек белһә, улар ҙа үҙ эшен шулай яҡшы белгән. Шуға ла берәй етешһеҙлекте күргәс, уны шунда уҡ шәйләп алырға уларҙың үҙ көсөнә ышанысы еткән.
Ваҡытты нисек һәм нимәгә бүлергә һуң? Бары тик ҡыҙыҡлы күренгән берәй проектты һайлағыҙ: ниндәйҙер яңы мәғлүмәтте үҙләштереү, йәки ниҙер яһау, йә булмаһа ниндәйҙер һорауға яуап табыу. Бер айҙан кәмерәк ваҡыт аласаҡ проектты һайлағыҙ, һәм ул һеҙҙең тамамларға мөмкинлегегеҙ булған эш булһын. Үҙегеҙҙе һынарлыҡ дәрәжәлә ҡатмарлы булһын, ләкин артыҡ ҡатмарлы булмаһын, айырыуса башта. Әгәр ике проект араһында икеләнәһегеҙ икән, ҡайһыһы күңеллерәк күренә, шуныһын һайлағыҙ. Берәйһе барып сыҡмай икән, икенсеһен башлағыҙ. Был процесс, эске яныулы двигатель кеүек, үҙен-үҙе тәьмин итә башлағансы һәм бер проект икенсеһен тыуҙырғансы быны ҡабатлағыҙ. (Быға йылдар китеүе мөмкин.)
Проектты «мәктәп өсөн» эшләмәү ҙә яҡшы булыр, сөнки ул һеҙҙе сикләргә йәки мәжбүри эш кеүек тойолорға мөмкин. Теләһәгеҙ, дуҫтарығыҙҙы ла йәлеп итегеҙ, ләкин артыҡ күп түгел, һәм тик ышаныслы булғандарын ғына. Дуҫтар мәнәүи ярҙам бирә (стартаптарҙың бик аҙы бер кеше тарафынан башлана), ләкин сер итеп тотоуҙың да үҙ өҫтөнлөктәре бар. Серле проектта үҙенә күрә бер йәм бар. Һәм һеҙ күберәк хәүефкә бара алаһығыҙ, сөнки уңышһыҙлыҡҡа осраһағыҙ, быны бер кем дә белмәйәсәк.
Әгәр проект һеҙҙә булырға тейеш тип һаналған ниндәйҙер маҡсат юлында тормай кеүек күренһә, борсолмағыҙ. Юлдар һеҙ уйлағандан күпкә нығыраҡ кәкре-бөкрө була ала. Шуға күрә юлдың проекттан үҙенән үҫеп сығыуына юл ҡуйығыҙ. Иң мөһиме — был эштән дәртләнеү, сөнки нәҡ эшләгәндә генә өйрәнәһегеҙ.
Күҙгә бик үк күркәм күренмәгән мотивтарҙы ла ситкә этәрмәгеҙ. Уларҙың иң көслөләренең береһе — ниндәйҙер өлкәлә башҡаларҙан яҡшыраҡ булырға теләү. Харди уны башлап ебәргән нәмә тап ошо булды тип әйткән, һәм, минеңсә, уның берҙән-бер ғәҙәти булмаған яғы — быны асыҡ таныуында. Тағы бер көслө дәртләндереүсе сәбәп — һеҙгә рөхсәт ителмәгән нәмәләрҙе башҡарыу йәки белеү теләге. Быға бик яҡын торған тағы бер теләк — батыр, ҡыйыу бер ниҙер эшләү. Ун алты йәшлектәр роман яҙырға тейеш түгел. Шуға күрә әгәр тырышып ҡараһағыҙ, өлгәшкән һәр уңышығыҙ һеҙҙең файҙаға ғына буласаҡ; ә инде бөтөнләй барып сыҡмаһа ла, көтөлгәндән яманыраҡ булмаясаҡ. [8]
Насар өлгөләрҙән һаҡланығыҙ. Айырыуса улар ялҡаулыҡты аҡлаған осраҡта. Өлкән синыфта уҡыған сағымда мин билдәле яҙыусыларҙыҡына оҡшатып «экзистенциаль» хикәйәләр яҙа торғайным. Хикәйәләремдә сюжет әллә ни юҡ ине, ләкин улар бик тәрән мәғәнәле булды. Һәм уларҙы яҙыу ҡыҙыҡлы әҫәрҙәр яҙыуға ҡарағанда аҙыраҡ көс талап итә ине. Мин бының хәүефле билге булыуын аңларға тейеш инем. Ысынында иһә үҙ хикәйәләрем миңә бик күңелһеҙ тойола ине; мине билдәле яҙыусылар кеүек етди, интеллектуаль әҫәрҙәр яҙыу уйы ғына ҡыҙыҡтырҙы.
Хәҙер мин ул билдәле яҙыусыларҙың ысынында бик насар яҙғанын аңларлыҡ тәжрибәгә эйәмен. Күп кенә билдәле кешеләр шундай; ҡыҫҡа мөҙҙәттә кешенең эш сифаты уның билдәлелегенең бәләкәй генә бер өлөшөн тәшкил итә. Мин ҡупшы, шәп күренгән берәй нәмә эшләү тураһында әҙерәк борсолорға һәм үҙемә ысынлап оҡшаған нәмә менән генә шөғөлләнергә тейеш инем. Нисек кенә булмаһын, ысын абруйға илткән юл — тап шул.
Күп кенә проекттарҙың төп нигеҙе, үҙ аллы айырым бер проект тип әйтерлек өлөшө — яҡшы китаптар табыу. Күпселек китаптар — насар. Дәреслектәрҙең барыһы ла тиерлек насар. [9] Шуға күрә ниндәйҙер теманы иң яҡын ятҡан китаптан ғына өйрәнергә кәрәк тип уйламағыҙ. Һеҙгә шул аҙ һанлы яҡшы китаптарҙы әүҙем рәүештә эҙләргә тура киләсәк.
Иң мөһиме — эш башлау һәм тырышыу. Һеҙҙе уҡытҡандарын көтөп ултырыу урынына үҙегеҙ барып өйрәнегеҙ.
Тормошоғоҙ ҡабул итеү комиссияһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан формалашырға тейеш түгел. Ул һеҙҙең үҙ ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙ менән формалаша ала. Барлыҡ маҡсатлы ололарҙың тормошо тап шулай ҡоролған да инде. Һәм башлау өсөн көтөргә лә кәрәкмәй. Ысынында иһә өлкән кеше булғансы көтөүҙең дә кәрәге юҡ. Билдәле бер йәшкә еткәс йәки ниндәйҙер уҡыу йортон тамамлағас ҡына үҙенән-үҙе ҡабынып китә торған бер ниндәй тылсымлы һүндергес юҡ һеҙҙең эстә. Үҙ тормошоғоҙ өсөн яуаплылыҡ алырға ҡарар иткән көндән башлап һеҙ өлкән кеше булаһығыҙ. Быны теләһә ниндәй йәштә эшләргә мөмкин. [10]
Был һүҙҙәр мәғәнәһеҙ һүҙ булып күренеүе лә мөмкин. Мин бары тик балиғ булмаған бала ғына, тип уйларһығыҙ бәлки, аҡсам юҡ, өйҙә йәшәргә мәжбүрмен, көнө буйы ололар ҡушҡанды эшләргә тейешмен. Ләкин күпселек өлкәндәр ҙә тап шундай уҡ ауыр сикләүҙәр шарттарында эшләй, һәм шулай ҙа ҙур эштәр башҡара ала. Әгәр бала булыу сикләүҙәр менән бәйле тип уйлаһағыҙ, үҙегеҙҙең балаларығыҙ барлығын күҙ алдына килтерегеҙ.
Өлкәндәр менән мәктәп балалары араһында берҙән-бер ысын айырма шунда: ололар эштәрҙе башҡарырға кәрәклеген аңлай, ә мәктәп балалары аңламай. Был төшөнсә күпселек кешегә яҡынса 23 йәштәрҙә килә. Ләкин мин был серҙе һеҙгә алдан асам. Шуға күрә эшкә тотоноғоҙ. Моғайын, мәктәп йылдарынан һуңғы иң ҙур үкенесе бушҡа үткән ваҡыт булмаған беренсе быуын булырһығыҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Табип дуҫым хатта бының да тулыһынса дөрөҫ күҙаллау бирмәүе ихтималлығы тураһында киҫәтә: «Күпме ваҡытты аласағын, оҙаҡ йылдар буйы дауам иткән өйрәнеү осоронда үҙ аллылыҡтың ни тиклем аҙ буласағын һәм кеҫә пейджерын йөрөтөүҙең ни тиклем түҙеп торғоһоҙ ҡыйын икәнен кем белгән тиһең?»
[2] Уның өсөн иң яҡшы юл, моғайын, диктатор булып алып, NBA-ны үҙен уйнатырға мәжбүр итеү булыр ине. Әлегә быға иң ныҡ яҡынлашҡан кеше — Хеҙмәт министры булды.
[3] Көндәлек эш (day job) — ул үҙең ысынында теләгән нәмә менән шөғөлләнеү (мәҫәлән, төркөмдә уйнау йәки сағыштырмалыҡ теорияһын асыу) өсөн сығымдарҙы һәм түләүҙәрҙе ҡаплау маҡсатында башҡарылған эш.
Мәктәпкә көндәлек ябай бер эш кеүек ҡарау ҡайһы бер уҡыусыларға яҡшы билдәләр алыуҙы еңеләйтергә лә мөмкин. Әгәр дәрестәргә уйын кеүек ҡараһағыҙ, улар мәғәнәһеҙ күренгән осраҡта ла төшөнкөлөккә бирелмәйәсәкһегеҙ.
Дәрестәрегеҙ ни тиклем насар булмаһын, яҡшы колледжға инеү өсөн улар буйынса яҡшы баһалар алырға кәрәк. Һәм быны эшләүгә ҡиммәт, сөнки бөгөнгө көндә аҡыллы кешеләрҙең төп төркөмдәре тап университеттарҙа тупланған.
[4] Икенсе ҙур үкенес — мөһим булмаған нәмәләр тураһында саманан тыш ҡайғыртыу ине. Бигерәк тә башҡалар улар хаҡында ни уйлауы тураһында.
Минеңсә, һуңғы осраҡта улар ысынында осраҡлы кешеләрҙең фекере тураһында артыҡ бошорғанын күҙҙә тота. Өлкәндәр ҙә башҡаларҙың фекере хаҡында шул тиклем үк ҡайғырта, әммә улар ул башҡа кешеләрҙе һайлап алыу мөмкинлегенә эйә.
Минең фекере менән иҫәпләшкән утыҙлап дуҫым бар, ә ҡалған донъяның фекере миңә тиерлек йоғонто яһамай. Юғары кластарҙағы проблема шунда: тиҫтерҙәрегеҙҙе һеҙ үҙегеҙ уларҙың фекеренә ихтирам итеп түгел, ә йәш һәм географик осраҡлыҡтарға күрә һеҙҙең өсөн башҡалар һайлаған.
[5] Ваҡытты бушҡа үткәреүҙең төп шарты — иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү. Иғтибарҙы ситкә йүнәлтеүсе нәмәләр булмаһа, мейегеҙгә бер ни ҙә эшләмәүегеҙ үтә лә асыҡ күренә һәм үҙегеҙҙе уңайһыҙ тоя башлайһығыҙ. Иғтибарҙы ситкә йүнәлткестәргә ни тиклем ныҡ бәйле булып китеүегеҙҙе үлсәгегеҙ килһә, ошондай эксперимент үткәрегеҙ: ял көнөндә бер ни тиклем ваҡыт бүлегеҙ ҙә бер үҙегеҙ ултырып уйланығыҙ. Уйҙарығыҙҙы яҙып барыр өсөн блокнот алырға була, әммә башҡа бер ни ҙә: дуҫтар ҙа, телевизор ҙа, музыка ла, телефон да, IM да, электрон почта ла, Web та, уйындар ҙа, китаптар ҙа, гәзиттәр ҙә, журналдар ҙа тыйыла. Бер сәғәт эсендә күпселек кеше иғтибарҙы ситкә бүлеүгә ҡарата ныҡлы теләк тоясаҡ.
[6] Мин әҙерлек мәктәптәренең (prep schools) берҙән-бер функцияһы — ҡабул итеү комиссияһын алдау, тип әйтергә теләмәйем. Ғәҙәттә улар яҡшыраҡ белем дә бирә. Ләкин ошондай уй эксперименты яһап ҡарағыҙ: әгәр әҙерлек мәктәптәре шул уҡ яҡшы белем биреп, әммә колледжға уҡырға инеү мөмкинлегенә бик бәләкәй генә (.001) кире йоғонто яһаһа, балаларын унда нисә ата-әсә ебәрер ине?
Шулай уҡ әҙерлек мәктәптәренә йөрөгән балалар, күберәк белгәнгә күрә, колледжда уҡыу өсөн ысынында ла яҡшыраҡ кандидаттар, тип раҫларға мөмкин. Ләкин был эмпирик йәһәттән дөрөҫ түгел һымаҡ. Хатта иң яҡшы мәктәптә өйрәнгән нәмәгеҙ ҙә колледжда өйрәнгәндәрегеҙ менән сағыштырғанда түңәрәкләү хатаһы ғына. Ябай мәктәп балалары колледжға бер аҙ артта ҡалып килә, әммә икенсе курста улар алға сыға башлай.
(Мин ябай мәктәп балалары әҙерлек мәктәбе уҡыусыларынан аҡыллыраҡ тип әйтмәйем, бары тик теләһә ниндәй колледжда улар шундай булып сыға, тием. Әгәр әҙерлек мәктәптәре уҡыусыларҙың уҡырға инеү мөмкинлеген арттыра тигән фекер менән килешһәгеҙ, бынан туранан-тура ошо һығымта яһала.)
[7] Ни өсөн йәмғиәт һеҙҙең менән ошондай насар мөғәмәлә итә? Төп сәбәп — битарафлыҡ. Мәктәпте яҡшы булырға мәжбүр итеүсе тышҡы көстәр юҡ тиерлек. Һауа хәрәкәте менән идара итеү системаһы эшләй, сөнки юғиһә самолеттар һәләкәткә осрар ине. Бизнес үҙ йөкләмәләрен үтәргә тейеш, сөнки юғиһә конкуренттар уларҙың клиенттарын үҙенә ҡаратыр ине. Ә һеҙҙең мәктәп яраҡһыҙ булһа, бер ниндәй ҙә самолет һәләк булмай, һәм уның бер ниндәй ҙә конкуренты юҡ. Юғары кластар яуыз түгел; улар осраҡлы; әммә был осраҡлылыҡ — бик яман нәмә.
[8] Һәм, әлбиттә, аҡса мәсьәләһе лә бар. Юғары кластарҙа ул ҙур фактор түгел, сөнки һеҙ башҡаларға кәрәкле бик әҙ нәмә эшләй алаһығыҙ. Ләкин бик күп бөйөк нәмәләр тап аҡса эшләү өсөн булдырылған. Сэмюэл Джонсон, «ахмаҡтан башҡа бер кем дә аҡсанан башҡа сәбәп буйынса яҙмаған», тип әйткән. (Күптәр уның арттырып ебәргәненә өмөт итә.)
[9] Хатта колледж дәреслектәре лә насар. Колледжға эләккәс, һеҙ дәреслектәрҙе (һирәк осраған шәп өлгөләрҙән тыш) шул өлкәнең алдынғы ғалимдары яҙмағанын күрерһегеҙ. Колледж өсөн дәреслектәр яҙыу — күңелһеҙ эш, уны нигеҙҙә аҡсаға мохтаж кешеләр башҡара. Был эш баҫмасылар үтә ныҡ контроль тотҡанға күрә күңелһеҙ, ә һеҙ эшләгән эште аңламаған кешенең ҡәтғи күҙәтеүе аҫтында булыуҙан да насарыраҡ нәмәләр бик аҙ. Мәктәп дәреслектәрен баҫтырыуҙа был күренеш тағы ла насарыраҡ икәне асыҡлана.
[10] Уҡытыусыларығыҙ һеҙгә һәр ваҡыт үҙегеҙҙе өлкәндәр кеүек тотоғоҙ, тип әйтә. Ысынында ла шулай эшләһәгеҙ, был уларға оҡшар инеме икән, тигән уй килә. Һеҙ бәлки шау-шыулы һәм тәртипһеҙһегеҙҙер, ләкин өлкәндәр менән сағыштырғанда бик буйһоноусанһығыҙ. Әгәр һеҙ ысынлап та өлкәндәр кеүек эш итә башлаһағыҙ, был һеҙҙең есемдәрегеҙгә өлкәндәр төркөмө күсеп ултырғандай булыр ине. ФБР агентының, такси шоферының йәки хәбәрсенең бәҙрәфкә барыу өсөн рөхсәт һорарға тейешлеге һәм унда бер юлы бер генә кешегә барырға рөхсәт ителеүе хаҡында ишеткәндәге реакцияһын күҙ алдына килтерегеҙ. Һеҙгә өйрәткән нәмәләр тураһында әйтеп тә тораһы түгел. Әгәр бер төркөм ысын өлкәндәр ҡапыл үҙҙәрен юғары кластарҙа бикләнгән килеш тапһа, улар иң беренсе эш итеп профсоюз төҙөр һәм хакимиәт менән бөтә ҡағиҙәләрҙе яңынан килешер ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Ингрид Бассетҡа, Тревор Блэквеллға, Рич Дрейвсҡа, Дэн Гиффинға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа, Марк Ницбергҡа, Лиза Рэндаллға һәм Аарон Шварцҡа, шулай уҡ мәктәп йылдары тураһында минең менән фекер алышҡан башҡа күптәргә рәхмәт белдерәм.