(Бұл баяндаманы бір жоғары сынып оқушылары үшін жазған едім. Бірақ оны іс жүзінде айта алмадым, өйткені мектеп басшылығы мені шақыру жоспарына тыйым салды.)
Жоғары сыныпта сөз сөйлейтінімді айтқанымда, достарым қызығушылық танытты. Жоғары сынып оқушыларына не айтасың? Сосын мен олардан: «Мектепте оқып жүргенде сізге біреудің не айтқанын қалар едіңіз?» деп сұрадым. Олардың жауаптары бір-біріне қатты ұқсас болды. Сондықтан мен қазір бәріміз де кезінде біреудің бізге айтқанын қалаған нәрсені баяндап бермекпін.
Алдымен мектепте оқып жүргенде білуіңіз мүлде шарт емес бір нәрседен бастайын: өмірде немен айналысқыңыз келетіні. Мұны сізден ылғи сұрай береді, сондықтан сіз міндетті түрде жауап білуім керек деп ойлайсыз. Бірақ ересектер мұны көбінесе әңгіме бастау үшін ғана сұрайды. Олар сіздің қандай адам екеніңізді білгісі келеді, ал бұл сұрақ — жай ғана сөзге тартудың амалы. Олар мұны толқын қалдырған шалшықтағы ұлуды түртіп көріп, не істер екен деп қарағандай сұрайды.
Егер мен қайтадан жоғары сыныпқа оралсам және біреу менен жоспарларымды сұраса, менің басты мақсатым қандай мүмкіндіктер бар екенін біліп алу деп жауап берер едім. Өмірлік ісіңізді таңдауға асығудың қажеті жоқ. Сізге не нәрсе ұнайтынын анықтап алу керек. Істеп жүрген ісіңіздің мықты маманы болғыңыз келсе, өзіңізге ұнайтын нәрсемен айналысуыңыз қажет.
Өзіңізге не ұнайтынын шешуден оңай ештеңе жоқ сияқты көрінуі мүмкін, бірақ бұл іс жүзінде қиын болып шығады, оның бір себебі — мамандықтардың көбі туралы нақты түсінік қалыптастыру оңай емес. Дәрігер болу теледидарда көрсетілетіндей емес. Бақытымызға орай, ауруханаларда ерікті болып жүріп, нағыз дәрігерлердің жұмысын өз көзіңізбен көруге болады. [1]
Бірақ әлі ешкім айналысып көрмегендіктен, ол жайлы ештеңе біле алмайтын басқа да мамандықтар бар. Соңғы он жылда мен айналысқан жұмыстардың көбі мектепте оқып жүрген кезімде мүлде жоқ еді. Әлем тез өзгеруде және бұл өзгерістердің қарқыны күннен-күнге үдей түсуде. Мұндай әлемде шегелеп тасталған нақты жоспарлар құру — жақсы ой емес.
Десе де, әр мамыр сайын бүкіл ел бойынша спикерлер «армандарыңнан бас тартпаңдар» деген тақырыптағы дәстүрлі бітіру кешінің баяндамасын бастайды. Олардың не айтқысы келетінін түсінемін, бірақ бұл — дұрыс емес тұжырым, өйткені ол сізді баяғыда құрған әлдебір жоспарға байлап қоюы керек дегенді меңзейді. Компьютер әлемінде мұның атауы бар: мезгілсіз оңтайландыру (premature optimization). Ал бұл — апат сөзінің синонимі. Бұл баяндамашыларға жай ғана «беріспеңдер» деген әлдеқайда дұрыс болар еді.
Олардың шын мәнінде айтқысы келгені — жігерлеріңіз жасымасын. Басқалардың қолынан келетін нәрсе менің қолымнан келмейді деп ойламаңыз. Әрі мен сіздің өз әлеуетіңізді төмен бағаламауыңыз керек деген пікірмен келісемін. Ұлы істер жасаған адамдар бөлек бір жаратылыс сияқты болып көрінуге бейім. Ал өмірбаяндық кітаптардың көбі бұл елесті одан сайын зорайтып жібереді: бір жағынан, өмірбаян жазушылар еріксіз табынушылық сезіміне беріледі, екінші жағынан, оқиғаның қалай аяқталатынын білгендіктен, олар кейіпкердің өмірі маңдайға жазылған тағдыр, бойдағы туа бітті данышпандықтың ашылуы ғана сияқты болып көрінгенше сюжетті сыдыртып өңдеуге мәжбүр болады. Шын мәнінде, егер сіз мектепте он алты жасар Шекспирмен немесе Эйнштейнмен бірге оқысаңыз, олар сізге тәнті етерліктей көрінгенімен, басқа достарыңыздан мүлде өзгеше болмас еді деп ойлаймын.
Бұл — көңілге онша жайлы тимейтін ой. Егер олар біз сияқты ғана болса, онда олар жасаған істерін тындыру үшін орасан зор еңбек етуге мәжбүр болған. Данышпандыққа сенуді ұнататынымыздың бір себебі де осында. Ол бізге жалқаулығымызды ақтап алуға сылтау береді. Егер бұл кісілер мұндай жетістікке тек Шекспирге немесе Эйнштейнге тән қандай да бір сиқырдың арқасында ғана қол жеткізген болса, онда дәл сондай керемет нәрсе істей алмағанымызға біз кінәлі емеспіз.
Мен данышпандық деген нәрсе мүлде жоқ деп отырған жоқпын. Бірақ егер екі теорияның бірін таңдау керек болып, оның біреуі сізге жалқау болуға сылтау тауып беріп тұрса, екіншісінің дұрыс болу ықтималдығы әлдеқайда жоғары.
Сонымен, біз стандартты бітіру кеші баяндамасын «армандарыңнан бас тартпаңдар» дегеннен «өзгенің қолынан келетін нәрсе сенің де қолыңнан келеді» дегенге дейін қысқарттық. Бірақ оны бұдан да әрі қысқарту керек. Туа бітті қабілеттерде біршама айырмашылық бар. Көпшілік адам оның рөлін асыра бағалайды, бірақ ол бәрібір бар. Егер мен бойы 120 сантиметр бола тұра, NBA-де ойнауды армандайтын жігітпен сөйлесіп тұрсам, «шын тырыссаң, бәріне қол жеткізесің» деу өте ақымақтық болып көрінер еді. [2]
Біз бұл стандартты баяндаманы: «Сенің қабілетіңдей қабілеті бар басқа біреудің қолынан келетін нәрсе сенің де қолыңнан келеді; және өз қабілетіңді төмен бағалама» дегенге дейін қысқартуымыз керек. Бірақ көбіне болатындай, шындыққа жақындаған сайын, сөйлеміңіз де шұбалаңқы әрі күрделі бола түседі. Біз әдемі, тап-тұйнақтай (бірақ қате) ұранды алып, оны батпақ шалшықтай былғап тастадық. Бұдан енді жақсы баяндама шықпайды. Бірақ одан да сорақысы — ол бұдан былай сізге не істеу керектігін айтып бере алмайды. Сенің қабілетіңдей адам ба? Сонда сенің қабілеттерің қандай?
Желге қарсы
Меніңше, шешім — кері бағытта жұмыс істеу. Мақсаттан кері қарай шегінгенше, келешегі зор жағдайлардан алға қарай ұмтылыңыз. Негізінде, табысты адамдардың көбі дәл осылай істейді.
Бітіру кешіндегі тәсіл бойынша, сіз жиырма жылдан кейін қайда болғыңыз келетінін шешесіз де, содан кейін: «Оған жету үшін қазір не істеуім керек?» деп сұрайсыз. Мен оның орнына болашаққа ешқандай қатып қалған міндеттеме алмауды, тек қазіргі қолжетімді нұсқаларға қарап, кейіннен ең кең әрі келешегі зор мүмкіндіктер ашатындарын таңдауды ұсынамын.
Уақытыңызды босқа өткізбесеңіз болғаны, нақты немен айналысып жатқаныңыз аса маңызды емес. Өзіңізді қызықтыратын және таңдау мүмкіндігіңізді арттыратын нәрселермен айналысыңыз да, қайсысын таңдайтыныңызды кейін ойлаңыз.
Мысалы, сіз колледжде математика немесе экономика мамандығының бірін таңдауға бас қатырып жүрген бірінші курс студентісіз делік. Әрине, математика сізге көбірек мүмкіндік береді: математикадан кез келген салаға дерлік ауысып кетуге болады. Егер математиканы оқысаңыз, экономика бойынша магистратураға түсу оңай болады, ал егер экономиканы таңдасаңыз, кейін математика бойынша магистратураға түсу өте қиынға соғады.
Бұл жерде планеризм жақсы метафора бола алады. Планердің қозғалтқышы болмағандықтан, көп биіктікті жоғалтпайынша желге қарсы ұша алмайсыз. Егер қонуға ыңғайлы жерлерден ыққа қарай тым алыстап кетсеңіз, таңдау мүмкіндігіңіз қауіпті түрде тарылып кетеді. Әдетте ыққа емес, желге қарсы бағытта (upwind) болғыңыз келеді. Сондықтан «армандарыңнан бас тартпаңдар» дегеннің орнына мынаны ұсынамын: ыққа кетпеңіз, желге қарсы жүріңіз.
Бірақ оны қалай істейсіз? Тіпті математиканың экономикаға қарағанда тиімдірек екенін жоғары сынып оқушысы қайдан білуі керек?
Әрине, білмейсіз, міне, дәл осыны анықтауыңыз керек. Ақылды адамдар мен күрделі мәселелерді іздеңіз. Ақылды адамдар бір жерге топтасуға бейім келеді, егер сондай топты тапсаңыз, оларға қосылған дұрыс. Бірақ мұндай ортаны табу оңай емес, өйткені өтірік көзбояушылық өте көп.
Жаңадан келген бакалаврға университеттің барлық факультеттері бірдей болып көрінеді. Профессорлардың бәрі тым ғылыми, сұсты болып көрінеді және сырттан келгендерге түсініксіз ғылыми мақалалар жариялайды. Бірақ кейбір салаларда мақалалар терең әрі күрделі идеяларға толы болғандықтан түсініксіз болса, басқа бір салаларда маңызды бірдеңе айтып жатқандай көріну үшін әдейі түсініксіз етіп жазылады. Бұл ерсі пікір болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл әйгілі Social Text оқиғасында тәжірибе жүзінде дәлелденген. Әдебиет теорияшылары жариялаған мақалалар көбінесе ғылыми көрінетін былшыл ғана деп күдіктенген бір физик әдейі ғылыми тонмен жазылған бос сандыраққа толы мақала жазып, оны әдебиет теориясы журналына жібереді, ал олар оны жариялап жібереді.
Ең жақсы қорғаныс — әрдайым күрделі мәселелермен айналысу. Роман жазу — қиын. Роман оқу — қиын емес. Қиын деген сөз алаңдаушылықты білдіреді: егер сіз жасап жатқан дүнием нашар шығып қала ма деп немесе оқып жатқан нәрсемді түсіне алмай қаламын ба деп уайымдамасаңыз, демек ол жеткілікті деңгейде күрделі емес. Онда белгісіздік пен ішкі қобалжу болуы керек.
«Бұл өмірге тым сүреңсіз көзқарас қой» деп ойлауыңыз мүмкін. Мен сізге уайымдау керек деп отырмын ба? Иә, бірақ бұл естілуіндей қорқынышты емес. Қобалжуды жеңу адамға ерекше қанат бітіреді. Алтын медаль ұтып алған адамдардан бақыттырақ жүзді сирек көресіз. Ал олардың неге сонша бақытты екенін білесіз бе? Жеңілдеп қалғандықтан.
Мен бақытты болудың жалғыз жолы осы деп отырған жоқпын. Тек алаңдаушылықтың кейбір түрлері сырттай көрінгендей жаман емес деймін.
Өршілдік
Іс жүзінде «желге қарсы жүру» дегеніміз «күрделі мәселелермен айналысуға» келіп саяды. Әрі мұны бүгіннен бастай аласыз. Мен мұны мектепте оқып жүргенде түсінгенімде ғой деп армандаймын.
Көптеген адамдар өз ісінің мықтысы болуды ұнатады. «Шынайы өмір» деп аталатын ортада бұл қажеттілік — орасан зор қозғаушы күш. Бірақ жоғары сынып оқушылары бұдан сирек пайда көреді, өйткені оларға қолдан жасалған жалған іс беріледі. Мен мектепте жүргенде, менің басты жұмысым — жоғары сынып оқушысы болу деп өзімді сендірдім. Сөйтіп, өз ісімді жақсы істеу қажеттілігімді мектепте жай ғана жақсы баға алумен қанағаттандырып жүре бердім.
Егер мектепте жүрген кезімде менен жасөспірімдер мен ересектердің айырмашылығы неде деп сұрасаңыз, мен ересектер өз күнін өзі көруі керек деп жауап берер едім. Қате. Басты айырмашылық — ересектердің өзіне жауапкершілік алатындығында. Нәпақа табу — соның бір кішкентай бөлшегі ғана. Өзің үшін интеллектуалдық жауапкершілік алу әлдеқайда маңыздырақ.
Егер маған мектепті қайта оқуға тура келсе, мен оған күн көру үшін істейтін уақытша жұмыс (day job) ретінде қарар едім. Бұл мектепте салғырт оқыр едім дегенді білдірмейді. Бір нәрсені уақытша жұмыс ретінде істеу — оны нашар істеу деген сөз емес. Бұл — сол жұмыстың сенің бүкіл болмысыңды анықтауына жол бермеу деген сөз. Яғни, мен даяшы болып уақытша жұмыс істейтін музыканттың өзін даяшы санамайтыны сияқты, өзімді мектеп оқушысы деп санамас едім. [3] Ал бұл қосалқы жұмысымнан қолым босаған кезде, мен нағыз шынайы істермен айналыса бастар едім.
Мен адамдардан мектеп жылдарындағы ең үлкен өкініші не деп сұрағанымда, олардың барлығы дерлік бір ғана нәрсені айтады: тым көп уақытты босқа өткізгендерін. Егер сіз қазір істеп жүрген істеріңіздің ішінен кейін ең көп өкінетініңіз қайсысы болар екен деп ойлансаңыз, бұл, бәлкім, дәл осы нәрсе. [4]
Кейбіреулер бұл заңдылық, жоғары сынып оқушылары әлі ештеңе тындыруға қабілетті емес дейді. Бірақ мен бұған сенбеймін. Және оның дәлелі — сіздің зерігетініңіз. Сегіз жасыңызда ішіңіз пыспаған шығар. Сегіз жаста оны «бос жүру» демейді, «ойнау» дейді, бірақ түптеп келгенде ол бір ғана нәрсе. Ал мен сегіз жасымда сирек зерігетінмін. Маған аула мен бірнеше баланы беріңізші, мен күні бойы ойнай алар едім.
Орта мектеп пен жоғары сыныпта мұның мәні кетіп, жалықтыра бастауының себебі, енді түсінгенімдей, менің басқа бір нәрсеге дайын болғанымда екен. Балалық шақ тоза бастаған еді.
Мен достарыңызбен қыдырмаңыз, тек жұмыс істейтін күлкісіз кішкентай роботтарға айналыңыз деп отырған жоқпын. Достармен уақыт өткізу шоколад торты сияқты. Егер сіз оны әрбір ас ішкен сайын тоқтаусыз жей бермей, анда-санда ғана жесеңіз, одан көбірек ләззат аласыз. Шоколад тортын қаншалықты жақсы көрсеңіз де, үшінші рет жегеннен кейін жүрегіңіз айни бастайды. Ал мектепте адамның сезінетін мазасыздығы — дәл осы: ақыл-ойдың лоқсуы. [5]
Сіз: «Біз жай ғана жақсы баға алып қоймай, сонымен бірге сабақтан тыс үйірмелермен де айналысуымыз керек қой» деп ойлауыңыз мүмкін. Бірақ олардың көбінің қаншалықты өтірік екенін өзіңіз де жақсы білесіз. Қайырымдылыққа ақша жинау — мақтауға тұрарлық іс, бірақ бұл қиын емес. Бұл нақты бір нәрсе тындыру емес. Менің бірдеңе тындыру дегенім — жақсы жазуды үйрену, немесе бағдарламалауды меңгеру, немесе индустрияға дейінгі қоғамдарда өмірдің шынымен қандай болғанын түсіну, не болмаса адамның бет-әлпетін натурадан салып үйрену. Мұндай нәрселер колледжге түсуге арналған өтініш қағазында сирек жазылады.
Бүліну
Өміріңізді колледжге түсудің төңірегінде құру — қауіпті нәрсе, өйткені колледжге түсу үшін таңғалдыруыңыз керек адамдар өте талғампаз аудитория емес. Көптеген колледждерде сіздің оқуға түсу-түспеуіңізді профессорлар емес, қабылдау комиссиясының қызметкерлері шешеді, ал олар профессорлардай ақылды емес. Олар — интеллектуалдық әлемнің кіші сержанттары (NCO). Олар сіздің қаншалықты ақылды екеніңізді ажырата алмайды. Мұның дәлелі — дайындық мектептерінің (prep schools) бар болуының өзі.
Егер бұл мектептер оқуға түсу мүмкіндігін арттырмаса, балалары үшін мұншама көп ақша төлейтін ата-аналар сирек болар еді. Дайындық мектептері мұны өз мақсаттарының бірі ретінде ашық айтады. Бірақ тереңірек ойланып көрсеңіз, бұл олардың қабылдау процесін айналып өте алатынын (hack ете алатынын) білдіреді: яғни олар кәдімгі баланы алып, жергілікті мемлекеттік мектепте оқыған кезіндегіден әлдеқайда тартымды үміткер етіп көрсете алады. [6]
Дәл қазір көбіңіз өмірдегі басты міндетім — колледжге үміткер ретінде келешегі зор болып көріну деп сезінесіз. Бірақ бұл — өз өміріңізді мағынасыз бір процестің көңілінен шығу үшін құрып жатқаныңызды білдіреді, тіпті оны айналып өтуге арналған тұтас бір индустрия бар. Мұндайдан кейін циникке айналғаныңызға таңғалуға болмайды. Сіздің бойыңыздағы мазасыздық реалити-шоу продюсері немесе темекі компаниясының топ-менеджері сезінетін сезіммен бірдей. Оның үстіне, сізге ол үшін көп ақша да төлемейді.
Ендеше не істеу керек? Не істемеу керек десеңіз — бүлік шығармау керек. Кезінде мен солай істедім және бұл қателік еді. Бізбен нақты не болып жатқанын толық түсінбедім, бірақ бір шикіліктің барын сездім. Сөйтіп, жай ғана қолымды бір сілтедім. Әлемнің оңбағаны анық қой, ендеше тыраштанудың не керегі бар?
Мұғалімдеріміздің бірі өзінің де Cliff's Notes конспектілерін пайдаланып жүргенін білгенімде, бұл қалыпты жағдай сияқты көрінді. Мұндай сабақта жақсы баға алудың ешқандай мәні жоқ екені сөзсіз еді.
Өткенге көз жіберсек, бұл ақымақтық болған екен. Бұл футбол матчында біреу ережені бұзғанда: «Ей, сен маған қарсы ойын ережесін бұздың, бұл ережеге қайшы!» деп ашуланып алаңнан шығып кеткенмен бірдей. Ереже бұзушылықтар болып тұрады. Біреу сізге қарсы ереже бұзғанда сабырды сақтау керек. Жай ғана ойынды жалғастыра беріңіз.
Сізді осындай жағдайға душар ету арқылы қоғам сізге қарсы ереже бұзды. Иә, сіз күдіктенгендей, сабақта оқитын дүниелеріңіздің көбі — бос сандырақ. Және иә, сіз күдіктенгендей, колледжге қабылдау процесі — көбінесе жай ғана көзбояушылық. Бірақ көптеген ереже бұзушылықтар сияқты, бұл да әдейі жасалған жоқ. [7] Сондықтан жай ғана ойынды жалғастыра беріңіз.
Бүлік шығару — бас шұлғи берумен бірдей ақымақтық. Екі жағдайда да сіз олардың айтқанына тәуелді болып қаласыз. Меніңше, ең жақсы жоспар — ортогоналды (көлденең) векторға қадам басу. Олардың айтқанын соқыр орындай да бермеңіз, сонымен бірге оған бірден қарсы да шықпаңыз. Оның орнына мектепке күн көріс үшін істейтін уақытша жұмыс ретінде қараңыз. Уақытша жұмыстармен салыстырғанда, бұл өте керемет. Сағат үште босайсыз және сонда отырып-ақ өзіңіздің жеке істеріңізбен де айналысуға болады.
Әуесқойлық
Ал сіздің нағыз ісіңіз не болуы керек? Егер сіз Моцарт болмасаңыз, ең бірінші міндетіңіз — соны анықтау. Қолға алуға тұрарлық ұлы істер қандай? Шығармашыл, қиялы ұшқыр адамдар қайда жүр? Ең бастысы, сізді не қызықтырады? «Қабілет» (aptitude) деген сөз шатастырады, өйткені ол туа бітті бірдеңені білдіреді. Қабілеттің ең күшті түрі — әлдебір сұраққа деген баурап алатын қызығушылық, ал мұндай қызығушылықтар көбінесе жүре келе пайда болады.
Бұл идеяның бұрмаланған нұсқасы бұқаралық мәдениетке «құштарлық» (passion) деген атпен еніп кетті. Жақында мен даяшыларға арналған хабарландыруды көрдім, онда «қызмет көрсетуге деген құштарлығы» бар адамдарды іздейтіні жазылған. Нағыз құштарлық үстелге қызмет етуге арналған нәрсе емес. Әрі бұған «құштарлық» сөзі жараспайды. Бұған ең қолайлы атау — әуесқойлық (білуге құмарлық) болар еді.
Балалар білуге құмар болады, бірақ мен айтып отырған әуесқойлық баланың әуестігінен өзгеше. Баланың әуесқойлығы — кең әрі таяз; олар кез келген нәрсе туралы жөн-жосықсыз «неге?» деп сұрай береді. Ересектердің көбінде бұл білуге құмарлық мүлде сарқылып қалады. Солай болуға мәжбүр де: егер бәрі туралы «неге?» деп сұрай берсеңіз, ештеңе тындыра алмайсыз. Бірақ өршіл ересектерде әуесқойлық құрып кетудің орнына тар әрі тереңге бағытталады. Батпақты таяз су терең құдыққа айналады.
Әуесқойлық жұмысты ойынға айналдырады. Эйнштейн үшін салыстырмалылық теориясы емтихан үшін жаттауға мәжбүр болған қиын материалдар жинағы емес еді. Бұл ол шешуге тырысқан бір құпия болатын. Сондықтан оны ойлап табу ол үшін қазір біреуге оны сабақта оқып үйренуден әлдеқайда жеңіл жұмыс сияқты көрінген шығар.
Мектептен алатын ең қауіпті елестердің бірі — ұлы істерді жасау үшін орасан зор тәртіп керек деген түсінік. Пәндердің көбі сондай бір зеріктірерлік күйде оқытылатыны сонша, тек темірдей тәртіптің арқасында ғана өзіңізді оларды оқуға мәжбүрлей аласыз. Сондықтан колледжде оқып жүрген алғашқы кездерімде Витгенштейннің өзінде ешқандай ішкі тәртіп жоқтығын және өзін ешқашан еш нәрседен, тіпті бір шыны аяқ кофеден де тыя алмағанын айтқан сөзін оқып, қатты таңғалған едім.
Қазір мен керемет жұмыстар істейтін бірнеше адамды білемін және олардың барлығында да жағдай осындай. Оларда тәртіп аз. Олардың бәрі де істі кейінге қалдыруға (прокрастинацияға) бейім және өздері қызықпайтын нәрсені істеуге өздерін мәжбүрлеу олар үшін мүмкін емес дерлік. Біреуі төрт жыл бұрынғы үйлену тойынан кейінгі алғыс хаттарының жартысын әлі күнге дейін жіберген жоқ. Екіншісінің поштасында оқылмаған 26 000 хат жатыр.
Мен өзіңді мүлде тәртіпке бағындырмай-ақ құтылуға болады деп отырған жоқпын. Сізге жүгіруге шығу үшін қаншалықты тәртіп қажет болса, шамамен соншалықты тәртіп керек шығар. Мен көбіне жүгіруге шығуға ерінемін, бірақ жүгіре бастағаннан кейін одан ләззат аламын. Ал егер бірнеше күн жүгірмесем, өзімді нашар сезінемін. Ұлы істерді жасайтын адамдарда да дәл осылай. Олар жұмыс істемесе, өздерін нашар сезінетінін біледі және жұмыс үстеліне отырып, істі бастап кету үшін оларда жеткілікті тәртіп бар. Бірақ олар іске кіріскен бойда қызығушылық билеп кетеді де, тәртіптің қажеті болмай қалады.
Шекспир тісін қайрап, Ұлы Әдебиет жазуға бар күшін салып тыраштанды деп ойлайсыз ба? Әрине, жоқ. Ол рақаттанып жазды. Оның соншалықты мықты болуының себебі де осы.
Егер сіз сапалы жұмыс істегіңіз келсе, сізге болашағы зор сұраққа деген үлкен әуесқойлық керек. Эйнштейн үшін шешуші сәт Максвелл теңдеулеріне қарап: «Мұнда не болып жатыр өзі?» деген сәт болды.
Нәтиже беретін сұраққа назар аудару үшін бірнеше жыл кетуі мүмкін, өйткені бір саланың шын мәнінде не туралы екенін түсіну үшін жылдар қажет болуы ықтимал. Төтенше бір мысал ретінде математиканы алайық. Адамдардың көбі математиканы жек көремін деп ойлайды, бірақ сіздің мектепте «математика» деген атпен істейтін жалықтырарлық нәрселеріңіз нағыз математиктердің ісіне мүлде ұқсамайды.
Ұлы математик Г. Х. Харди мектепте оқып жүргенде математиканы жақсы көрмегенін айтқан. Ол бұл пәнмен тек басқа оқушылардан озық болғандықтан ғана айналысқан. Тек кейінірек қана ол математиканың қызықты екенін түсінді — сұрақтарға жай ғана дұрыс жауап беріп қоймай, сұрақтар қоя бастаған кезде ғана оның мәнін ұқты.
Менің бір досым мектепке шығарма жазу керек болғанда күңкілдеп шағымданса, анасы оған: «Оны қызықты етудің жолын тап» дейтін еді. Сізге де керегі осы: әлемді қызықты ететін сұрақты табу. Ұлы істер жасайтын адамдар басқалар көріп жүрген әлемге қарайды, бірақ бәрінің назарынан тыс қалған, таңғаларлық құпиясы бар қызық бір бөлшекті байқайды.
Және бұл тек зияткерлік салаларда ғана емес. Генри Фордтың ұлы сұрағы: «Көліктер неге тек байлардың сән-салтанаты болуы керек? Егер оларға қарапайым тұтыну заты ретінде қарасақ не болар еді?» деген сұрақ болды. Франц Беккенбауэрдің сұрағы, шын мәнінде: «Неге әркім өз шебінде қалуы керек? Неге қорғаушылар да гол соқпасқа?» деген сұрақ еді.
Қазір
Егер ұлы сұрақтарды түйіндеуге жылдар кететін болса, қазір, он алты жаста не істеу керек? Соны табуға қарай бағыт алып, әрекет етіңіз. Ұлы сұрақтар кенеттен пайда болмайды. Олар сіздің басыңызда біртіндеп қалыптасады. Ал оларды қалыптастыратын нәрсе — тәжірибе. Сондықтан ұлы сұрақтарды табудың жолы — оларды әдейі іздеу емес, яғни «мен қандай ұлы жаңалық ашар екенмін?» деп бос сенделу емес. Сіз бұған жауап бере алмайсыз; егер жауап бере алсаңыз, әлдеқашан ашқан болар едіңіз.
Басыңызға үлкен идеяның келуіне қол жеткізудің жолы — үлкен идеяларды қуалау емес, өзіңізді қызықтыратын іске көп уақыт бөлу және бұл процесте үлкен идея ұя салатындай етіп ой-өрісіңізді ашық ұстау. Эйнштейн де, Форд та, Беккенбауэр де осы тәсілді қолданды. Олардың бәрі пианист пернелерді қалай білсе, өз ісін дәл солай жетік білді. Сондықтан бір нәрсе дұрыс емес сияқты көрінгенде, оны аңғара алатындай сенімділік болды.
Уақытты қалай және не нәрсеге бөлу керек? Өзіңізге қызықты болып көрінетін жобаны таңдаңыз: белгілі бір материалдарды меңгеру, бірдеңе жасап шығару немесе қандай да бір сұраққа жауап табу. Бір айдан аз уақыт алатын және аяқтауға мүмкіндігіңіз жететін жобаны таңдаңыз. Сізді шыңдайтындай қиын, бірақ тым қиын емес, әсіресе бастапқыда шамаңыз келетін бірдеңе істеңіз. Егер екі жобаның бірін таңдай алмай тұрсаңыз, қайсысы көңілдірек көрінсе, соны таңдаңыз. Егер біреуі тас-талқан болып сәтсіз аяқталса, екіншісін бастаңыз. Іштен жанатын қозғалтқыш сияқты бұл процесс өздігінен жалғасып, әрбір жоба келесісін тудырғанға дейін осыны қайталай беріңіз. (Бұған бірнеше жыл кетуі мүмкін.)
Егер ол сіздің еркіндігіңізді шектейтін болса немесе мәжбүрлі жұмыс сияқты көрінсе, жобаны «мектеп үшін» жасамаған да дұрыс шығар. Қаласаңыз, достарыңызды тартыңыз, бірақ тым көп емес және олар сенімсіз болмауы керек. Достар моральдық қолдау көрсетеді (стартаптардың көбін бір адам бастамайды), бірақ құпиялылықтың да өз артықшылықтары бар. Құпия жобаның өзіне тән ләззаты болады. Әрі сәтсіздікке ұшырасаңыз да ешкім білмейтіндіктен, көбірек тәуекелге бара аласыз.
Егер жоба сіз жетуге тиіс әлдебір мақсаттың жолына сай келмейтін сияқты көрінсе, уайымдамаңыз. Жолдар сіз ойлағаннан әлдеқайда көп бұрылыстарға ие болуы мүмкін. Сондықтан жол жобаның өзінен өсіп шықсын. Ең бастысы — оған деген құлшынысыңыздың болуы, өйткені адам тек істей отырып үйренеді.
Оғаш көрінетін түрткілерді де елеусіз қалдырмаңыз. Ең күшті қозғаушы күштердің бірі — белгілі бір салада басқалардан мықтырақ болуға деген ұмтылыс. Харди өзін осы нәрсе бастауға жетелегенін айтты, меніңше, оның бойындағы жалғыз ерекшелік — осыны ашық мойындауында. Тағы бір күшті түрткі — сізге рұқсат етілмеген, тыйым салынған нәрселерді істеу немесе білу қалауы. Бұған өте жақын нәрсе — батыл, тәуекелді бірдеңе жасауға деген құштарлық. Он алты жасар балалар роман жазбауы керек қой. Сондықтан егер сіз тырысып көрсеңіз, қолыңыздан келгеннің бәрі сіздің пайдаңызға жазылады; ал егер мүлде сәтсіз аяқталса, онсыз да ешкім сізден керемет нәтиже күткен жоқ еді. [8]
Нашар үлгілерден сақтаныңыз. Әсіресе олар жалқаулықты ақтап алатын кезде. Мектепте жүргенде мен атақты жазушылардан көргендеріме еліктеп, «экзистенциалистік» әңгімелер жазатынмын. Менің әңгімелерімде оқиға желісі көп болмағанымен, өте «терең» еді. Әрі оларды жазу қызықты шығармаларды жазуға қарағанда әлдеқайда аз еңбекті қажет ететін. Мен мұның қауіпті белгі екенін білуім керек еді. Шын мәнінде мен өз әңгімелерімді тым жалықтырарлық деп санайтынмын; мені қызықтырған нәрсе — атақты жазушылар сияқты салмақты, интеллектуалды дүниелер жазу идеясының өзі болатын.
Енді менде сол атақты жазушылардың көбінің шын мәнінде түкке тұрғысыз болғанын түсінетіндей тәжірибе бар. Көптеген әйгілі адамдар сондай; қысқа мерзімді перспективада адамның жасаған ісінің сапасы атақ-даңқтың бір кішкентай ғана құрамдас бөлігі болып табылады. Мен керемет көрінетін бірдеңе жасауға бас қатырмай, жай ғана өзіме ұнайтын нәрсені істеуім керек еді. Негізінде, нағыз мықтылыққа апаратын жол да сол.
Көптеген жобалардың маңызды құрамдас бөлігі, тіпті өз алдына жеке жоба болатын нәрсе — жақсы кітаптар табу. Кітаптардың көбі нашар. Оқулықтардың барлығы дерлік нашар. [9] Сондықтан қандай да бір тақырыпты қолыңызға бірінші түскен кітаптан үйренуге болады деп ойламаңыз. Сіз сол өте аз ғана жақсы кітаптарды белсенді түрде іздеуіңіз керек.
Ең бастысы — сыртқа шығып, нақты іспен айналысу. Біреудің үйреткенін күтіп отырмай, өзіңіз ізденіп, үйреніңіз.
Сіздің өміріңізді қабылдау комиссиясының қызметкерлері айқындауға тиіс емес. Оны өзіңіздің білуге құмарлығыңыз қалыптастыра алады. Барлық өршіл ересектердің өмірі солай құрылған. Және мұны бастау үшін уақыт күтудің қажеті жоқ. Тіпті, ересек болғанша күтудің де керегі жоқ. Сіз белгілі бір жасқа толғанда немесе қандай да бір оқу орнын бітіргенде бойыңызда сиқырлы түрде іске қосылып кететін тетік жоқ. Сіз өз өміріңіз үшін жауапкершілік алуды ұйғарған сәттен бастап ересек бола бастайсыз. Ал мұны кез келген жаста жасауға болады. [10]
Бұл бос сөз сияқты көрінуі мүмкін. «Мен жай ғана кәмелетке толмаған баламын, ақшам жоқ, үйде тұруға мәжбүрмін, күні бойы ересектердің айтқанын істеуім керек» деп ойлауыңыз мүмкін. Бірақ ересектердің көбі дәл сондай ауыр шектеулердің астында еңбек етеді және соған қарамастан көптеген нәрсені тындырып үлгереді. Егер сізге бала болу тым шектеулі сияқты көрінсе, балалы болудың қандай екенін елестетіп көріңіз.
Ересектер мен жоғары сынып оқушыларының арасындағы жалғыз шынайы айырмашылық — ересектер нақты іс тындыру керек екенін түсінеді, ал оқушылар түсінбейді. Бұл түсінік адамдардың көбіне шамамен 23 жасында келеді. Бірақ мен бұл құпияны сізге ертерек айтып отырмын. Ендеше, іске кірісіңіз. Мүмкін сіздер мектеп бітіргендегі ең үлкен өкініші босқа өткізген уақыт болмайтын алғашқы ұрпақ боларсыздар.
Ескертпелер
[1] Дәрігер досым тіпті бұл да нақты көрініс бере алмайтынын ескертеді: «Оның қаншалықты көп уақытты алатынын, шексіз оқу жылдарында адамның қаншалықты аз дербестікке ие болатынын және пейджерді өзіңмен бірге алып жүрудің қаншалықты жүйкеге тиетінін кім білген?»
[2] Оның ең жақсы амалы — диктатор болып, NBA-ді өзін ойнатуға мәжбүрлеу болар еді. Осы уақытқа дейін бұған ең жақын келген адам Еңбек министрі болды.
[3] Күн көріс жұмысы (day job) — бұл шынымен айналысқыңыз келетін іспен (мәселен, топта ойнау немесе салыстырмалылық теориясын ашу сияқты) еркін айналысу үшін шоттарды төлеу мақсатында істейтін жұмыс.
Мектепке күн көріс жұмысы ретінде қарау кейбір оқушыларға тіпті жақсы баға алуды жеңілдетуі де мүмкін. Егер сіз сабақтарыңызға ойын ретінде қарасаңыз, олар мағынасыз болып көрінсе де жігеріңіз жасымайды.
Сабақтарыңыз қаншалықты нашар болса да, жақсы колледжге түсу үшін олардан жақсы баға алуыңыз керек. Ал мұны істеуге тұрарлық, өйткені қазіргі уақытта ақылды адамдардың басым көпшілігі шоғырланған жер — университеттер.
[4] Екінші ең үлкен өкініш — маңызды емес нәрселерге тым қатты мән беру болды. Әсіресе, басқалардың олар туралы не ойлағанына.
Менің ойымша, соңғы жағдайда олардың айтқысы келгені — кездейсоқ адамдардың олар туралы не ойлағанына бас қатыру. Ересектер де басқалардың не ойлайтынына дәл солай мән береді, бірақ олар сол «басқа адамдарды» таңдауда талғампазырақ болады.
Менде пікірі мен үшін маңызды шамамен отыз шақты дос бар, ал қалған әлемнің пікірі маған әсер ете қоймайды. Жоғары сыныптардағы мәселе — қатарластарыңызды сіз олардың пайымына құрметпен қарағандықтан емес, оларды сізге жас пен географияның кездейсоқтығы таңдап бергендігінде.
[5] Уақытты босқа өткізудің кілті — алаңдау. Алаңдататын нәрселер болмаса, миыңыз ештеңе бітірмей отырғаныңызды анық сезіп, өзіңізді жайсыз сезіне бастайсыз. Алаңдататын нәрселерге қаншалықты тәуелді болып қалғаныңызды тексергіңіз келсе, мына тәжірибені жасап көріңіз: демалыс күні біраз уақыт бөліп, жалғыз отырып ойланыңыз. Ойларыңызды жазып отыру үшін қолыңызда дәптер ғана болуы мүмкін, басқа ештеңе болмасын: достар, теледидар, музыка, телефон, мессенджерлер, электрондық пошта, ғаламтор, ойындар, кітаптар, газеттер немесе журналдар жоқ. Бір сағаттың ішінде адамдардың көбі басқа нәрсеге алаңдауға қатты құмартып шыға келеді.
[6] Мен жеке дайындық мектептерінің (prep schools) жалғыз қызметі қабылдау комиссиясын алдау деп айтқым келіп тұрған жоқ. Олар, әдетте, жақсырақ білім береді. Бірақ мынадай ойша эксперимент жасап көріңізші: дайындық мектептері дәл сондай керемет білім беретін болсын, бірақ олардың колледжге түсуге тигізетін әсері сәл ғана (.001) теріс болсын делік. Сонда қанша ата-ана өз балаларын оларға жіберер еді?
Дайындық мектептеріне барған балалар көбірек нәрсе үйренгендіктен, колледжге түсуге жақсырақ үміткерлер деп те айтуға болар. Бірақ бұл эмпирикалық тұрғыдан қате сияқты. Тіпті ең жақсы мектепте үйренгеніңіздің өзі колледжде үйренетін нәрсеңізбен салыстырғанда жуықтау қателігіндей ғана (айтарлықтай түкке тұрғысыз) нәрсе. Қарапайым мемлекеттік мектеп балалары колледжге аздаған кемшілікпен келеді, бірақ екінші курста-ақ олар алға шыға бастайды.
(Мен мемлекеттік мектеп оқушылары дайындық мектебін бітіргендерден ақылдырақ деп айтып тұрған жоқпын, тек кез келген белгілі бір колледждің ішінде солай деймін. Егер сіз дайындық мектептері балалардың оқуға түсу мүмкіндігін арттыратынымен келіссеңіз, осы қорытынды сөзсіз шығады.)
[7] Қоғам сізге неге кедергі жасайды? Негізінен, немқұрайдылықтан. Жоғары мектептің жақсы болуына мәжбүрлейтін сыртқы күштер жай ғана жоқ. Әуе қозғалысын басқару жүйесі ұшақтар құлап қалмауы үшін жұмыс істейді. Бизнес өз міндетін орындауға мәжбүр, әйтпесе бәсекелестер олардың клиенттерін тартып алады. Ал сіздің мектебіңіз нашар болса, одан ешқандай ұшақ құламайды, әрі оның бәсекелестері де жоқ. Мектеп зұлым емес; ол — кездейсоқ; бірақ кездейсоқтық та өте жаман нәрсе.
[8] Және, әрине, ақша бар. Мектепте бұл маңызды фактор емес, өйткені сіз біреуге қажет болатын көп нәрсе жасай алмайсыз. Бірақ көптеген керемет дүниелер, негізінен, ақша табу үшін жасалған. Сэмюэл Джонсон «ақымақтан басқа ешкім ақшадан өзге нәрсе үшін жазған емес» деген. (Көбісі оны асыра айтты деп үміттенеді.)
[9] Тіпті колледж оқулықтары да нашар. Колледжге барған кезде (бірнеше жарқын ерекшеліктерді қоспағанда) оқулықтарды сол саланың жетекші ғалымдары жазбағанын көресіз. Колледж оқулықтарын жазу — жағымсыз жұмыс, оны көбінесе ақшаға мұқтаж адамдар істейді. Бұл жағымсыз, өйткені баспагерлер тым көп бақылау жасайды, ал сіздің не істеп жатқаныңызды түсінбейтін адамның қатаң қадағалауынан жаман нәрсе аз. Бұл құбылыс жоғары сынып оқулықтарын шығаруда одан да нашар сияқты.
[10] Мұғалімдеріңіз үнемі ересектер сияқты ұстауды талап етеді. Егер солай істесеңіздер, оларға ұнар ма еді, білмеймін. Сіздер шулы және ұйымдаспаған шығарсыздар, бірақ ересектермен салыстырғанда өте момындарсыздар. Егер сіздер шынымен ересектер сияқты әрекет ете бастасаңыздар, бұл сіздердің денелеріңізге бір топ ересек адам көшіп келгендей болар еді. ФБР агентінің, такси жүргізушісінің немесе репортердің дәретханаға бару үшін рұқсат сұрауы керек екенін және бір уақытта тек бір адам ғана шыға алатынын естігендегі реакциясын елестетіп көріңізші. Сіздерге үйретіп жатқан нәрселер туралы айтпағанның өзінде. Егер бір топ нағыз ересек адам кенеттен мектепте қамалып қалса, олардың ең бірінші істейтіні — кәсіподақ құрып, әкімшілікпен барлық ережелерді қайта келісу болар еді.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққаны үшін Ингрид Бассетке, Тревор Блэквеллге, Рич Дрейвске, Дэн Гиффинге, Сара Харлинге, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Морриске, Марк Нитцбергке, Лиза Рэндаллға және Аарон Шварцқа, сондай-ақ маған мектеп туралы әңгімелеп берген басқа да көптеген адамдарға алғыс айтамын.