(Был эссе 2005 йылғы Startup School конференцияһында һөйләнгән телмәргә нигеҙләнгән.)
Стартаптар өсөн яҡшы идеяларҙы ҡайҙан алырға? Был, моғайын, кешеләр миңә иң йыш бирә торған һорауҙыр.
Мин быға икенсе бер һорау менән яуап бирер инем: ни өсөн кешеләр стартаптар өсөн идея уйлап табыуҙы ҡыйын тип иҫәпләй?
Был сәйер һорау булып күренеүе мөмкин. Ни өсөн улар уны ҡыйын тип уйлай? Әгәр кешеләр быны эшләй алмай икән, тимәк, ул ысынлап та ҡыйын, кәм тигәндә улар өсөн. Шулай бит?
Бәлки, улай уҡ түгелдер. Ғәҙәттә кешеләр бер ниндәй ҙә идея уйлап таба алмайым тип түгел, ә уларҙың бөтөнләй идеяһы юҡ тип әйтә. Был бер үк нәмә түгел. Уларҙа идеялар булмауының сәбәбе — уларҙы уйлап табырға тырышып та ҡарамауҙарынан булыуы ихтимал.
Минеңсә, йыш ҡына хәл тап шулай. Кешеләр стартап идеяларын уйлап табыу бик ҡыйын — ул мотлаҡ бик ҡыйын булырға тейеш — тип уйлай, һәм шуға күрә уны эшләргә тырышмай ҙа. Улар идеяларҙы мөғжизәгә оҡшаш тип иҫәпләй: улар йә башыңа үҙенән-үҙе килә, йә килмәй.
Шулай уҡ кешеләрҙең ни өсөн шулай уйлауы тураһында минең бер теориям бар. Улар идеяларҙы артыҡ юғары баһалай. Улар фекеренсә, стартап булдырыу — ниндәйҙер ғәжәп башланғыс идеяны тормошҡа ашырыу ғына. Ә уңышлы стартап миллиондарса доллар торғас, яҡшы идея, тимәк, миллион долларлыҡ идея булып сыға.
Әгәр стартап идеяһын уйлап табыу миллион долларлыҡ идея табыу менән тиң икән, әлбиттә, был ҡыйын булып күренәсәк. Тырышып ҡарар өсөн дә үтә ҡыйын. Беҙҙең инстинкттар бындай ҡиммәтле нәмәнең теләһә кем табырлыҡ булып ерҙә ятмауын әйтә.
Ысынында иһә, стартап идеялары миллион доллар тормай, һәм быны иҫбатлау өсөн бер эксперимент үткәреп ҡарай алаһығыҙ: уларҙың береһен һатып ҡарағыҙ. Баҙарҙарҙан да шәберәк бер нәмә лә үҫешмәй. Стартап идеялары өсөн баҙарҙың булмауы ихтыяждың юҡлығын күрһәтә. Был иһә, һүҙҙең тура мәғәнәһендә, стартап идеяларының бер ни тормауын аңлата.
Һорауҙар
Ысынында, күпселек стартаптар башланғыс идеяға бөтөнләй оҡшамаған булып тамамлана. Башланғыс идеяның төп ҡиммәте — уның яраҡһыҙ икәнен аңлау барышында һеҙ ысын идеяғыҙҙы уйлап табасаҡһығыҙ, тип әйтеү дөрөҫлөккә яҡыныраҡ булыр ине.
Башланғыс идея — был бары тик башланғыс нөктә, һыҙма түгел, ә һорау. Әгәр улар ошо рәүештә белдерелһә, файҙалыраҡ булыр ине. Һеҙҙең идеяғыҙ веб нигеҙендәге берлектәге электрон таблица яһау тип әйтеү урынына: берлектәге эш өсөн веб нигеҙендә электрон таблица яһап булыр инеме? — тип әйтегеҙ. Бер нисә грамматик үҙгәреш, һәм тулы булмаған идея өйрәнеү өсөн өмөтлө һорауға әйләнә.
Бында ҙур айырма бар, сөнки раҫлау, һорауҙан айырмалы рәүештә, ҡаршылыҡтар тыуҙыра. Әгәр һеҙ: «Мин веб нигеҙендә электрон таблица эшләйәсәкмен», — тиһәгеҙ, тәнҡитселәр — уларҙың иң хәүефлеһе үҙ башығыҙҙа ултыра — һеҙ Microsoft менән ярышасаҡһығыҙ, кешеләр көткән UI-ҙы бирә алмаясаҡһығыҙ, ҡулланыусылар үҙ мәғлүмәттәрен һеҙҙең серверҙарҙа һаҡларға теләмәйәсәк һәм башҡалар тип кисекмәҫтән яуап бирәсәк.
Һорау шул тиклем ҡурҡыныс булып күренмәй. Ул быға әйләнә: әйҙәгеҙ, веб нигеҙендә электрон таблица яһап ҡарайыҡ һәм күпмегә өлгәшә алыуыбыҙҙы күрәйек. Һәм быны эшләп ҡараһағыҙ, ниндәйҙер файҙалы нәмә яһай алыуығыҙҙы һәр кем белә. Бәлки, һөҙөмтәлә килеп сыҡҡан нәмә хатта электрон таблица ла булмаҫ. Бәлки, ул әле исеме лә булмаған электрон таблицаға оҡшаш берлектәге эш ҡоралы булыр. Бындай нәмә тураһында уға табан юл ярып, эшләп ҡарамайынса уйлап та сығара алмаҫ инегеҙ.
Стартап идеяһына һорау итеп ҡарау һеҙ эҙләгән нәмәне үҙгәртә. Әгәр идея — һыҙма булһа, ул дөрөҫ булырға тейеш. Әгәр ул һорау булһа, хата ла булырға мөмкин, бары тик был хата яңы идеяларға алып килерлек булһын.
Идеяның хаталы булыуының бер ҡиммәтле яғы — уның бары тик өлөшләтә генә сиселеш булыуында. Берәйһе үтә ҙур күренгән проблема өҫтөндә эшләгәндә, мин һәр ваҡыт һорайым: проблеманың берәй бәләкәй өлөшөн айырып алып, шунан яйлап киңәйеү юлы бармы? Был ғәҙәттә ярҙам итә, әгәр һеҙ, 1980-се йылдар стилендәге AI йәки C кеүек, локаль максимуста ҡалып ҡуймаһағыҙ.
Елгә ҡаршы
Әлегә беҙ проблеманы миллион долларлыҡ идея тураһында уйлауҙан яңылыш һорау тураһында уйлауға тиклем ябайлаштырҙыҡ. Был бик ҡыйын күренмәй, шулай бит?
Бындай һорауҙарҙы табыу өсөн ике нәмә кәрәк: өмөтлө яңы технологиялар менән таныш булыу һәм тейешле дуҫтарың булыу. Яңы технологиялар — стартап идеялары яһала торған ингредиенттар, ә дуҫтар менән һөйләшеүҙәр — улар бешерелә торған аш-һыу бүлмәһе.
Университеттарҙа был икеһе лә бар, шуға күрә лә бик күп стартаптар шунда барлыҡҡа килә. Улар яңы технологиялар менән тулы, сөнки улар тикшеренеүҙәр башҡарырға тырыша, ә бары тик яңы нәмәләр генә тикшеренеү булып һанала. Һәм улар бергәләп идеялар тыуҙырырлыҡ тап кәрәкле кешеләр менән тулы: башҡа студенттар, улар аҡыллы ғына түгел, үтә лә һығылмалы фекерле буласаҡ.
Бының ҡапма-ҡаршы сиге — ҙур компанияла яҡшы түләнә торған, әммә күңелһеҙ эш. Эре компаниялар яңы технологияларға ҡарата тиҫкәре ҡарай, һәм унда осратҡан кешеләр ҙә тап килмәйәсәк.
Юғары синыф уҡыусылары өсөн яҙған бер эссемдә мин елгә ҡаршы тороу — киләсәктәге мөмкинлектәрегеҙҙе максималь кимәлгә еткерә торған нәмәләр өҫтөндә эшләү — яҡшы ябай ҡағиҙә булып тора тип әйткәйнем. Был принцип ололар өсөн дә яраҡлы, әммә уны бәлки ошолай үҙгәртергә кәрәктер: мөмкин тиклем оҙағыраҡ елгә ҡаршы тороғоҙ, ә балалар өсөн түләргә кәрәк булғанда, тупланған потенциаль энергияны аҡсаға әйләндерегеҙ.
Кешеләр быны аңлы рәүештә аңлай тип уйламайым, әммә банк өсөн Java кодын яҙыу кеүек ел ыңғайына булған эштәрҙең яҡшы түләнеүенең бер сәбәбе — тап уларҙың ел ыңғайына булыуында. Бындай эш төрөнөң баҙар хаҡы юғарыраҡ, сөнки ул һеҙгә киләсәк өсөн аҙыраҡ мөмкинлектәр ҡалдыра. Ҡыҙыҡлы яңы нәмәләр өҫтөндә эшләргә мөмкинлек биргән эш аҙыраҡ түләнергә ынтыласаҡ, сөнки хаҡтың бер өлөшө һеҙ өйрәнәсәк яңы оҫталыҡтар рәүешендә бирелә.
Аспирантура (grad school) — эре компаниялағы программалау эшенә ҡарата спектрҙың икенсе осо: эш хаҡы түбән, әммә ваҡытығыҙҙың күпселек өлөшөн яңы нәмәләр өҫтөндә эшләп үткәрәһегеҙ. Һәм, әлбиттә, ул «мәктәп» тип атала, был һәр кемгә аңлашыла, әммә ысынында бөтә эштәрҙең дә ниндәйҙер өлөшө мәктәп булып тора.
Стартап идеялары тыуҙырыу өсөн тейешле мөхит үҙе үк мотлаҡ университет булырға тейеш түгел. Ул бары тик юғары процентта «мәктәп» булған бер шарт булырға тейеш.
Ни өсөн яңы технологиялар менән бәйләнеш кәрәк икәнлеге асыҡ, әммә ни өсөн башҡа кешеләр кәрәк һуң? Яңы идеяларҙы үҙегеҙ генә уйлап сығара алмайһығыҙмы ни? Тәжрибәгә нигеҙләнгән яуап: юҡ. Хатта Эйнштейнға ла идеяларын бүлешергә кешеләр кәрәк булған. Идеялар тейешле кешегә уларҙы аңлатыу барышында үҫешә. Һеҙгә был ҡаршылыҡ кәрәк, ағас юныусыға ағастың ҡаршылығы кәрәк булған кеүек.
Был — Y Combinator-ҙың ни өсөн тик бер генә нигеҙләүсеһе булған стартаптарға инвестиция һалмау ҡағиҙәһе булыуының бер сәбәбе. Ғәмәлдә һәр уңышлы компанияның кәм тигәндә ике нигеҙләүсеһе бар. Һәм стартап нигеҙләүселәре ҙур баҫым аҫтында эшләгәнгә күрә, уларҙың дуҫ булыуы бик мөһим.
Быны яҙғансы мин быны аңламағайным, әммә был ҡатын-ҡыҙ нигеҙләүселәрҙең ни өсөн шул тиклем аҙ булыуын аңлатырға ярҙам итә ала. Мин Интернетта венчур капиталы ярҙамында асылған стартаптарҙың тик 1,7%-ын ғына ҡатын-ҡыҙҙар асҡан тип уҡыным (тимәк, был дөрөҫ булырға тейеш). Ҡатын-ҡыҙ хакерҙар проценты аҙ, әммә шул тиклем түгел. Улайһа, был айырма ҡайҙан?
Уңышлы стартаптарҙың элек тә дуҫ булған бер нисә нигеҙләүсеһе булыуын аңлағас, ихтимал булған бер аңлатма барлыҡҡа килә. Кешеләрҙең иң яҡын дуҫтары бер үк енестән булыуы ихтимал, һәм әгәр бер төркөм халыҡ араһында аҙсылыҡ булһа, уларҙың парҙары квадраттағы аҙсылыҡ буласаҡ. [1]
Ҡаралама һыҙғылау
Был берлектәге нигеҙләүселәр бергәләп эшләгән нәмә — ул ябай ғына ултырып идеялар уйларға тырышыуҙан күпкә ҡатмарлыраҡ. Иң һөҙөмтәле тәртип — бергә-ялғыҙ-бергә рәүешендәге «һэндвич» тип шикләнәм. Бергәләп һеҙ ниндәйҙер ауыр проблема тураһында һөйләшәһегеҙ, бәлки, бер ниндәй ҙә һөҙөмтәгә өлгәшмәйһегеҙ. Һуңынан, иртәгәһенә иртән, берегеҙ душта уны нисек хәл итеү тураһында уйға килә. Ул башҡаларға һөйләргә ашҡынып йүгерә, һәм улар бергәләп етешһеҙлектәрҙе төҙәтә.
Шул душта нимә була? Минеңсә, идеялар башыма үҙенән-үҙе килә кеүек. Әммә беҙ бынан да күберәкте әйтә алабыҙмы?
Душ инеү — медитация төрө кеүек. Һеҙ уяу, әммә иғтибарығыҙҙы ситкә йүнәлтерлек бер ни ҙә юҡ. Тап ошондай шартта, зиһенегеҙ иркен йөрөй алғанда, ул яңы идеяларға юлыға.
Зиһенегеҙ ситкә йүнәлгәндә нимә була? Был ҡағыҙ ситенә мәғәнәһеҙ һүрәт һыҙғылау (doodling) кеүек булыуы мөмкин. Күпселек кешеләрҙең үҙенсәлекле һыҙғылау ғәҙәттәре бар. Был ғәҙәт аңһыҙ, әммә осраҡлы түгел: мин һынлы сәнғәтте өйрәнә башлағас, һыҙмаларымдың үҙгәреүен күрҙем. Мин натуранан төшөргәндә эшләй торған хәрәкәттәрҙе яһай башланым. Улар рәсемдең атомдары ине, әммә осраҡлы урынлашҡайны. [2]
Бәлки, уйҙарығыҙҙы иркенә ебәреү идеялар менән һыҙғылау кеүектер. Һеҙҙең эшегеҙҙә өйрәнгән билдәле бер аҡыл хәрәкәттәре бар, һәм һеҙ иғтибар итмәгәндә, ошо уҡ хәрәкәттәрҙе бер аҙ осраҡлы рәүештә эшләй бирәһегеҙ.сынында иһә, һеҙ шул уҡ функцияларҙы осраҡлы аргументтар менән саҡыраһығыҙ. Метафора тигәнебеҙ тап шул: дөрөҫ булмаған типтағы аргументҡа ҡулланылған функция.
Яйлы тап килде, мин быны яҙғанда уйым ситкә китте: программалау телендә метафоралар булыуы файҙалы булыр инеме? Белмәйем; бының тураһында уйларға ваҡытым юҡ. Әммә был уңайлы, сөнки был — аҡыл ғәҙәттәре тигәндә нимәне күҙ уңында тотҡанымдың бер миҫалы. Мин тел дизайны тураһында уйлап күп ваҡыт үткәрәм, һәм «программалау телендә x файҙалы булыр инеме» тип һәр ваҡыт һорау ғәҙәтем яңы ғына эшләп китте.
Әгәр яңы идеялар ҡаралама һүрәттәр кеүек барлыҡҡа килә икән, был берәй нәмә тыуҙырғансы ни өсөн уның өҫтөндә бер ни ҡәҙәр эшләргә кәрәклеген аңлата. Был өлкәлә белгес булғансы идеяларҙы баһалай алмауығыҙҙа ғына түгел. Һеҙ идеялар уйлап та сығара алмаясаҡһығыҙ, сөнки ҡулланырлыҡ аҡыл ғәҙәттәрегеҙ булмаясаҡ.
Әлбиттә, берәй өлкәлә ҡуллана торған аҡыл ғәҙәттәрегеҙ тап шул өлкәлә эшләүҙән килеп сығырға тейеш түгел. Ысынында, улар унан булмаһа йыш ҡына яҡшыраҡ. Һеҙ яҡшы идеялар ғына түгел, ә яҡшы яңы идеялар эҙләйһегеҙ, һәм алыҫ өлкәләрҙән нәмәләрҙе берләштерһәгеҙ, уларҙы табыу мөмкинлегегеҙ ҙурыраҡ. Хакер булараҡ, беҙҙең аҡыл ғәҙәттәренең береһе — «x-ты асыҡ кодлы (open-source) итеп эшләп булыр инеме?» тип һорау. Мәҫәлән, асыҡ кодлы операциялар системаһы эшләһәгеҙ нимә булыр? Яҡшы идея, әммә бик яңы түгел. Әммә «асыҡ кодлы пьеса яҙып булыр инеме?» тип һораһағыҙ, һеҙ ҡыҙыҡлы бер нәмәгә юлығыуығыҙ бар.
Эштең ҡайһы бер төрҙәре аҡыл ғәҙәттәренең башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ сығанағы булып торамы? Ауыр өлкәләр яҡшыраҡ сығанаҡ булыуы ихтимал тип уйлайым, сөнки ауыр проблемаларға һөжүм итеү өсөн көслө эретмәләр кәрәк. Математиканың метафоралар өсөн яҡшы сығанаҡ булыуын күрәм — бары тик шуның өсөн генә лә уны өйрәнеүгә değer. Бер-береһенә бәйле өлкәләр ҙә яҡшы сығанаҡ булып тора, бигерәк тә улар көтөлмәгәнсә бәйле булғанда. Компьютер фәндәре менән электротехниканың бәйле булыуын һәр кем белә, әммә тап һәр кем белгәнгә күрә, береһенән икенсеһенә идеялар күсереү ҙур табыш килтермәй. Был Висконсиндан Мичиганға нимәлер индереү кеүек. Ә шул уҡ ваҡытта (минең раҫлауымса) хакерлыҡ һәм һыҙма сәнғәте лә бәйле, сөнки хакерҙар ҙа, рәссамдар ҙа — икеһе лә яһаусылар (makers), һәм яңы идеяларҙың был сығанағы — тиелмәгән ер тиерлек.
Проблемалар
Теория буйынса, һеҙ идеяларҙы осраҡлы рәүештә берләштереп, нимә килеп сыҡҡанын ҡарай алаһығыҙ. Әгәр peer-to-peer танышыу сайты төҙөһәгеҙ нимә булыр? Автоматик китап булыуы файҙалы булыр инеме? Теоремаларҙы тауарға әйләндереп булыр инеме? Идеяларҙы ошолай осраҡлы рәүештә йыйғанда, улар ахмаҡ ҡына түгел, ә семантик яҡтан хаталы ла булыуы мөмкин. Теоремаларҙы тауарға әйләндереү нимәне аңлатыр ине хатта? Ҡулдарымды күтәрәм. Мин был идеяны түгел, бары уның исемен генә уйлап таптым.
Был юл менән берәй файҙалы нәмә уйлап табыуығыҙ мөмкин, әммә минең бер ҡасан да булғаны юҡ. Был мәрмәр киҫәге эсендә иҫ киткес скульптура йәшеренгәнен белеүгә оҡшаған, һәм һеҙгә бары уның өлөшө булмаған мәрмәрҙе алып ташларға кәрәк. Был дәртләндергес уй, сөнки ул һеҙгә яуаптың булыуын иҫкә төшөрә, әммә ғәмәлдә ҙур файҙаһы юҡ, сөнки эҙләү майҙаны үтә ҙур.
Яҡшы идеяларға эйә булыу өсөн ниндәйҙер проблема өҫтөндә эшләргә тейешмен тип иҫәпләйем. Осраҡлылыҡтан башлай алмайһығыҙ. Һеҙгә проблеманан башларға кәрәк, шунан һуң ғына зиһенегеҙгә яңы идеялар тыуырлыҡ кимәлдә иркен йөрөргә рөхсәт итергә кәрәк.
Ниндәйҙер кимәлдә проблемаларҙы күреү уларҙың сиселешен табыуға ҡарағанда ҡыйыныраҡ. Күпселек кешеләр проблемаларҙы инҡар итеүҙе өҫтөн күрә. Сәбәбе асыҡ: проблемалар асыуҙы килтерә. Улар бит проблема! 1700 йылдағы кешеләр үҙ тормоштарын беҙ күргәнсә күрһә, күҙ алдына килтерегеҙ. Был түҙгеһеҙ булыр ине. Был инҡар итеү шул тиклем көслө көс, хатта мөмкин булған сиселештәр бирелгәндә лә кешеләр уларҙың эшләмәйәсәгенә ышаныуҙы хуп күрә.
Спам фильтрҙары өҫтөндә эшләгәндә мин был күренеште күрҙем. 2002 йылда күпселек кешеләр спамға иғтибар итмәүҙе өҫтөн күрҙе, ә иғтибар иткәндәрҙең күбеһе ул ваҡытта булған эвристик фильтрҙарҙы булдыра алған иң яҡшыһы тип ышаныуҙы хуп күрҙе.
Мин спамды түҙгеһеҙ тип таптым һәм уны статистик яҡтан танып белеү мөмкин булырға тейеш тип тойҙом. Һәм проблеманы хәл итеү өсөн бары шул ғына кәрәк булып сыҡты. Мин ҡулланған алгоритм көлкөлө дәрәжәлә ябай ине. Проблеманы ысынлап та хәл итергә тырышҡан һәр кем уны табыр ине. Бары тик бер кем дә проблеманы ысынлап хәл итергә тырышмағайны. [3]
Был рецептты ҡабатларға рөхсәт итегеҙ: проблеманы түҙгеһеҙ тип табыу һәм уны хәл итеү мөмкин булырға тейешлеген тойолоу. Нисек кенә ябай күренмәһен, был — күп кенә стартап идеялары өсөн рецепт.
Байлыҡ
Әлегә мин әйткәндәрҙең күбеһе дөйөм идеяларға ҡағыла. Стартап идеяларының үҙенсәлеге нимәлә? Стартап идеялары — компаниялар өсөн идеялар, ә компаниялар аҡса эшләргә тейеш. Ә аҡса эшләү юлы — кешеләр теләгән нәмәне эшләү.
Байлыҡ — ул кешеләр теләгән нәмә. Мин быны ниндәйҙер фәлсәфәүи раҫлау булараҡ түгел, тавтология булараҡ әйтәм.
Шулай итеп, стартап идеяһы — был кешеләр теләгән бер нәмә өсөн идея. Теләһә ниндәй яҡшы идея кешеләр теләгән нәмә булмаҫ инеме ни? Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, юҡ. Минеңсә, яңы теоремалар — яһау өсөн шәп нәмә, әммә уларға ҙур ихтыяж юҡ. Шул уҡ ваҡытта танылған шәхестәр тураһындағы ғәйбәт журналдарына ҙур ихтыяж бар кеүек. Байлыҡ демократик рәүештә билдәләнә. Яҡшы идеялар һәм ҡиммәтле идеялар — бер үк нәмә түгел; айырма — шәхси талғамдарҙа.
Әммә ҡиммәтле идеялар яҡшы идеяларға бик яҡын, бигерәк тә технологияла. Улар шул тиклем яҡын, хатта һуңғы этапта туҡтап: «Кешеләр бының өсөн ысынлап та аҡса түләрме?» — тип һораған осраҡта, маҡсат яҡшы идеялар табыу булған һымаҡ эшләү ҙә етерлек тип уйлайым. Бары тик бер нисә идея ғына шуға тиклем барып етеп кире ҡағылыуы ихтимал; RPN калькуляторҙары быға бер миҫал булырға мөмкин.
Кешеләр теләгән нәмәне эшләүҙең бер ысулы — кешеләр әлеге ваҡытта ҡулланған ватыҡ, насар эшләгән нәмәләргә ҡарау. Танышыу сайттары — быға асыҡ миҫал. Уларҙың миллионлаған ҡулланыусылары бар, шуға күрә улар кешеләр теләгән бер нәмәне вәғәҙә итә булырға тейеш. Шулай ҙа улар бик насар эшләй. Уларҙы ҡулланған теләһә кемдән һорағыҙ. Улар «насарыраҡ булған һайын яҡшыраҡ» (worse-is-better) ҡарашын ҡулланғандар ҙа, тәүге этаптан һуң туҡтап, эште маркетологтарға тапшырғандар кеүек.
Әлбиттә, уртаса компьютер ҡулланыусыһының тормошондағы иң асыҡ «ватыҡлыҡ» — Windows-тың үҙе. Әммә был махсус осраҡ: монополияны туранан-тура һөжүм менән еңә алмайһығыҙ. Windows ҡолатылырға мөмкин һәм ҡолатыласаҡ та, әммә кешеләргә яҡшыраҡ эш өҫтәле операциялар системаһын биреп түгел. Уны юҡ итеү юлы — проблеманы хәҙергеһенең өҫкө төркөмө (superset) булараҡ яңынан билдәләү. Проблема «кешеләр өҫтәл компьютерҙарында ниндәй операциялар системаһын ҡулланырға тейеш?» түгел, ә «кешеләр ҡушымталарҙы нисек ҡулланырға тейеш?» булып тора. Был һорауға өҫтәл компьютерҙарын бөтөнләй үҙ эсенә алмаған яуаптар ҙа бар.
Һәр кем был проблеманы Google сисер тип уйлай, әммә ул бик нескә мәсьәлә, шул тиклем нескә, хатта Google кеүек ҙур компания ла унда хаталаныуы ихтимал. Минеңсә, Windows-ты үлтереүсе — дөрөҫөрәге, Windows-тан өҫтөнөрәк булған сиселеш — ниндәйҙер бәләкәй генә стартаптан килеп сығыу ихтималлығы 50-нән 50-гә ҡарағанда ҙурыраҡ.
Кешеләр теләгән нәмәне эшләүҙең тағы бер классик ысулы — зиннәтле нәмәне алып, уны киң таралған тауарға әйләндереү. Әгәр кешеләр бер нәмә өсөн күп аҡса түләй икән, улар уны мотлаҡ теләй. Һәм тырышып ҡараһаң, һиҙелерлек дәрәжәлә арзаныраҡ яһап булмаҫлыҡ продукт бик һирәк осрай.
Был Генри Фордтың планы ине. Ул элек затлы әйбер булған автомобилдәрҙе киң таралған тауарға әйләндерҙе. Әммә был идея Генри Фордтан күпкә шәхсирәк. Һыу тирмәндәре механик энергияны байлыҡ күренешенән ябай тауарға әйләндергән, һәм улар Рим империяһында уҡ ҡулланылған. Малсылыҡ та зиннәтле нәмәне ябай тауарға әйләндергән тип раҫларға була.
Бер нәмәне арзаныраҡ иткәндә, һеҙ уларҙы күберәк һата алаһығыҙ. Әммә берәй нәмәне ҡырҡа арзаныраҡ итһәгеҙ, йыш ҡына сифат яғынан үҙгәрештәр алаһығыҙ, сөнки кешеләр уны төрлөсә ҡуллана башлай. Мәҫәлән, компьютерҙар күпселек кешеләрҙең үҙенеке булырлыҡ дәрәжәлә арзанайғас, уларҙы элемтә ҡоралы сифатында ҡуллана алаһығыҙ.
Йыш ҡына бер нәмәне һиҙелерлек арзаныраҡ итеү өсөн проблеманы яңынан билдәләргә тура килә. Model T элекке автомобилдәрҙең бөтә үҙенсәлектәренә лә эйә түгел ине. Мәҫәлән, ул тик ҡара төҫтә генә сығарыла ине. Әммә ул кешеләрҙе иң ныҡ борсоған мәсьәләне — бер урындан икенсе урынға барыуҙы — хәл итте.
Мин белгән иң файҙалы аҡыл ғәҙәттәренең береһен Майкл Рабиндан өйрәндем: проблеманы хәл итеүҙең иң яҡшы ысулы йыш ҡына уны яңынан билдәләүҙә тора. Күптәр был ысулды аңлы рәүештә белмәйенсә ҡуллана, әммә Рабин быны бик асыҡ аңлата ине. Һеҙгә ҙур ябай һан кәрәкме? Улар бик ҡыйбат. Әгәр мин һеҙгә ябай һан булмау ихтималлығы тик 10-дың минус 100 дәрәжәһенә тиң булған ҙур һан бирһәм нисек булыр? Был ярармы? Эйе, бәлки; минеңсә, был ихтималлыҡ минең быларҙың барыһын да күҙ алдына ғына килтереп ултырыуым ихтималлығынан да бәләкәйерәк.
Проблеманы яңынан билдәләү — ярышташтарығыҙ булғанда айырыуса файҙалы алым, сөнки ҡатып ҡалған фекерле кешеләргә уның артынан эйәреү бик ҡыйын. Һеҙ барыһының да күҙ алдында эшләй алаһығыҙ, ә улар ҡурҡынысты аңламаясаҡ. «Беҙҙең өсөн борсолмағыҙ. Беҙ бары тик эҙләү өҫтөндә эшләйбеҙ. Бер генә нәмә эшлә һәм уны яҡшы эшлә — был беҙҙең девиз».
Нәмәләрҙе арзаныраҡ итеү — ысынында киңерәк алымдың: нәмәләрҙе ябайыраҡ итеүҙең бер өлөшө. Оҙаҡ ваҡыт дауамында ул нәмәләрҙе еңеләйтеүҙең төп өлөшө булды, әммә хәҙер беҙ төҙөгән нәмәләр шул тиклем ҡатмарлы, тағы бер тиҙ үҫешеүсе өлөш барлыҡҡа килде: уларҙы ҡулланыуҙы еңеләйтеү.
Был өлкәлә камиллашыу өсөн ҙур урын бар. Технология тураһында һеҙ ишетергә теләгән төп нәмә: ул ябай ғына эшләй. Хәҙер быны күпме йыш әйтәһегеҙ?
Ябайлыҡ тырышлыҡты — хатта даһилыҡты талап итә. Уртаса программасы аңлы рәүештә тигәндәй насар интерфейс (UI) дизайны яһай кеүек. Бер нисә аҙна элек әсәйемдең өйөндә плитәне ҡулланып ҡараным. Ул яңы ине, һәм физик тотҡалар урынына төймәләре һәм LED дисплейы бар ине. Ҡыҙҙырыр тип уйлаған төймәләргә баҫып ҡараным, һәм уның нимә күрһәткәнен беләһегеҙме? «Err». Хатта «Error» ҙа түгел. «Err». Плитә ҡулланыусыһына ябай ғына «Err» тип әйтә алмайһығыҙ. Интерфейсты хаталар мөмкин булмаҫлыҡ итеп проектларға кәрәк. Һәм был плитәне проектлаған ахмаҡтарҙың өлгө алырлыҡ UI миҫалы ла бар ине: иҫке плитә. Һеҙ температураны ҡуйыу өсөн бер тотҡаны, ә таймерҙы ҡуйыу өсөн икенсе тотҡаны бораһығыҙ. Унда нимә насар ине? Ул ябай ғына эшләй ине.
Уртаса инженер өсөн күберәк параметрҙар бары үҙеңде аҫып үлтереү өсөн оҙонораҡ бауҙы ғына аңлата кеүек. Шуға күрә, әгәр һеҙ стартап башларға теләһәгеҙ, эре компания етештергән теләһә ниндәй технологияны алып, ҡулланыу өсөн күпкә ябайыраҡ булған нәмә эшләй алыуығыҙҙы күҙ уңында тота алаһығыҙ.
Һатыу өсөн дизайн
Стартап өсөн уңыш — яҡынса һатылып алыныуға тиң. Һеҙгә ниндәйҙер сығыу стратегияһы (exit strategy) кәрәк, сөнки иң аҡыллы кешеләрҙе ҡиммәтле булыуы ихтимал опциондар бирмәйенсә үҙегеҙгә эшләргә саҡыра алмайһығыҙ. Был тигәнең, һеҙ йә һатылып алынырға, йә асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә әйләнергә (go public) тейешһегеҙ, ә биржаға сыҡҡан стартаптар һаны бик аҙ.
Әгәр уңыш, моғайын, һатылыуҙы аңлата икән, һеҙ быны аңлы маҡсат итеп ҡуйырға тейешме? Иҫке яуап — юҡ: һеҙ ғәйәт ҙур, асыҡ компания булдырырға теләгәндәй булып ҡыланырға, һәм кемдер һеҙгә тәҡдим яһағанда ғәжәпләнгән күренергә тейеш инегеҙ. «Ысынлап та, һеҙ беҙҙе һатып алырға теләйһегеҙме? Ярар, тейешле хаҡҡа быны ҡарап сығырбыҙ, моғайын».
Минеңсә, заманалар үҙгәрә. Әгәр 98% осраҡта уңыш һатылыуҙы аңлата икән, ни өсөн бының тураһында асыҡ әйтмәҫкә? Әгәр 98% ваҡытта ниндәйҙер ҙур компания өсөн һатылыуға иҫәпләп продукт етештерәһегеҙ икән, ни өсөн быны үҙ бурысығыҙ тип ҡарамаҫҡа? Был ҡараштың бер өҫтөнлөгө — ул һеҙгә идеяларҙың тағы бер сығанағын бирә: ҙур компанияларға ҡарағыҙ, улар нимә эшләүе тейешлеген уйлағыҙ һәм уны үҙегеҙ эшләгеҙ. Хатта улар быны инде белһә лә, һеҙ уны тиҙерәк башҡарып сығырһығыҙ, моғайын.
Бары тик бер нисә һатып алыусы теләй торған нәмә эшләргә тырышығыҙ. Windows-ты төҙәтмәгеҙ, сөнки берҙән-бер потенциаль һатып алыусы — Microsoft, ә бер генә һатып алыусы булғанда, уларға ашығырға кәрәкмәй. Улар һеҙҙе һатып алыу урынына ваҡыт табып, идеяғыҙҙы күсереп ала ала. Әгәр баҙар хаҡын алырға теләһәгеҙ, ярыш булған өлкәлә эшләгеҙ.
Әгәр заказ буйынса продукт әҙерләү өсөн стартаптар күберәк асылһа, был монополияларға тәбиғи ҡаршы тороу көсө булып торасаҡ. Берәй төр технология монополия тарафынан баҫып алынһа, ул стартап тиҙлегендә түгел, ә бары ҙур компания темптарында ғына үҫешәсәк, ә шул уҡ ваҡытта альтернативалар айырыуса шәбәйәсәк. Ирекле баҙар монополияны зыян тип баһалай һәм уны урап үтеү юлдарын таба.
Воз юлы
Стартап идеяларын табыуҙың иң һөҙөмтәле ысулы — иң көтөлмәгән кеүек яңғырағаны: осраҡлы рәүештә. Билдәле стартаптарҙың нисек башланғанына ҡараһағыҙ, уларҙың күбеһе башта стартап булырға тейеш түгел ине. Lotus Митч Капорҙың дуҫы өсөн яҙған программаһынан башланды. Apple Стив Возняктың микрокомпьютерҙар төҙөргә теләүенән башланды, ә уның эш биреүсеһе Hewlett-Packard уға быны эштә эшләргә рөхсәт итмәне. Yahoo Дэвид Филоның һылтанмаларҙың шәхси йыйынтығы булараҡ башланды.
Был стартаптар башлауҙың берҙән-бер юлы түгел. Һеҙ ултырып, аңлы рәүештә компания өсөн идея уйлап таба алаһығыҙ; беҙ шулай эшләнек. Әммә дөйөм баҙар капитализацияһы буйынса үлсәгәндә, үҙең өсөн нәмәләр эшләү моделе уңышлыраҡ булыуы ихтимал. Был, һис шикһеҙ, стартап идеяларын табыуҙың иң күңелле юлы булырға тейеш. Ә стартаптың компания асырға ҡарар иткәнгә тиклем үк дуҫ булған бер нисә нигеҙләүсеһе булырға тейешлеген иҫәпкә алғанда, бик ғәжәп һығымта килеп сыға: стартап идеяларын тыуҙырыуҙың иң яҡшы юлы — хакерҙар күңел асыу өсөн эшләгән нәмәне эшләү: дуҫтарығыҙ менән ҡыҙыҡлы проекттар уйлап табыу.
Был ниндәйҙер һаҡланыу законын боҙған кеүек тойола, әммә хәл ошондай: «миллион долларлыҡ идея» алыуҙың иң яҡшы юлы — хакерҙарға барыбер оҡшаған нәмәне эшләү.
Иҫкәрмәләр
[1] Был күренеш хәҙерге ваҡытта төрлө тыйылған «изм»дарға тағылған бер нисә айырманы аңлата ала. Математика менән аңлатып булған нәмәне бер ҡасан да яуызлыҡ тип баһаламағыҙ.
[2] Классик абстракт экспрессионизмдың күп өлөшө — ошо төргә ҡараған һыҙғылау: натуранан төшөрөргә өйрәнгән рәссамдар шул уҡ хәрәкәттәрҙе бер нәмәне лә кәүҙәләндермәйсә ҡуллана. Был ни өсөн бындай картиналарҙың осраҡлы билдәләргә ҡарағанда (бер аҙ) ҡыҙығыраҡ булыуын аңлата.
[3] Билл Йеразенис был проблеманы хәл иткәйне, әммә ул унда башҡа юл менән килде. Ул спам өсөн дә эшләгән дөйөм тәғәйенләнештәге шул тиклем яҡшы файл классификаторы яһаны.