Бөгөн ниһайәт сәйәсәт менән диндең ни өсөн шундай файҙаһыҙ бәхәстәр тыуҙырыуын аңланым.
Ҡағиҙә булараҡ, интернет-форумда дин тураһында телгә алыу дини бәхәскә әйләнә лә ҡуя. Ни өсөн? Ни өсөн был хәл дин менән бәйле була, әммә Javascript, бешеренеү йәки форумдарҙа фекер алышынған башҡа темалар менән түгел?
Диндең айырмаһы шунда: уның буйынса фекергә эйә булыу өсөн кешеләр ниндәйҙер махсус белемгә мохтажлыҡ тоймай. Бары тик ныҡлы инаныстар ғына кәрәк, ә улар теләһә кемдә булыуы мөмкин. Бер ниндәй ҙә Javascript тураһындағы еп дин тураһындағы кеүек тиҙ үҫмәйәсәк, сөнки кешеләр унда аңлатма яҙыр өсөн ниндәйҙер кимәлдәге белем сиген үтергә кәрәк тип һанай. Ә диндә иһә һәр кем — белгес.
Шул саҡ башыма уй килде: был сәйәсәт өсөн дә бер үк проблема. Сәйәсәт тә, дин кеүек үк, фекер белдереү өсөн бер ниндәй белем сиге булмаған тема. Бары тик ныҡлы инаныстар ғына кәрәк.
Был оҡшашлыҡты аңлатҡан дин менән сәйәсәттә ниндәйҙер уртаҡлыҡ бармы? Мөмкин булған бер аңлатма шундай: улар аныҡ яуаптары булмаған һорауҙар менән эш итә, шуға күрә кешеләрҙең фекерҙәренә бер ниндәй баҫым яһалмай. Бер кемдең дә хатаһы иҫбатлана алмағас, һәр фекер бер тигеҙ ҡиммәткә эйә, һәм быны һиҙеп, һәр кем үҙенеке менән уртаҡлаша башлай.
Ләкин был дөрөҫ түгел. Хөкүмәттең яңы сәйәсәте күпме торасағы кеүек, аныҡ яуаптары булған ҡайһы бер сәйәси һорауҙар ҙа бар, әлбиттә. Әммә күпкә анығыраҡ булған сәйәси һорауҙар ҙа шул уҡ билдәһеҙлектәр яҙмышын уртаҡлаша.
Минеңсә, дин менән сәйәсәттең уртаҡлығы шунда: улар кешеләрҙең оҡшашлығының (идентиклығының) бер өлөшөнә әйләнә, ә кешеләр бер ҡасан да үҙ оҡшашлығының бер өлөшө булған нәмә тураһында файҙалы бәхәс алып бара алмай. Билдәләмә буйынса улар — яҡлылар (партия яҡлы кеүек).
Ҡайһы темаларҙың кешеләрҙең оҡшашлығын йәлеп итеүе темаға түгел, ә кешеләргә бәйле. Мәҫәлән, ҡатнашҡан илдәрҙең береһенең йә бер нисәһенең граждандары ҡатнашҡан алыш тураһында фекер алышыу, моғайын, сәйәси бәхәскә әйләнер ине. Әммә бөгөн Бронза быуатында булған алыш тураһында фекер алышыу, моғайын, ундайға әйләнмәҫ ине. Бер кем дә ҡайһы яҡта булырға кәрәклеген белмәҫ ине. Тимәк, бәлә сығанағы сәйәсәт түгел, ә оҡшашлыҡ (идентиклыҡ). Кешеләр фекер алышыу дини һуғышҡа әйләнде тигәндә, ысынында улар уның күберәк кешеләрҙең оҡшашлығы менән идара ителә башлауын күҙ уңында тота. [1]
Был хәлдең килеп сығыуы темаға түгел, ә кешеләргә бәйле булғанлыҡтан, ниндәйҙер һорау дини һуғыштар тыуҙырыуға ынтылғанға күрә, уның бер ниндәй ҙә яуабы юҡ тигән йомғаҡ яһау — хата. Мәҫәлән, программалау телдәренең сағыштырма өҫтөнлөктәре тураһындағы һорау йыш ҡына дини һуғышҡа әйләнә, сөнки бик күп программистар үҙҙәрен X программисы йәки Y программисы тип таный. Был ҡайһы берҙә кешеләрҙе һорауға яуап табып булмай — бөтә телдәр ҙә бер тигеҙ яҡшы — тигән йомғаҡҡа килтерә. Әлбиттә, был ялған: кешеләр яһаған башҡа теләһә ниндәй нәмә яҡшы йәки насар проектланырға мөмкин; ни өсөн был тик программалау телдәре өсөн генә мөмкин булмаҫҡа тейеш? Һәм ысынында, әгәр үҙ оҡшашлығынан сығып яуап биргән кешеләрҙе сығарһағыҙ, программалау телдәренең сағыштырма өҫтөнлөктәре тураһында файҙалы фекер алышыу алып бара алаһығыҙ.
Дөйөм алғанда, әгәр тема ҡатнашыусыларҙың береһенең дә оҡшашлығын йәлеп итмәһә генә, һеҙ ул тема буйынса файҙалы бәхәс алып бара алаһығыҙ. Сәйәсәт менән динде шундай мина яланына әйләндергән нәмә — уларҙың бик күп кешеләрҙең оҡшашлығын йәлеп итеүе. Ләкин һеҙ, принципта, ҡайһы бер кешеләр менән улар тураһында файҙалы һөйләшеү алып бара алыр инегеҙ. Шулай уҡ Ford һәм Chevy пикаптарының сағыштырма өҫтөнлөктәре кеүек зыянһыҙ күренгән башҡа темалар ҙа бар, әммә улар тураһында башҡалар менән хәүефһеҙ һөйләшеп булмай.
Был теорияның иң ҡыҙыҡлы яғы, әгәр ул дөрөҫ булһа, фәҡәт ниндәй бәхәстәрҙән ҡасырға кәрәклеген генә түгел, ә яҡшыраҡ фекерҙәргә нисек эйә булырға икәнен дә аңлата. Әгәр кешеләр үҙ оҡшашлығының бер өлөшөнә әйләнгән бер ниндәй ҙә нәмә тураһында асыҡ уйлай алмай икән, башҡа шарттар тигеҙ булғанда, иң яҡшы план — үҙ оҡшашлығығыҙға мөмкин тиклем аҙыраҡ нәмә керетеү. [2]
Быны уҡыған күпселек кешеләр инде ярайһы уҡ түҙемле (толерант) буласаҡ. Әммә үҙеңде x тип иҫәпләү, ләкин y-ҡа түҙемле булыуҙан ары бер аҙым бар: үҙеңде хатта x тип тә һанамау. Үҙегеҙ өсөн тамғаларығыҙ күберәк булған һайын, улар һеҙҙе шул тиклем ахмағыраҡ итә.
Иҫкәрмәләр
[1] Был хәл килеп сыҡҡанда, ул реактор үҙәгенең критик хәлгә етеүе кеүек, ғәҙәттә бик тиҙ бара. Ҡатнашыу сиге нулгә төшә, был иһә күберәк кешене ылыҡтыра. Һәм улар ут ҡабыҙыусы һүҙҙәр әйтергә ынтыла, ә был үҙ сиратында күберәк һәм асыуыраҡ ҡаршы дәлилдәр тыуҙыра.
[2] Үҙ оҡшашлығығыҙға индереү яҡшы булған ҡайһы бер нәмәләр булыуы ихтимал. Мәҫәлән, ғалим булыу. Ләкин, бәхәсләшергә мөмкин, был ысын тамғаға ҡарағанда буш урынды тултырыусыға оҡшаған — атаһының исеменең баш хәрефен һораған бланкаға «юҡ» (NMI) тип яҙыу кеүек — сөнки ул һеҙҙе ниндәйҙер аныҡ нәмәгә ышанырға мәжбүр итмәй. Библияның һәр һүҙенә тура мәғәнәһендә ышаныусы тәбиғи һайланышты кире ҡағырға бурыслы булған кеүек, ғалим уға ышанырға бурыслы түгел. Ул бары тик дәлилдәр ҡайҙа алып барһа, шунда барырға ғына бурыслы.
Үҙеңде ғалим тип һанау шкафҡа «был шкаф буш торорға тейеш» тигән яҙыу ҡуйыуға тиң. Эйе, ҡәтғи әйткәндә, һеҙ шкафҡа ниҙер ҡуяһығыҙ, ләкин ғәҙәти мәғәнәлә түгел.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтка һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.