Ниһаять, сәясәт һәм диннең ни өчен гадәттән тыш файдасыз бәхәсләр тудыруын бүген аңладым.
Гадәттә, онлайн-форумда дин турында теләсә нинди телгә алу дини бәхәскә әверелә. Ни өчен? Нигә бу Javascript яки камыр ризыклары пешерү турында түгел, ә дин белән шулай килеп чыга?
Диннең аермасы шунда: кешеләр бу хакта фикер йөртер өчен ниндидер махсус белем кирәк дип санамый. Аларга фәкать ныклы инанулар гына кирәк, ә алар һәркемдә булырга мөмкин. Javascript турындагы бернинди фикер алышу да дин турындагы кебек тиз үсмәячәк, чөнки кешеләр фикер калдыру өчен ниндидер белем чиген үтәргә кирәк дип саный. Ә дин мәсьәләсендә һәркем белгеч.
Һәм шулвакыт мине бер уй басты: сәясәттә дә шул ук проблема бит. Сәясәт тә, дин кебек үк, фикер белдерү өчен бернинди дә белем чиге таләп ителми торган өлкә. Бары тик ныклы карашлар гына кирәк.
Бу охшашлыкны аңлатырдай дин белән сәясәтнең уртак ягы бармы? Мөмкин булган бер аңлатма шундый: алар төгәл җаваплары булмаган сораулар белән бәйле, шуңа күрә кешеләрнең фикерләренә каршы бернинди дә тоткарлык юк. Беркемнең дә хаталы булуын исбатлап булмагач, һәр фикер тигез дәрәҗәдә дөрес булып чыга, һәм моны сизеп, һәркем үз фикерен уңга-сулга чәчә.
Ләкин бу алай түгел. Сәясәттә төгәл җаваплары булган сораулар да бар, мәсәлән, яңа хөкүмәт сәясәте күпмегә төшәчәк. Әмма төгәлрәк сәяси сораулар да шул ук язмышка дучар була.
Минемчә, дин һәм сәясәтнең уртак ягы шунда: алар кеше үзлегенең (шәхси үзенчәлегенең) бер өлешенә әверелә, ә кешеләр беркайчан да үзләренең үзлеге саналган нәрсә турында нәтиҗәле бәхәсләшә алмый. Алар билгеләмә буенча бер яклы фикердә торалар.
Нинди темаларның кешенең үзлегенә кагылуы темага түгел, ә кешеләрнең үзләренә бәйле. Мәсәлән, ниндидер сугыш турындагы бәхәс, әгәр анда катнашкан илләрнең берсе яки берничәсенең ватандашлары катнашса, мөгаен, сәяси бәхәскә әйләнер иде. Әмма бүген бакыр гасырында булган көрәш турындагы сөйләшү, ихтимал, алай булмас иде. Беркем дә кайсы якта булырга кирәклеген белмәс иде. Димәк, проблеманың чыганагы сәясәттә түгел, ә үзлектә. Кешеләр фикер алышуның «дини сугышка» әйләнүен әйткәндә, алар чынлыкта аның нигезендә кешеләрнең үзлекләре тора башлавын күздә тота. [1]
Бу күренеш темага караганда күбрәк кешеләргә бәйле булганлыктан, берәр сорау дини сугышлар уята дип, аның һичнинди җавабы юк дигән нәтиҗә ясау хата булыр иде. Мәсәлән, программалаштыру телләренең өстенлекләре турындагы бәхәс еш кына дини сугышка әверелә, чөнки бик күп программистлар үзләрен X программисты яки Y программисты дип таный. Бу кайвакыт кешеләрне сорауга җавап табып булмый, бөтен телләр дә бертигез яхшы дигән фикергә китерә. Билгеле, бу ялган: кеше ясаган башка теләсә нинди нәрсә яхшы яки начар проектланган булырга мөмкин; ни өчен программалаштыру телләрендә бу мөмкин булмаска тиеш? Һәм чыннан да, сез үзлекләре аша җавап бирүче кешеләрне читләштерсәгез, программалаштыру телләренең өстенлекләре турында нәтиҗәле фикер алыша аласыз.
Гомумән алганда, темага карата нәтиҗәле фикер алышу бары катнашучыларның берсенең дә шәхси үзлегенә кагылмаганда гына мөмкин. Сәясәт белән динне шундый куркыныч мина басуына әйләндергән нәрсә — аларның бик күп кешенең үзлегенә кагылуында. Әмма кайбер кешеләр белән алар турында да файдалы сөйләшү алып барып булыр иде. Шул ук вакытта, беренче карашка зыянсыз тоелган башка темалар да бар, мәсәлән, Ford һәм Chevy пикапларының өстенлекләре, алар турында кайберәүләр белән тыныч кына сөйләшеп булмый.
Бу теориянең иң кызыклы ягы (әгәр ул дөрес булса) шунда: ул нинди бәхәсләрдән качарга кирәклеген генә түгел, ә ничек яхшырак фикерләргә ирешергә мөмкин икәнен дә аңлата. Әгәр кешеләр үзлекләренең бер өлешенә әверелгән нәрсә турында ачык фикер йөртә алмый икән, башка бөтен шартлар тигез булганда, иң яхшы план — үзлегегезгә мөмкин кадәр азрак нәрсәләрне кертергә тырышу. [2]
Моны укучыларның күбесе болай да шактый түземледер. Ләкин үзеңне x дип санап, шул ук вакытта y-ка карата сабыр булудан да ары киткән бер адым бар: үзеңне бөтенләй x дип санамау. Үзегезгә тамгаларны никадәр күбрәк таксагыз, алар сезне шулкадәр ахмаграк итә.
Искәрмәләр
[1] Бу хәл килеп чыкса, реакторның үзәге критик ноктага җиткән кебек бик тиз килеп чыга. Катнашу чиге нульгә төшә, бу исә тагын да күбрәк кешене җәлеп итә. Һәм алар ут кабызучы сүзләр әйтә башлый, бу үз чиратында тагын да күбрәк һәм тагын да ачулырак каршы дәлилләр тудыра.
[2] Үзлегегезгә кертү файдага гына булган кайбер нәрсәләр булырга мөмкин. Мәсәлән, галим булу. Ләкин моны чын ярлыкка караганда күбрәк буш урын билгесе дип карарга була — сауатыгызда атагызның исеме өчен урынга NMI дип язып кую кебек — чөнки ул сезне конкрет бернинди нәрсәгә ышанырга мәҗбүр итми. Библияне сүзгә-сүз кабул итүче кеше табигый сайланышны кире кагуга бәйләнгән кебек, галим аңа ышануга бәйләнмәгән. Аның бердәнбер бурычы — дәлилләр кая алып барса, шунда бару.
Үзеңне галим дип санау — шкафка «бу шкаф буш торырга тиеш» дигән язу элеп куюга тиң. Әйе, катгый караганда, сез шкафка нәрсәдер куясыз, ләкин гадәти мәгънәдә түгел.
Мондагы караламаларны укып чыкканнары өчен Сэм Альтманга (Sam Altman), Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Пол Бакхайтка (Paul Buchheit) һәм Роберт Морриска (Robert Morris) рәхмәтемне белдерәм.