Бүгін мен саясат пен діннің неліктен ерекше пайдасыз пікірталастар тудыратынын ақыры түсіндім.
Әдетте, онлайн форумдарда дін туралы кез келген сөз діни айтысқа ұласып кетеді. Неліктен? Неге бұл жағдай Javascript немесе нан пісіру секілді форумдарда талқыланатын басқа тақырыптарда емес, дәл дінге келгенде орын алады?
Діннің ерекшелігі сол — адамдар оған қатысты пікір білдіру үшін қандай да бір арнайы білім қажет деп санамайды. Оларға бар болғаны берік сенімдері болса жеткілікті, ал ондай сенім кез келген адамда болуы мүмкін. Javascript туралы ешбір талқылау дін туралы тақырып сияқты тез өспейді, себебі адамдар ол жайында пікір жазу үшін белгілі бір білім деңгейі керек екенін сезеді. Ал дін мәселесінде әркім өзін сарапшы санайды.
Сол сәтте мен мынаны аңғардым: саясаттағы мәселе де осы. Саясат та дін сияқты — пікір білдіру үшін ешқандай білім деңгейі талап етілмейтін тақырып. Бар болғаны берік сенім болса болғаны.
Дін мен саясаттың бойында осы ұқсастықты түсіндіретін ортақ бірдеңе бар ма? Ықтимал түсіндірмелердің бірі: олар нақты жауабы жоқ сұрақтарды қарастырады, сондықтан адамдардың пікірлеріне ешқандай кері қысым болмайды. Ешкімнің қателескенін дәлелдеу мүмкін болмағандықтан, әрбір пікір бірдей салмаққа ие болады және мұны сезген әрбір адам өз ойын еркін қарша боратады.
Бірақ бұл олай емес. Үкіметтің жаңа саясаты қанша тұрады деген сияқты нақты жауабы бар саяси сұрақтар сөзсіз бар. Алайда анағұрлым нақты саяси сұрақтар да бұлдыр сұрақтардың кебін киеді.
Меніңше, дін мен саясаттың ортақ тұсы — олардың адам болмысының (идентичностінің) бір бөлігіне айналуында, ал адамдар өз болмысының бір бөлігі болып табылатын нәрсе туралы ешқашан жемісті пікірталас жүргізе алмайды. Анықтамасы бойынша, олар бұра тартады.
Қандай тақырыптар адамның болмысына әсер ететіні тақырыпқа емес, адамдардың өзіне байланысты. Мысалы, шайқасқа қатысқан елдердің бірінің немесе бірнешеуінің азаматтары қатысқан сол шайқас туралы талқылау, бәлкім, саяси дауға ұласуы мүмкін. Бірақ бүгінде қола дәуірінде болған шайқас туралы талқылау олай болмас еді. Ешкім қай тарапты жақтау керектігін білмес еді. Демек, мәселенің қайнар көзі саясат емес, болмыс болып тұр. Адамдар талқылау діни соғысқа ұласып кетті дегенде, олардың айтқысы келгені — оған негізінен адамдардың жеке болмысы қозғаушы күш бола бастады деген сөз. [1]
Бұл жағдайдың орын алу шегі тақырыпқа емес, адамдарға байланысты болғандықтан, егер бір сұрақ діни соғыс тудыруға бейім болса, оның жауабы жоқ деген қорытынды жасау қателік. Мысалы, бағдарламалау тілдерінің артықшылықтары туралы сұрақ көбінесе діни соғысқа айналып кетеді, өйткені көптеген бағдарламашылар өздерін X бағдарламашысы немесе Y бағдарламашысы ретінде сәйкестендіреді. Бұл кейде адамдарды сұрақтың шешімі жоқ — барлық тілдер бірдей жақсы деген тұжырымға жетелейді. Әрине, бұл қате: адам жасаған кез келген басқа зат жақсы немесе нашар жобалануы мүмкін; неліктен бұл бағдарламалау тілдері үшін ғана мүмкін емес болуы керек? Шынында да, егер сіз өз болмысына сүйеніп жауап беретін адамдарды қоспасаңыз, бағдарламалау тілдерінің салыстырмалы артықшылықтары туралы жемісті пікірталас жүргізе аласыз.
Жалпы алғанда, қандай да бір тақырып бойынша жемісті пікірталас өткізу үшін, ол қатысушылардың ешбірінің болмысына тиіп кетпеуі керек. Саясат пен дінді нағыз мина алаңына айналдыратын нәрсе — олардың өте көп адамның болмысын қамтуы. Бірақ белгілі бір адамдармен олар туралы да пайдалы әңгіме өрбітуге болады. Сондай-ақ, Ford пен Chevy пикаптарының салыстырмалы артықшылықтары сияқты зиянсыз көрінетін, бірақ кейбіреулермен қауіпсіз талқылауға болмайтын басқа да тақырыптар бар.
Бұл теорияның ең қызықты тұсы, егер ол дұрыс болса, қандай пікірталастардан аулақ болу керектігін ғана емес, сонымен бірге жақсы идеяларды қалай қалыптастыруға болатынын да түсіндіреді. Егер адамдар өз болмысының бір бөлігіне айналған кез келген нәрсе туралы анық ойлай алмаса, онда басқа шарттар тең болғанда, ең жақсы жоспар — өз болмысыңызға мүмкіндігінше аз нәрсені кіргізу. [2]
Мұны оқып отырған адамдардың көпшілігі онсыз да айтарлықтай төзімді болар. Бірақ өзіңді x деп санап, ал y-ке төзімділік танытудың арғы жағында тағы бір қадам бар: тіпті өзіңді x деп те санамау. Өзіңізге қаншалықты көп айдар тақсаңыз, олар сізді соншалықты ақымақ қылады.
Ескертпелер
[1] Бұл басталған кезде, реактор өзегінің сыни шекке жетуі сияқты өте тез жүреді. Қатысу шегі нөлге дейін төмендейді, бұл одан да көп адамды тартады. Және олар одан сайын ашулы қарсы уәждер тудыратын өрттей қаулаған сөздер айтуға бейім келеді.
[2] Болмысыңызға қосу таза пайда әкелетін кейбір нәрселер болуы мүмкін. Мысалы, ғалым болу. Бірақ бұл нақты бір белгіге қарағанда уақытша орынбасар сияқты көбірек — әкеңіздің атының бас әрпін сұрайтын сауалнамада NMI деп жазғандай — өйткені ол сізді қандай да бір белгілі бір нәрсеге сенуге міндеттемейді. Киелі кітапты сөзбе-сөз түсінуші табиғи сұрыпталуды жоққа шығаруға қаншалықты міндетті болса, ғалым оған сенуге соншалықты міндетті емес. Ол тек айғақтар қайда жетелесе, соңынан еруге ғана міндетті.
Өзіңді ғалым деп санау — шкафтың ішіне «бұл шкаф бос тұруы керек» деген жазу қойғанмен бірдей. Иә, қатаң мағынада, сіз шкафқа бірдеңе салып жатырсыз, бірақ әдеттегі мағынада емес.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтка және Роберт Морриске алғыс айтамын.