1970-се йылдарҙан башлап АҠШ-та иҡтисади тигеҙһеҙлек ҡырҡа артты. Атап әйткәндә, байҙар тағы ла байыраҡ төштө. Был тема тураһында яҙғандарҙың барыһы тиерлек иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметергә кәрәк, тип белдерә.
Миңә был һорау бик ҡыҙыҡ, сөнки мин кешеләргә стартаптар башларға ярҙам иткән Y Combinator компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булдым. Билдәләмә буйынса тиерлек, әгәр стартап уңышҡа өлгәшһә, уның ойоштороусылары байып китә. Тимәк, стартап ойоштороусыларына ярҙам итеп, мин иҡтисади тигеҙһеҙлекте арттырыуға өлөш индерҙем. Әгәр иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметергә кәрәк булһа, миңә уларға ярҙам итмәҫкә кәрәк ине. Бер кемгә лә ярҙам итмәҫкә кәрәк булып сыға.
Ләкин был дөрөҫ яңғырамай. Бында нимә бара һуң? Иҡтисади тигеҙһеҙлек бер генә үлсәм (дөрөҫөрәге, икәү: килемдәрҙең бүленеше һәм байлыҡтың бүленеше) булһа ла, уның сәбәптәре күп төрлө. Был сәбәптәрҙең күбеһе насар, мәҫәлән, һалым ҡануниәтендәге етешһеҙлектәр һәм наркомания. Ләкин ҡайһы берҙәре яҡшы, мәҫәлән, Ларри Пейдж менән Сергей Бриндың һеҙ селтәрҙә мәғлүмәт табыу өсөн ҡулланған компанияны асыуы кеүек.
Әгәр һеҙ иҡтисади тигеҙһеҙлекте аңларға теләһәгеҙ — һәм, иң мөһиме, уның насар яҡтарын төҙәтергә теләһәгеҙ — уның өлөштәрен айырып ҡарарға тура килә. Әммә был тема буйынса яҙылғандарҙың барыһында тиерлек ҡапма-ҡаршы тенденция күҙәтелә: иҡтисади тигеҙһеҙлектең барлыҡ яҡтарын, улар берҙәм бер күренеш булған кеүек, бергә бутарға яраталар.
Ҡайһы саҡта был идеологик сәбәптәр арҡаһында эшләнә. Ҡайһы саҡта яҙыусы бары тик дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәргә генә эйә булып, үҙенең асҡыстарын төшөрөп ҡалдырған урында түгел, ә яҡтыраҡ булғанға күрә фонарь бағанаһы төбөндә эҙләгән мәҫәлдәге иҫерек һымаҡ һығымталар яһай. Ҡайһы саҡта яҙыусы тигеҙһеҙлектең мөһим яҡтарын, мәҫәлән, байлыҡ булдырыуҙа технологияларҙың ролен аңлап етмәй. Йыш ҡына, бәлки, күпселек осраҡта, иҡтисади тигеҙһеҙлек тураһындағы яҙмаларҙа был өс сәбәп бергә ҡушыла.
___
Кешеләрҙең иҡтисади тигеҙһеҙлек тураһында иң таралған хатаһы — уны бер бөтөн күренеш итеп ҡабул итеү. Уның иң бер ҡатлы версияһы «бәлеш яңылышыуына» (pie fallacy) нигеҙләнгән: йәнәһе байҙар ярлыларҙан аҡса тартып алып байый.
Ғәҙәттә был — дәлилдәрҙе өйрәнеп яһалған һығымта түгел, ә кешеләрҙең баштан уҡ тотҡан фекере. Ҡайһы берҙә «бәлеш яңылышыуы» туранан-тура белдерелә:
...өҫтәгеләр ил килеменең ҙурая барған өлөшөн тартып ала — был өлөш шул тиклем ҙур, ҡалғандарға эләккән өлөш кәмей бара.... [1]
Башҡа осраҡтарҙа был аңһыҙ кимәлдә бара. Ләкин бындай аңһыҙ ҡараш бик киң таралған. Сөнки беҙ «бәлеш яңылышыуы» ысын булған донъяла үҫәбеҙ. Балалар өсөн байлыҡ — был бүленеп бирелә торған билдәле күләмдәге бәлеш, әгәр берәү күберәк алһа, был икенсе кеше иҫәбенә эшләнә. Ысын донъяның бөтөнләй улай ҡоролмағанын үҙеңә иҫкәртеү өсөн аңлы тырышлыҡ талап ителә.
Ысын донъяла байлыҡты башҡаларҙан тартып алыу ғына түгел, уны үҙең булдырыу мөмкинлеге лә бар. Бағанасы йәки балта оҫтаһы байлыҡ булдыра. Ул ултырғыс яһай, ә һеҙ уға бының өсөн үҙ ихтыярығыҙ менән аҡса бирәһегеҙ. Ә юғары йышлыҡлы сауҙагәр (high-frequency trader) ундай байлыҡ булдырмай. Ул сауҙаның икенсе осондағы кеше бер доллар юғалтҡанда ғына бер доллар эшләй ала.
Әгәр йәмғиәттәге байҙар ярлыларҙың байлығын тартып алып байыһа, был иҡтисади тигеҙһеҙлектең боҙолған (дегенерат) осрағы булыр ине: бында ярлылыҡтың сәбәбе менән байлыҡтың сәбәбе бер үк була. Әммә тигеҙһеҙлек осраҡтарының барыһы ла был дегенерат осраҡҡа тура килергә тейеш түгел. Әгәр бер балта оҫтаһы 5 ултырғыс яһаһа, ә икенсеһе береһен дә яһамаһа, икенсе оҫтаның аҡсаһы аҙыраҡ буласаҡ, ләкин унан бер кем бер нимә лә тартып алмағанға күрә түгел.
Хатта «бәлеш яңылышыуы» хаҡында белгән аҡыллы кешеләр ҙә был ҡарашҡа тартыла, сөнки иҡтисади тигеҙһеҙлекте бер квантиль килеменең йәки байлығының икенсеһенә нисбәте аша һүрәтләү ҡабул ителгән. Килемдең бер квантилдән икенсеһенә күсеүе тураһында күсмә мәғәнәлә һөйләүҙән уның ысынлап та шулай барғанына ышаныуға күсеү бик еңел.
Тик дегенерат осраҡтан тыш, иҡтисади тигеҙһеҙлекте нисбәт йәки хатта кәкре һыҙыҡ аша ғына һүрәтләп булмай. Дөйөм осраҡта ул кешеләрҙең ярлыланыуының күп төрлө юлдарынан һәм байыуының күп төрлө юлдарынан тора. Тимәк, илдәге иҡтисади тигеҙһеҙлекте аңлар өсөн ярлы йәки бай булған айырым кешеләрҙе табып, бының сәбәптәрен асыҡларға кәрәк. [2]
Әгәр һеҙ иҡтисади тигеҙһеҙлектең үҙгәрешен аңларға теләһәгеҙ, хәлдәр башҡасараҡ булған осорҙа шул кешеләрҙең нимә менән шөғөлләнер булғанын һорарға кәрәк. Байҙарҙың барыһы ла байлыҡты башҡаларҙан үҙҙәренә тартып ала торған ниндәйҙер яңы система арҡаһында ғына байымай икәнен мин ошо рәүешле беләм. Стартап ойоштороусыларына ҡарата ошо «шөғөлләнер булған» ысулын ҡулланһағыҙ, уларҙың күбеһе иҡтисади тигеҙһеҙлек түбәнерәк булған 1960 йылдарҙа ҙур компанияларға эшкә инер йәки профессор булыр ине тип күрерһегеҙ. Марк Цукерберг Facebook-ты башлап ебәргәнсе, уның төп өмөтө Microsoft-та эшләү ине. Уның һәм башҡа күп кенә стартап ойоштороусыларының XX быуат уртаһындағыға ҡарағанда байыраҡ булыуының сәбәбе — Рейган хакимиәте осоронда илдең уңға боролош яһауында түгел, ә технологияларҙағы прогресс арҡаһында тиҙ үҫешкән яңы компания асыу күпкә еңелләшеүендә.
Ғәҙәти иҡтисадсылар ни өсөндөр айырым кешеләрҙе өйрәнеүҙән ситләшә кеүек. Уларҙа бөтә нәмә статистиканан башDealа тейеш кеүек ҡағиҙә төҫөн алған. Шуға күрә улар байлыҡ һәм килем бүленеше тураһында бик аныҡ һандар килтерә, ә аҙаҡ уның төп сәбәптәре тураһында иң бер ҡатлы фараздар ҡора.
Әммә төрлө рента табыу юлдары аша байыған һәм нуль суммалы уйындар уйнап байыған кешеләр күп булһа ла, байлыҡ булдырып байыған кешеләр ҙә бик күп. Ә байлыҡ булдырыу, иҡтисади тигеҙһеҙлектең сығанағы булараҡ, тартып алыуҙан айырыла — әхлаҡи яҡтан ғына түгел, ғәмәли яҡтан да, сөнки уны бөтөрөү ауырыраҡ. Сәбәптәрҙең береһе — етештереүсәнлек айырмаһының тиҙләнеүе. Айырым шәхестәрҙең байлыҡ булдырыу тиҙлеге улар ҡуллана алған технологияларға бәйле, ә улар геометрик прогрессия буйынса үҫә. Байлыҡ булдырыуҙың тигеҙһеҙлектең шундай ныҡлы сығанағы булыуының икенсе сәбәбе — ул бик күп кешене һыйҙырырлыҡ итеп киңәйә ала.
___
Мин байыуҙың ҡыйыҡ юлдарын ябыу яҡлы. Ләкин был байлыҡтағы ҙур тигеҙһеҙлекте бөтөрмәйәсәк, сөнки һеҙ байлыҡ булдырып байыу мөмкинлеген ҡалдырғансы, байырға теләгән кешеләр тап шуның менән шөғөлләнәсәк.
Байыған кешеләрҙең күбеһе ғәҙәттә үтә ынтылышлы була. Уларҙың башҡа ниндәй генә етешһеҙлектәре булмаһын, ялҡаулыҡ улар иҫәбенә инмәй. Түрәләр яңы сәйәсәт менән финанс өлкәһендә байлыҡ туплауҙы ҡатмарлаштырҙы, тийек. Хәҙер байлыҡ туплау өсөн финансҡа килгән кешеләр шул уҡ эш менән шөғөлләнеүен дауам итер ҙә, ябай эш хаҡына ғына ҡәнәғәт булып йәшәр тип уйлау дөрөҫ булырмы? Уларҙың финансҡа барыу сәбәбе — финансты яратыу түгел, ә байырға теләү. Әгәр байыуҙың берҙән-бер юлы стартаптар асыу ғына булып ҡалһа, улар стартаптар асасаҡ. Һәм улар быны яҡшы башҡарасаҡ, сөнки стартаптың уңышында иң төп фактор — тәүәккәллек. [3] Байырға теләгән кешеләрҙең нуль суммалы уйындарҙан байлыҡ булдырыуға күсеүе донъя өсөн яҡшы булһа ла, был байлыҡтағы ҙур айырманы бөтөрмәйәсәк кенә түгел, бәлки уны тағы ла көсәйтәсәк. Нуль суммалы уйында, исмаһам, табыштың юғары сиге бар. Өҫтәүенә, күп яңы стартаптар етештереүсәнлек айырмаһын тағы ла шәбәйткән яңы технологиялар тыуҙырасаҡ.
Етештереүсәнлектең төрлөлөгө — иҡтисади тигеҙһеҙлектең берҙән-бер сығанағы түгел, ләкин уның тарҡалмаҫ нигеҙе булып тора; башҡа барлыҡ сығанаҡтарҙы юҡҡа сығарғанда ла тап ошо ҡаласаҡ. Һәм әгәр һеҙ башҡаларын юҡ итһәгеҙ, был нигеҙ тағы ла ҙураясаҡ, сөнки ул башҡа өлкәләрҙән ҡасҡандарҙың барыһының да тырышлығы иҫәбенә киңәйәсәк. Өҫтәүенә, уның тирәләй ҙур Баумоль күләгәһе барлыҡҡа киләсәк: үҙ аллы байлыҡ булдырып байый алған теләһә кемгә, быны эшләмәһен өсөн, етерлек күләмдә түләргә тура киләсәк.
Кешеләрҙең байыуына юл ҡуймайынса, байлыҡтағы ҙур тигеҙһеҙлекте туҡтатып булмай, ә кешеләргә стартаптар башларға ҡамасауламайынса, быға өлгәшеп булмай.
Шуға күрә быны асыҡ аңлайыҡ. Байлыҡтағы ҙур тигеҙһеҙлекте бөтөрөү стартаптарҙы бөтөрөүҙе аңлатыр ине. Ә был аҡыллы аҙым һымаҡ күренмәй. Бигерәк тә был бары тик үҙ илегеҙҙә генә стартаптарҙы юҡ итеүҙе аңлатҡанлыҡтан. Дәртле, амбициялы кешеләр үҙ карьераһын үҫтереү өсөн хәҙер ҙә ярты донъяны урап сыға, ә хәҙерге заманда стартаптар теләһә ҡайҙан эшләй ала. Шуға күрә, әгәр һеҙ үҙ илегеҙҙә байлыҡ булдырып байыуҙы мөмкин түгел итһәгеҙ, быны теләгән кешеләр ябай ғына китеп, уны башҡа урында эшләйәсәк. Был һеҙгә Джини коэффициентының кәмеүен килтерер, әлбиттә, ләкин үҙегеҙ теләгән нәмәгә һаҡ булырға өйрәтер бер һабаҡ та булыр. [4]
Минеңсә, арта барған иҡтисади тигеҙһеҙлек — бынан да насарыраҡ юлды һайламаған илдәрҙең ҡотолғоһоҙ яҙмышы. XX быуат уртаһында 40 йыллыҡ бер осор булды, ул ҡайһы бер кешеләрҙе киреһенә ышандырҙы. Ләкин мин The Refragmentation мәҡәләмдә аңлатып үткәнсә, был бер аномалия ине — Америка йәмғиәтен иҡтисади ғына түгел, мәҙәни яҡтан да ҡыҫҡан шарттарҙың үҙенсәлекле берләшмәһе. [5]
Шул ваҡыттан алып беҙ күргән иҡтисади тигеҙһеҙлек үҫешенең ҡайһы бер өлөшө төрлө насар ҡылыҡтар арҡаһында булһа ла, шул уҡ ваҡытта айырым кешеләрҙең байлыҡ булдырыу һәләте ғәйәт ҙур кимәлдә үҫте. Стартаптар — тулыһынса тиерлек ошо осорҙоң емеше. Хатта стартаптар донъяһы эсендә лә һуңғы 10 йылда сифат яғынан үҙгәреш булды. Технология стартап башлау сығымдарын шул тиклем кәметте, хәҙер нигеҙ һалыусылар инвесторҙарҙан өҫтөнөрәк позицияла тора. Ойоштороусыларҙың өлөшө аҙыраҡ кәмей, һәм хәҙер уларҙың директорҙар советын контролдә тотоуы ғәҙәти хәлгә әйләнде. Был ике шарт та иҡтисади тигеҙһеҙлекте тағы ла арттыра: беренсеһе — ойоштороусылар күберәк акцияға эйә булғанға күрә, ә икенсеһе — инвесторҙар төшөнгәнсә, нигеҙ һалыусылар үҙ компаниялары менән идара итеүҙә инвесторҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ һөҙөмтә күрһәткәнгә күрә.
Өҫкө яҡтағы күренештәр үҙгәрһә лә, төптә ятҡан көстәр бик, бик боронғо. Беҙ Кремний үҙәнендә күргән етештереүсәнлек тиҙләнеүе меңәрләгән йылдар дауамында бара. Таш ҡоралдар тарихына ҡараһағыҙ, технологиялар тиҙләнеүе мезолит осоронда уҡ башланған ине. Бер ғүмер эсендә был тиҙләнеүҙе һиҙеү мөмкин түгел тиерлек булған. Геометрик кәкре һыҙыҡтың иң һул яҡ осоноң тәбиғәте шундай. Ләкин был шул уҡ кәкре һыҙыҡ ине.
Һеҙ йәмғиәтегеҙҙе был кәкре һыҙыҡҡа ҡаршы килерлек итеп ҡорорға теләмәҫһегеҙ. Технологиялар эволюцияһы — тарихтағы иң ҡеүәтле көстәрҙең береһе.
Луи Брандейс: «Беҙҙә йә демократия булырға мөмкин, йә байлыҡтың әҙҙәр ҡулында тупланыуы булырға мөмкин, ләкин икеһе бергә була алмай», — тигән. Был ҡолаҡҡа ятышлы яңғырай. Ләкин әгәр миңә уның һүҙҙәрен кире ҡағыу менән меңәрләгән йылдар эшләп килгән экспоненциаль кәкре һыҙыҡты инҡар итеү араһында һайларға тура килһә, мин кәкре һыҙыҡҡа ставка яһайым. Меңәрләгән йылдар дауам иткән теләһә ниндәй трендты һанға һуҡмау хәүефле. Әммә экспоненциаль үҫеш, бигерәк тә, үҙен оноттормай һуға торған ғәҙәткә эйә.
___
Әгәр етештереүсәнлек айырмаһының тиҙләнеүе иҡтисади тигеҙһеҙлектең ниндәйҙер база үҫешен һәр ваҡыт тыуҙырып торасаҡ икән, шул киләсәк тураһында уйланыу яҡшы фекер булыр ине. Байлыҡта ҙур тигеҙһеҙлек булған сәләмәт йәмғиәт ҡороп буламы? Ул нисек күренер ине?
Был турала уйланыу үҙе үк нисек яңы булып тойолоуын күрегеҙ. Йәмәғәтселек фекер алышыуы ошоғаса тик иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметеү зарурлығы тирәһендә генә барҙы. Беҙ уның менән нисек йәшәргә кәрәклеге тураһында уйлап та ҡараманыҡ тиерлек.
Беҙ быға һәләтле булырбыҙ тип өмөтләнәм. Брандейс «Алтын быуат» (Gilded Age) осоро балаһы ине, һәм шул ваҡыттан бирле хәлдәр үҙгәрҙе. Хәҙер насар ҡылыҡтарҙы йәшереү ауырыраҡ. Байыу өсөн хәҙер тимер юл йәки нефть магнаттары кеүек сәйәсмәндәрҙе һатып алырға кәрәкмәй. [6] Кремний үҙәнендә үҙем тирәләй күргән байлыҡтың ҙур тупланышы демократияны емерә кеүек түгел.
АҠШ-та иҡтисади тигеҙһеҙлек симптом булып торған күп кенә етешһеҙлектәр бар. Беҙгә шул етешһеҙлектәрҙе төҙәтергә кәрәк. Был барышта беҙ иҡтисади тигеҙһеҙлекте лә кәметергә мөмкинбеҙ. Ләкин беҙ симптомдан башлап, уның төп сәбәптәрен төҙәтергә өмөт итә алмайбыҙ. [7]
Иң асығы — ярлылыҡ. Иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметергә теләүселәрҙең күбеһе быны байҙарға зыян килтереү өсөн түгел, ә ярлыларға ярҙам итеү өсөн эшләргә теләй тип ышанам. [8] Ысынында иһә, күптәр ярлылыҡты кәметеү тип әйтәһе урынға, еңел-елпе генә иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметеү тураһында һөйләй. Ләкин был — нимә теләүебеҙҙе аныҡ билдәләү талап ителгән осраҡ. Ярлылыҡ менән иҡтисади тигеҙһеҙлек бер үк нәмә түгел. Ҡала хакимиәте түләүҙәрҙе түләй алмаған өсөн һеҙҙең һыуығыҙҙы һүндергәндә, Ларри Пейдждың байлығы һеҙҙекенә ҡарағанда күпме булыуы бер ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә түгел. Ул һеҙҙән бер нисә тапҡыр ғына байыраҡ булыуы ла мөмкин ине, ләкин һыуығыҙҙың өҙөлөүе шундай уҡ ҙур проблема булып ҡалыр ине.
Ярлылыҡ менән социаль мобильлектең юҡлығы тығыҙ бәйләнгән. Быны мин үҙем дә күрҙем: стартап ойоштороусыһы булараҡ байыр өсөн бай йәки хатта юғары урта синыфта үҫеү мотлаҡ түгел, ләкин уңышлы ойоштороусыларҙың бик аҙы үтә ярлылыҡта үҫкән. Ләкин бында ла проблема бары тик иҡтисади тигеҙһеҙлектә генә түгел. Ларри Пейдж үҫкән ғаилә менән уңышлы стартап ойоштороусыһының байлығы араһында ғәйәт ҙур айырма бар, ләкин был уға улар рәтенә инергә ҡамасауламаны. Социаль мобильлеккә тотҡарлыҡ яһаусы — иҡтисади тигеҙһеҙлектең үҙе түгел, ә балалар бик ныҡ ярлылыҡта үҫкәндә килеп тыуған насар шарттарҙың айырым берләшмәһе.
Кремний үҙәнендәге иң мөһим принциптарҙың береһе: «Нимәне үлсәйһең, шуны тыуҙыраһың». Был шуны аңлата: әгәр һеҙ иғтибарҙы берәй һанға йүнәлтһәгеҙ, ул ғәҙәттә яҡшыра барасаҡ, ләкин һеҙгә дөрөҫ һанды һайларға кәрәк, сөнки һеҙ һайлағаны ғына яҡшырасаҡ; уға мәғәнәүи яҡтан яҡын күренгән икенсеһе яҡшырмауы бар. Мәҫәлән, әгәр һеҙ университет ректоры булһағыҙ һәм диплом алыу кимәленә (graduation rates) баҫым яһарға ҡарар итһәгеҙ, уҡыуҙы тамамлаусылар һанын арттырырһығыҙ. Ләкин бары тик диплом алыу күрһәткесен генә, студенттарҙың белем кимәлен түгел. Әгәр диплом алыу кимәлен күтәреү өсөн уҡыуҙы еңеләйтһәгеҙ, студенттар хатта аҙыраҡ белем алыуы ла бар.
Иҡтисади тигеҙһеҙлек симптом булып хеҙмәт иткән төрлө проблемаларҙан шул тиклем ныҡ айырыла, беҙ уларҙың икеһенә лә түгел, тик тура төҙәгән береһенә генә эләгәсәкбеҙ. Әгәр беҙ маҡсат итеп иҡтисади тигеҙһеҙлекте ҡуйһаҡ, был проблемаларҙы төҙәтә алмаясаҡбыҙ. Шуға күрә мин: әйҙәгеҙ, проблемаларҙың үҙенә төҙәйек, тим.
Мәҫәлән, әйҙәгеҙ ярлылыҡҡа ҡаршы көрәшәйек, һәм кәрәк булһа, был процеста байлыҡҡа ла зыян килтерәйек. Был — ярлылыҡты бөтөрөргә өмөт итеп, байлыҡҡа һөжүм итеүгә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк юл. [9] Һәм әгәр ҡулланыусыларҙы алдап, йәки дәүләткә баҫым яһап, конкуренцияға ҡаршы ҡағиҙәләр йәки һалым бушлыҡтары булдырып байыған кешеләр бар икән, әйҙәгеҙ уларҙы туҡтатайыҡ. Был иҡтисади тигеҙһеҙлеккә килтергәне өсөн түгел, ә ябай ҡараҡлыҡ булған өсөн. [10]
Ҡулығыҙҙа бары тик статистика ғына булһа, төҙәтергә кәрәк булған нәмә тап ошо һымаҡ тойола. Ләкин иҡтисади тигеҙһеҙлек кеүек киң статистик үлсәм артында яҡшы нәмәләр ҙә, ямандары ла бар, унда ғәйәт ҙур көскә эйә булған тарихи трендтар ҙа, осраҡлы ваҡиғалар ҙа бар. Әгәр беҙ статистика артындағы донъяны төҙәтергә теләһәк, уны аңларға һәм көсөбөҙҙө иң күп файҙа килтерәсәк урынға йүнәлтергә тейешбеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Stiglitz, Joseph. The Price of Inequality. Norton, 2012. p. 32.
[2] Бигерәк тә иҡтисади тигеҙһеҙлек ситке күрһәткестәр (outliers) мәсьәләһе булғанлыҡтан, ә был ситке күрһәткестәр иҡтисадсылар ғәҙәттә уйлаған эш хаҡы һәм етештереүсәнлек кеүек төшөнсәләргә бәйләнмәгән сәбәптәр арҡаһында, мәҫәлән, «Наркотиктарға ҡаршы һуғыш»тың ҡорбаны булыу арҡаһында ошо хәлгә төшөүе ихтимал.
[3] Тәүәккәллек — еңеү менән еңелеү араһындағы иң мөһим фактор, ә стартаптарҙа улар бик ҡырҡа айырыла. Ләкин ғәйәт уңышлы стартаптарҙың береһен булдырыу өсөн тәүәккәллектән дә күберәк нәмә талап ителә. Күпселек ойоштороусылар байыу хыялы менән ҡанатланып башлаһа ла, тик аҡсаға ғына ҡыҙыҡҡан ойоштороусылар өҫкә үрләгән юлда күпселек уңышлы стартаптарға яһалған ҙур һатып алыу тәҡдимдәренең береһенә ризалаша. Киләһе баҫҡысҡа күтәрелгән ойоштороусылар иһә үҙ миссияһын тойоп эш итә. Улар үҙ компанияһына рәссам йәки яҙыусы үҙ ижадына бәйләнгән кеүек үк ныҡ бәйләнгән була. Ләкин баштан уҡ ҡайһы ойоштороусыларҙың шундай буласағын алдан белеүе бик ауыр. Был уларҙың тәүге ҡарашына ғына бәйле түгел. Компания башҡарыу кешеләрҙе үҙгәртә.
[4] Был эссенең ҡараламаһын уҡығас, Ричард Флорида миңә бер төркөм европалылар менән һөйләшеүе тураһында бәйән итте: «Улар Европаны эшҡыуарлыҡҡа нығыраҡ асыҡ һәм Кремний үҙәненә оҡшашыраҡ итергә теләүҙәрен белдерҙе. Мин бының билдәләмә буйынса уларға күберәк тигеҙһеҙлек килтерәсәген әйттем. Улар мине аҡылдан яҙған тип уйланы — быны һыйҙыра алманылар».
[5] Ер шарында иҡтисади тигеҙһеҙлек кәмей бара. Ләкин был, нигеҙҙә, элек бөтә ярлы илдәрҙә өҫтөнлөк иткән клептократияларҙың ҡаҡшауы арҡаһында. Сәйәси көрәш яланы тигеҙләнә башлағас, беҙ иҡтисади тигеҙһеҙлектең яңынан үҫә башлауын күрербеҙ. АҠШ — алдынғы маяҡ. Беҙ бында осрашҡан хәлгә ҡалған донъя ла иртәме-һуңмы осраясаҡ.
[6] Ҡайһы бер кешеләр әле лә сәйәсмәндәрҙе һатып алып байый. Минең әйтергә теләгәнем — был хәҙер мотлаҡ төп шарт түгел.
[7] Иҡтисади тигеҙһеҙлек симптом булып торған проблемаларҙан тыш, ул үҙе сәбәп булған проблемалар ҙа бар. Ләкин уларҙың барыһында булмаһа ла, күпселегендә иҡтисади тигеҙһеҙлек төп сәбәп түгел. Ғәҙәттә ниндәйҙер ғәҙелһеҙлек иҡтисади тигеҙһеҙлектең башҡа тигеҙһеҙлек формаларына әйләнеүенә юл аса, һәм беҙ төҙәтергә тейеш булған нәмә — тап шул ғәҙелһеҙлек. Мәҫәлән, АҠШ-та полиция ярлыларға байҙарға ҡарағанда насарыраҡ мөнәсәбәттә. Ләкин бының сиселеше — кешеләрҙе байытыу түгел. Был — полицияны кешеләргә тигеҙерәк ҡарарға мәжбүр итеү. Кире осраҡта улар башҡа яҡтан көсһөҙ булған кешеләргә ҡарата насар мөнәсәбәтен дауам итәсәк.
[8] Был эссене уҡыған ҡайһы бер кешеләр, мине бер нимә лә аңламай йәки аңлы рәүештә яңылыштыра тип әйтер, сөнки мин иҡтисади тигеҙһеҙлектең бай яғына артыҡ баҫым яһайым — йәнәһе иҡтисади тигеҙһеҙлек ысынында ярлылыҡ тураһында. Ләкин мин әйтергә теләгән төп фекер ҙә тап ошонда, тик мин быны уларға ҡарағанда теүәлерәк һүҙҙәр менән аңлатам. Төп проблема — иҡтисади тигеҙһеҙлек түгел, ә ярлылыҡ. Һәм уларҙы бергә бутаһағыҙ, һеҙ ялған маҡсатҡа төҙәйһегеҙ.
Башҡалар мине бер нәмә белмәй йәки алдай, сөнки байлыҡ булдырып байыған кешеләргә баҫым яһай, тип әйтер — йәнәһе стартаптар проблема түгел, ә проблема финанс, һаулыҡ һаҡлау һәм башҡа өлкәләрҙәге коррупциялы ғәмәлдәрҙә. Ҡабатлап әйтәм, минең төп фекерем дә тап ошонда. Проблема иҡтисади тигеҙһеҙлектә түгел, ә ошо аныҡ законһыҙлыҡтарҙа.
Берәй нәмәнең ни өсөн проблема түгел икәне хаҡында эссе яҙыу — сәйер эш, ләкин бик күп кешеләр уны яңылыш шулай тип уйлағанда, һеҙ тап ошондай хәлгә тарыйһығыҙ.
[9] Бигерәк тә ярлылыҡтың күп кенә сәбәптәре кешеләрҙең унан аҡса эшләргә тырышыуына өлөшләтә генә бәйле булғанлыҡтан. Мәҫәлән, Америкала тотҡондар һанының саманан тыш күп булыуы — ярлылыҡтың төп сәбәптәренең береһе. Төрмәләрҙән килем алыусы шәхси компаниялар һәм төрмә һаҡсылары профсоюздары ҡаты яза закондары өсөн лобби яһауға ҙур сығымдар тотһа ла, улар был закондарҙың баштағы сығанағы түгел.
[10] Әйткәндәй, һалым бушлыҡтары һуңғы ваҡыттағы иҡтисади тигеҙһеҙлек артыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ниндәйҙер хакимиәт үҙгәрешенең емеше түгел. XX быуат уртаһындағы иҡтисади тигеҙлектең «алтын быуаты» шулай уҡ һалымдан ҡасыуҙың да «алтын быуаты» булды. Ысынында иһә, был шул тиклем киң таралған һәм шул тиклем һөҙөмтәле ине, хатта мин ул ваҡытта иҡтисади тигеҙһеҙлек ысынлап та беҙ уйлағандай түбән булғанмы икәнлегенә шикләнәм. Кешеләр байлыҡты дәүләттән йәшерергә тырышҡан осорҙа ул статистиканан да ситтә ҡаласаҡ. Был мәсьәләнең мөмкин булған ҙурлығының бер билдәһе — Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғандан алып бөгөнгә тиклем яҡынса бер кимәлдә ҡалған эске тулайым продукттан (ЭТП) дәүләт керемдәре өлөшө менән ҡырҡа үҙгәреп торған һалым ставкаһы араһындағы тап килмәүсәнлек.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡан өсөн Сэм Альтманға, Тиффани Эшли Беллға, Патрик Коллисонға, Рон Конвейға, Ричард Флоридаға, Бен Хоровицҡа, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Тим О’Рейлиға, Макс Розерға һәм Алексия Цоцисҡа рәхмәт белдерәм.
Иҫкәрмә: Был — яңы версия, унан мин күп кешене ярһытҡан ике метафораны алып ташланым, дөрөҫөрәге, уларҙы киңәйтеп аңлаттым. Әгәр кемдер элекке версияһын күрергә теләһә, мин уны бында ҡуйҙым.
Бәйле темалар: