1970 жылдардан бері АҚШ-та экономикалық теңсіздік күрт өсті. Әсіресе байлар одан сайын байи түсті. Бұл тақырыпта жазатындардың барлығы дерлік экономикалық теңсіздікті азайту керек деп санайды.
Бұл сұрақ мені қызықтырады, өйткені мен адамдарға стартап ашуға көмектесетін Y Combinator компаниясының негізін қалаушылардың бірі болдым. Анықтамасы бойынша, егер стартап табысқа жетсе, оның негізін қалаушылар байып шыға келеді. Демек, стартап негізін қалаушыларға көмектесе отырып, мен экономикалық теңсіздіктің артуына үлес қосып келемін. Егер экономикалық теңсіздікті азайту керек болса, онда мен негізін қалаушыларға көмектеспеуім керек еді. Ешкімнің де көмектеспегені жөн болар еді.
Бірақ бұл ақылға сыймайды. Сонда мәселе неде? Мәселе мынада: экономикалық теңсіздік бірыңғай өлшем (немесе дәлірек айтсақ, екеу: кірістің әртүрлілігі және байлықтың әртүрлілігі) болғанымен, оның пайда болу себептері сан алуан. Осы себептердің көбі салықтағы саңылаулар мен нашақорлық сияқты жағымсыз құбылыстар. Алайда кейбіреулері пайдалы, мәселен, Ларри Пейдж бен Сергей Бриннің ғаламтордан ақпарат іздеу үшін сіз күнде қолданатын компанияны құруы сияқты.
Егер сіз экономикалық теңсіздікті түсінгіңіз келсе — және ең бастысы, оның жағымсыз тұстарын шынымен түзеткіңіз келсе — оның құрамдас бөліктерін жеке-жеке талдауыңыз қажет. Бірақ бұл тақырыпта жазылған дүниелердің көбі керісінше әрекет етуге, яғни экономикалық теңсіздіктің барлық қырларын бір ғана құбылыс сияқты біріктіріп қарауға бейім.
Кейде бұл идеологиялық себептермен жасалады. Кейде жазушының қолында тек жалпылама деректер ғана болып, сол деректердің негізінде қорытынды жасайды — бұл кілтін жоғалтқан жерден емес, фонарьдің түбінен «мұнда жарық жақсырақ» деп іздейтін маскүнемнің әрекетіне ұқсайды. Кейде автор теңсіздіктің байлықты жасаудағы технологияның рөлі сияқты маңызды аспектілерін түсінбейді. Көп жағдайда, тіпті көбіне, экономикалық теңсіздік туралы жазбалар осы үш себептің үшеуін де біріктіреді.
___
Экономикалық теңсіздікке қатысты адамдар жіберетін ең басты қателік — оны біртұтас құбылыс ретінде қабылдау. Оның ең қарабайыр түрі бәліш туралы қате түсінікке (pie fallacy) негізделген: байлар кедейлерден ақшаны тартып алу арқылы байиды деген ой.
Әдетте бұл дәлелдерді зерттеу арқылы жасалған қорытынды емес, адамдардың бастапқы ұстанған болжамы болып келеді. Кейде бұл бәліш қателігі ашық айтылады:
...төбедегілер ұлттық табыстың барған сайын үлкен бөлігін иемденіп жатыр — олардың еншісінің ұлғайғаны сонша, қалғандарға тиетін үлес азайып барады.... [1]
Басқа жағдайларда бұл бейсаналы түрде орын алады. Бірақ бұл бейсаналы пішін өте кең таралған. Меніңше, себебі біз бәліш қателігі шынымен жұмыс істейтін әлемде өсіп жетілеміз. Балалар үшін байлық дегеніміз — өзара бөлінетін тұрақты көлемдегі бәліш, егер біреуге көп тисе, бұл басқаның есебінен болады. Нақты өмірдің олай жұмыс істемейтінін өз-өзіңе еске түсіру үшін саналы күш-жігер қажет.
Шынайы әлемде сіз байлықты басқалардан тартып қана қоймай, оны жаңадан жасай да аласыз. Ағаш ұстасы байлық жасайды. Ол орындық жасайды, ал сіз оның орнына ақшаңызды өз еркіңізбен бересіз. Ал жоғары жиілікті трейдер олай жасамайды. Ол мәміленің екінші жағындағы біреу бір доллар жоғалтқанда ғана бір доллар табады.
Егер қоғамдағы бай адамдар байлыққа кедейлерден тартып алу арқылы қол жеткізсе, бұл экономикалық теңсіздіктің азғындаған жағдайы (degenerate case) болып шығады, мұнда кедейліктің себебі мен байлықтың себебі бірдей. Бірақ теңсіздіктің барлық жағдайы азғындаған мысалдармен шектелмейді. Егер бір ағаш ұстасы 5 орындық жасап, екіншісі ештеңе жасамаса, екінші ұстаның ақшасы аз болады, бірақ одан ешкім ештеңе тартып алғандықтан емес.
Тіпті бәліш қателігі туралы білетін білімді адамдардың өзі экономикалық теңсіздікті бір квинтильдің табысы немесе байлығының екіншісіне қатынасы ретінде сипаттау әдетінің жетегінде кетеді. Табыстың бір квантильден екіншісіне ауысуы туралы образды сөзден бастап, бұл сөзбе-сөз солай болып жатыр деп сенуге дейін бір-ақ қадам.
Азғындаған жағдайды қоспағанда, экономикалық теңсіздікті қарапайым қатынаспен немесе тіпті қисық сызықпен сипаттау мүмкін емес. Жалпы жағдайда ол адамдардың кедейленуінің көптеген жолдарынан және баюының көптеген жолдарынан тұрады. Яғни, елдегі экономикалық теңсіздікті түсіну үшін нақты кедей немесе бай адамдарды тауып, олардың неліктен сондай күйге түскенін анықтау керек. [2]
Егер сіз экономикалық теңсіздіктегі өзгерісті түсінгіңіз келсе, сол адамдар теңсіздік деңгейі басқаша болған уақытта не істер еді деп сұрауыңыз керек. Байлардың барлығы басқалардан өздеріне байлық өткізетін қандай да бір жаңа жүйенің арқасында ғана байып жатпағанын мен осылай білемін. Стартап негізін қалаушыларға қатысты «не істер еді» әдісін қолдансаңыз, олардың көпшілігі экономикалық теңсіздік төмен болған 1960 жылдары үлкен компанияларға жұмысқа кірер еді немесе профессор болар еді. Марк Цукерберг Facebook-ті бастамас бұрын, өзінің Microsoft-та жұмыс істейтініне сенімді болған. Оның және басқа да көптеген стартап негізін қалаушылардың 20 ғасырдың ортасындағыдан гөрі бай болуы Рейган әкімшілігі тұсындағы елдің оңшыл бағытқа бұрылғанынан емес, технологияның дамуы жылдам өсетін жаңа компания ашуды әлдеқайда жеңілдеткенінен.
Дәстүрлі экономистер жекелеген адамдарды зерттеуден бойын аулақ салатын сияқты. Олар үшін бәрі статистикадан басталуы керек деген бұлжымас қағида бардай көрінеді. Сондықтан олар байлық пен табыстың өзгеруі туралы өте дәл сандарды ұсынады да, одан кейін оның түпкі себептері туралы ең қарабайыр болжамдар жасайды.
Дегенмен рента іздеудің әртүрлі формалары арқылы байитындар және нөлдік сомалы ойындар арқылы байитындар көп болғанымен, байлықты өз қолымен жасап байитындардың да саны айтарлықтай көп. Ал байлықты жасау — экономикалық теңсіздіктің қайнар көзі ретінде — оны тартып алудан ерекшеленеді; тек моральдық тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге оны жою қиынырақ болатын практикалық тұрғыдан да өзгеше. Бір себебі — өнімділіктегі айырмашылық қарқынды түрде артып келеді. Жеке тұлғалардың байлық жасау жылдамдығы олардың қолындағы технологияға байланысты, ал ол экспоненциалды түрде өсуде. Байлық жасаудың осындай тұрақты теңсіздік көзі болуының тағы бір себебі — ол көптеген адамды сыйдыра алатындай кеңейе алады.
___
Мен баюдың заңсыз, арам жолдарын жабуды толық қолдаймын. Бірақ бұл байлықтағы үлкен алшақтықты жоя алмайды, өйткені байлық жасау арқылы баю мүмкіндігін қалдырсаңыз, байығысы келетін адамдар осы жолды таңдайды.
Байып кететін адамдардың көбі өте мақсатшыл, қайратты болып келеді. Олардың бойында қандай да бір кемшіліктер болса да, жалқаулық оларға тән емес. Жаңа саясат қаржы саласында дәулет жинауды қиындатты делік. Қазір байлық іздеп қаржы саласына баратын адамдар қарапайым жалақыға жұмыс істеуге қанағаттанып, сол салада қала береді деп ойлауға бола ма? Олардың қаржы саласына баруы қаржыны жақсы көргендіктен емес, байығысы келгендіктен. Егер баюдың жалғыз жолы стартап ашу болып қалса, олар стартап ашады. Олар бұл істі жақсы жүргізеді, өйткені стартаптың сәтті болуының басты факторы — табандылық. [3] Бай болғысы келетін адамдардың нөлдік сомалы ойындарды ойнаудан байлық жасауға ауысуы әлем үшін жақсы болар еді, бірақ бұл байлықтағы үлкен алшақтықты жойып қана қоймай, тіпті оны күшейтуі мүмкін. Нөлдік сомалы ойында тым болмаса табыстың белгілі бір шегі болады. Оған қоса, көптеген жаңа стартаптар өнімділік айырмашылығын одан әрі жеделдететін жаңа технологияларды дүниеге әкеледі.
Өнімділіктегі айырмашылық экономикалық теңсіздіктің жалғыз қайнар көзі емес, бірақ бұл оның қысқартылмайтын өзегі болып табылады, өйткені барлық басқа себептерді жойған кезде осы ғана қалады. Егер сіз оларды жойсаңыз, бұл өзек үлкен болады, өйткені ол барлық «босқындардың» күш-жігерін қосып алып, кеңейеді. Сонымен қатар оның айналасында үлкен Боумол көлеңкесі (penumbra) пайда болады: өз бетінше байлық жасай отырып байи алатын кез келген адамға оны жасамауы үшін жеткілікті мөлшерде ақша төлеуге тура келеді.
Адамдардың баюына кедергі жасамайынша, байлықтағы үлкен айырмашылықтың алдын алу мүмкін емес, ал бұған олардың стартап бастауына тыйым салмайынша қол жеткізе алмайсыз.
Сондықтан бұл мәселені ашық айтайық. Байлықтағы үлкен алшақтықты жою — стартаптарды жою дегенді білдіреді. Ал бұл ақылға қонымды қадам сияқты көрінбейді. Әсіресе, бұл тек өз еліңіздегі стартаптарды жоюды ғана білдіретіндіктен. Өршіл адамдар мансабын өсіру үшін қазірдің өзінде жарты әлемді шарлап кете береді, ал бүгінде стартаптар кез келген жерден жұмыс істей алады. Сондықтан, егер сіз өз еліңізде байлық жасау арқылы баюды мүмкін емес қылсаңыз, мұны қалайтын адамдар жай ғана басқа жаққа кетіп, сол жақта жасайды. Бұл сізге Джини коэффициентінің төмендеуіне қол жеткізумен қатар, не тілегеніңізге абай болу керектігі туралы жақсы сабақ болады. [4]
Менің ойымша, экономикалық теңсіздіктің өсуі — одан да сорақы нәрсені таңдамаған елдердің сөзсіз тағдыры. 20 ғасырдың ортасында 40 жылдық кезең болды, ол кейбір адамдарды керісінше сендірді. Бірақ мен Қайта бөлшектену (The Refragmentation) эссесінде түсіндіргенімдей, бұл аномалия еді — американдық қоғамды тек экономикалық тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге мәдени тұрғыдан да қысып тастаған жағдайлардың бірегей үйлесімі болатын. [5]
Содан бері біз куә болған экономикалық теңсіздіктің біршама өсуі әртүрлі теріс әрекеттерге байланысты болғанымен, сонымен қатар жеке тұлғалардың байлық жасау қабілеті орасан зор өсті. Стартаптар — толығымен дерлік осы кезеңнің жемісі. Тіпті стартап әлемінің өзінде соңғы 10 жылда сапалық өзгеріс болды. Технология стартапты бастау құнын соншалықты төмендеткені сонша, қазір негізін қалаушылар инвесторлардан басым түсуде. Құрылтайшылардың үлесі аз бұлыңғырланады (diluted) және олардың директорлар кеңесін бақылауды сақтап қалуы қалыпты жағдайға айналды. Екеуі де экономикалық теңсіздікті одан әрі арттырады: біріншісі — негізін қалаушылардың қолында акциялардың көбірек қалатындығынан, ал екіншісі — инвесторлар түсінгендей, компанияны басқаруда құрылтайшылар көбінесе инвесторлардан гөрі білікті болып келетіндігінен.
Сыртқы көріністер өзгергенімен, түпкі қозғаушы күштер өте, өте көне. Кремний алқабында біз көріп отырған өнімділіктің жеделдеуі мыңдаған жылдар бойы жалғасып келеді. Егер тас құралдар тарихына қарасаңыз, технологиялардың дамуы мезолит дәуірінде-ақ жеделдей бастаған. Бұл жеделдеуді бір адамның ғұмырында байқау мүмкін емес еді. Экспоненциалды қисықтың ең сол жақ бөлігінің табиғаты осындай. Бірақ бұл сол баяғы қисық сызық болатын.
Сіз өз қоғамыңызды осы қисық сызыққа сәйкес келмейтіндей етіп құрғыңыз келмес еді. Технологияның эволюциясы — тарихтағы ең қуатты күштердің бірі.
Луис Брандейс: «Бізде не демократия болуы мүмкін, не болмаса байлықтың аз ғана адамның қолына шоғырлануы мүмкін, бірақ екеуі бірдей бола алмайды», — деген еді. Бұл қисынды естіледі. Бірақ егер маған оның сөзін елемеу мен мыңдаған жылдар бойы жұмыс істеп келе жатқан экспоненциалды қисықты елемеу арасында таңдау жасау керек болса, мен қисыққа бәс тігер едім. Мыңдаған жылдар бойы жұмыс істеп келе жатқан кез келген трендті елемеу — қауіпті. Бірақ әсіресе экспоненциалды өсім сізді аяусыз жазалауға бейім.
___
Егер өнімділіктегі қарқынды айырмашылық әрдайым экономикалық теңсіздіктің қандай да бір базалық өсімін тудыратын болса, сол болашақ туралы біраз ойланған дұрыс болар еді. Байлықта үлкен алшақтық бола тұра, салауатты қоғам құруға бола ма? Ол қандай болар еді?
Бұл туралы ойланудың өзі қаншалықты тосын сезілетініне назар аударыңызшы. Қоғамдық талқылау осы уақытқа дейін тек экономикалық теңсіздікті азайту қажеттілігі төңірегінде ғана болды. Біз онымен қалай өмір сүру керектігі туралы мүлде ойланған жоқпыз.
Мен бұған қол жеткізе алатынымызға сенемін. Брандейс Алтын ғасырдың (Gilded Age) өкілі еді, содан бері жағдай өзгерді. Қазір теріс әрекеттерді жасыру қиынырақ. Ал бүгінде баю үшін теміржол немесе мұнай магнаттары сияқты саясаткерлерді сатып алудың қажеті жоқ. [6] Кремний алқабында менің айналамда байлықтың орасан зор шоғырлануы демократияны құртып жатқан сияқты емес.
АҚШ-та экономикалық теңсіздік симптомы ретінде көрінетін көптеген қателіктер бар. Біз сол мәселелерді шешуіміз керек. Осы процесте біз экономикалық теңсіздікті азайтуымыз мүмкін. Бірақ біз симптомнан бастап, түпкі себептерді түзетеміз деп үміттене алмаймыз. [7]
Ең айқыны — кедейлік. Экономикалық теңсіздікті азайтқысы келетіндердің көпшілігі мұны байларға зиян келтіру үшін емес, негізінен кедейлерге көмектесу үшін жасағысы келетініне сенімдімін. [8] Шынында да, көптеген адамдар кедейлікті азайтуды меңзеп тұрып, экономикалық теңсіздікті азайту деп сөйлеу арқылы жай ғана ұқыпсыздық танытады. Бірақ бұл біздің не қалайтынымызды нақты анықтап алу қажет болатын жағдай. Кедейлік пен экономикалық теңсіздік бірдей нәрсе емес. Төлемді төлей алмағаныңыз үшін қалалық мекеме сіздің суыңызды өшіріп жатқанда, Ларри Пейдждің байлығы сіздікімен салыстырғанда қандай екені ешқандай рөл атқармайды. Ол сізден бірнеше есе ғана бай болуы мүмкін, бірақ сіздің суыңыздың сөндірілуі бәрібір үлкен мәселе болып қала берер еді.
Кедейлікпен тығыз байланысты мәселе — әлеуметтік мобильділіктің жоқтығы. Мен мұны өзім көрдім: стартап негізін қалаушы ретінде баю үшін сізге бай немесе тіпті орта таптың жоғарғы тобында өсу міндетті емес, бірақ табысты құрылтайшылардың аз ғана бөлігі шектен тыс кедейлікте өскен. Бірақ бұл жерде де мәселе жай ғана экономикалық теңсіздікте емес. Ларри Пейдж өскен отбасы мен табысты стартап негізін қалаушының байлығы арасында үлкен айырмашылық бар, бірақ бұл оның олардың қатарына қосылуына кедергі болған жоқ. Әлеуметтік мобильділікке тосқауыл болатын экономикалық теңсіздіктің өзі емес, балалар тым кедейлікте өскен кезде орын алатын белгілі бір келеңсіз факторлардың жиынтығы.
Кремний алқабындағы ең маңызды қағидалардың бірі: «не өлшенсе, сол жасалады» ("you make what you measure"). Бұл дегеніміз, егер сіз назар аудару үшін белгілі бір санды таңдасаңыз, ол жақсаруға бейім болады, бірақ сіз дұрыс көрсеткішті таңдауыңыз керек, өйткені тек өзіңіз таңдаған көрсеткіш ғана жақсарады; ал мағынасы жағынан жақын болып көрінетін басқа көрсеткіш жақсармауы мүмкін. Мысалы, егер сіз университет президенті болып, оқу бітіру көрсеткіштеріне назар аударуды ұйғарсаңыз, онда сіз оқу бітіру деңгейін арттырасыз. Бірақ тек оқу бітіру көрсеткішін ғана, студенттердің қаншалықты білім алатынын емес. Егер оқу бітіру көрсеткішін жақсарту үшін сабақтарды жеңілдетсеңіз, студенттер тіпті азырақ білім алуы мүмкін.
Экономикалық теңсіздік оны симптом ретінде тудыратын сан түрлі мәселелермен бірдей емес, сондықтан біз осы екеуінің қайсысына көздесек, тек соған ғана қол жеткізуіміз ықтимал. Егер біз экономикалық теңсіздікті нысанаға алсақ, бұл мәселелерді түзете алмаймыз. Сондықтан мен нақты мәселелерді нысанаға алайық деймін.
Мысалы, кедейлікпен күресейік және қажет болса, осы процесте байлыққа нұқсан келтірейік. Бұл кедейлікті түзетемін деген үмітпен байлыққа шабуыл жасағаннан гөрі нәтиже беруге әлдеқайда қолайлы. [9] Ал егер тұтынушыларды алдап немесе үкіметке бәсекелестікке қарсы ережелер мен салықтық саңылаулар үшін лобби жасап байып жатқандар болса, онда оларды тоқтатайық. Бұл экономикалық теңсіздікті тудырғандықтан емес, бұл ұрлық болғандықтан. [10]
Егер сізде тек статистика ғана болса, онда түзетуді қажет ететін нәрсе сол сияқты көрінеді. Бірақ экономикалық теңсіздік сияқты кең ауқымды статистикалық өлшемнің артында жақсы да, жаман да құбылыстар бар, кейбіреулері орасан зор серпінге ие тарихи үрдістер болса, басқалары кездейсоқ жайттар. Егер біз статистиканың артындағы әлемді түзегіміз келсе, оны түсінуіміз керек және бар күш-жігерімізді ең көп пайда әкелетін бағытқа жұмылдыруымыз қажет.
Ескертпелер
[1] Стиглиц, Джозеф. The Price of Inequality. Norton, 2012. 32-бет.
[2] Әсіресе экономикалық теңсіздік ауытқулар (outliers) мәселесі болғандықтан, ал ауытқушылар көбінесе экономистер әдетте ойлайтын жалақы мен өнімділік сияқты факторлармен байланысы шамалы жолдармен, мәселен, «Есірткіге қарсы соғыстың» теріс жағында қалып қою арқылы қазіргі жағдайына жеткен болуы әбден ықтимал.
[3] Табандылық — стартаптарда бір-бірінен күрт ерекшеленетін сәттілік пен сәтсіздікті анықтаудағы ең маңызды фактор. Бірақ орасан зор табысты стартаптардың бірін құру үшін табандылықтан да көп нәрсе қажет. Негізін қалаушылардың көпшілігі баю идеясына қызығып бастағанымен, таза пайдакүнем құрылтайшылар көбінесе көптеген табысты стартаптар өсу барысында алатын ірі сатып алу ұсыныстарының бірін қабылдайды. Келесі кезеңге өтетін негізін қалаушыларды белгілі бір миссия сезімі алға жетелейді. Олардың өз компанияларына деген бауыр басуы суретші немесе жазушының өз туындысына деген сезімімен бірдей. Бірақ бастапқыда қай құрылтайшының бұлай істейтінін болжау өте қиын. Бұл жай ғана олардың бастапқы ұстанымына ғана байланысты емес. Компания ашу адамдарды өзгертеді.
[4] Осы эссенің нобайын оқығаннан кейін Ричард Флорида маған бір кездері еуропалықтар тобымен қалай сөйлескенін айтып берді: «Олар Еуропаны кәсіпкерлікке бейім және Кремний алқабына көбірек ұқсас еткісі келетінін айтты. Мен бұл анықтамасы бойынша сіздерде көбірек теңсіздік тудырады дедім. Олар мені есінен адасқан деп ойлады — олар мұны қабылдай алмады».
[5] Дүниежүзінде экономикалық теңсіздік азайып келеді. Бірақ бұл ең алдымен кедей елдерде бұрын үстемдік еткен клептократияның әлсіреуіне байланысты. Саяси тұрғыдан ойын алаңы теңескеннен кейін, біз экономикалық теңсіздіктің қайта өсе бастағанын көреміз. АҚШ — осы үрдістің басында тұр. Біз қазір кезігіп отырған жағдайға ерте ме, кеш пе әлемнің қалған бөлігі де тап болады.
[6] Кейбір адамдар әлі күнге дейін саясаткерлерді сатып алу арқылы байиды. Менің айтпағым, бұл қазір міндетті алғышарт емес.
[7] Экономикалық теңсіздік симптомы болып табылатын мәселелермен қатар, оны себеп ретінде тудыратын мәселелер де бар. Бірақ олардың көбінде, тіпті барлығында болмаса да, экономикалық теңсіздік басты себеп емес. Әдетте экономикалық теңсіздіктің теңсіздіктің басқа түрлеріне айналуына мүмкіндік беретін қандай да бір әділетсіздік бар, және біз сол әділетсіздікті түзетуіміз керек. Мысалы, АҚШ-та полиция кедейлерге байларға қарағанда нашар қарайды. Бірақ бұның шешімі адамдарды байыту емес. Бұл шешім — полицияны адамдарға неғұрлым әділ қарауға мәжбүрлеу. Әйтпесе, олар басқа жағынан әлсіз адамдарға зорлық-зомбылық жасауды жалғастыра береді.
[8] Бұл эссені оқығандардың кейбірі менің экономикалық теңсіздіктің байлар жағына тым көп көңіл бөліп, түк түсінбейтінімді немесе тіпті әдейі адастырып отырғанымды айтады — шын мәнінде экономикалық теңсіздік кедейлік туралы дейді. Бірақ менің айтып отырғаным да дәл осы, тек мен оны жеткізу үшін олардан гөрі ұқыптырақ тілді қолданар едім. Нағыз мәселе — экономикалық теңсіздік емес, кедейлік. Егер сіз оларды шатастырсаңыз, онда сіз бұрыс нысананы көздеп отырсыз.
Басқалары мені байлық жасау арқылы байитын адамдарға назар аударып, ештеңе білмейді немесе адастырып отыр дейді — стартаптар проблема емес, мәселе қаржы, денсаулық сақтау және т.б. салалардағы жемқорлық әрекеттерде екенін айтады. Тағы да қайталап айтамын, бұл дәл менің айтқым келген нәрсе. Мәселе экономикалық теңсіздікте емес, нақты сол теріс әрекеттерде.
Бір нәрсенің неге проблема емес екендігі туралы эссе жазу — біртүрлі тапсырма, бірақ соншама көп адам оны солай деп қате ойлаған кезде, сіз осындай жағдайға тап боласыз.
[9] Әсіресе кедейліктің көптеген себептері адамдардың одан ақша табуға ұмтылуымен тек жартылай ғана байланысты болғандықтан. Мысалы, Америкадағы қамауға алудың қалыптан тыс жоғары деңгейі кедейліктің басты себебі болып табылады. Бірақ коммерциялық түрме компаниялары мен түрме күзетшілерінің кәсіподақтары қатаң жаза тағайындау заңдары үшін лобби жасауға көп ақша жұмсаса да, олар бұл заңдардың бастапқы себебі емес.
[10] Айтпақшы, салықтық саңылаулар соңғы кездегі экономикалық теңсіздіктің өсуіне байланысты биліктің ауысуынан туындаған өнім емес. 20 ғасырдың ортасындағы экономикалық теңдіктің алтын ғасыры салықтан жалтарудың да алтын ғасыры болды. Шынында да, ол соншалықты кең таралған және соншалықты тиімді болғандықтан, сол кезде экономикалық теңсіздік біз ойлағандай шынымен төмен болды ма дегенге күмәнім бар. Адамдар мемлекеттен байлықты жасыруға тырысқан кезеңде ол статистикадан да жасырылып қалады. Мәселенің ықтимал ауқымының бір белгісі — Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан қазіргі уақытқа дейінгі бүкіл кезеңде азды-көпті тұрақты болып қалған ЖІӨ-ге пайыздық қатынастағы мемлекеттік түсімдер мен күрт өзгерген салық мөлшерлемелері арасындағы сәйкессіздік.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтман, Тиффани Эшли Белл, Патрик Коллисон, Рон Конвей, Ричард Флорида, Бен Хоровиц, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Тим О'Рейли, Макс Розер және Алексия Тсотсиске алғыс айтамын.
Ескертпе: Бұл көптеген адамдардың ашуын тудырған бір-екі метафораны олардың мағынасын ашып кеңейту арқылы алып тастаған жаңа нұсқасы. Егер кімде-кім ескі нұсқасын көргісі келсе, мен оны мында орналастырдым.
Қатысты материалдар: