1970 нче еллардан бирле АКШта икътисади тигезсезлек сизелерлек артты. Аеруча байлар тагын да ныграк баеды. Бу темага язучыларның барысы диярлек икътисади тигезсезлекне киметергә кирәк дип саный.
Мине бу сорау кызыксындыра, чөнки мин кешеләргә стартаплар ачарга ярдәм итүче Y Combinator дигән компаниягә нигез салучыларның берсе идем. Асылда, стартап уңышка ирешсә, аңа нигез салучылар байый. Димәк, стартап нигезләүчеләренә ярдәм итеп, мин икътисади тигезсезлекне арттыруга өлеш керткәнмен. Әгәр икътисади тигезсезлекне киметергә кирәк икән, мин нигезләүчеләргә ярдәм итәргә тиеш түгелмен. Беркем дә ярдәм итәргә тиеш түгел.
Ләкин бу дөрес түгел кебек. Ни бара соң монда? Эш шунда: икътисади тигезсезлек бер генә күрсәткеч булса да (дөресрәге, ике: керемнәр аермасы һәм байлык аермасы), аның сәбәпләре күптөрле. Бу сәбәпләрнең күбесе яман, мәсәлән, салым ярыклары һәм наркомания. Әмма кайберләре яхшы да, әйтик, Ларри Пейдж белән Сергей Бринның сез интернетта нәрсәдер эзләү өчен куллана торган компанияне төзүләре кебек.
Әгәр сез икътисади тигезсезлекне аңларга теләсәгез — һәм иң мөһиме, аның начар якларын төзәтергә теләсәгез — сезгә аның өлешләрен бер-берсеннән аерырга туры киләчәк. Әмма бу темага язылган бөтен нәрсәдә диярлек капма-каршы тенденция күзәтелә: икътисади тигезсезлекнең бөтен якларын, бердәнбер феномен кебек күреп, бергә бутау.
Кайвакыт бу идеологик сәбәпләр аркасында эшләнә. Кайвакыт язучының фәкать гомуми мәгълүматлары гына булганга һәм ул шулардан нәтиҗә чыгарганга күрә эшләнә — мәсәлән, ачкычларын төшереп калдырган җирдән түгел, ә яктырак булганга күрә багана фонаре астыннан эзләүче мәгълүм исерек кебек. Кайвакыт бу язучының тигезсезлекнең мөһим якларын, әйтик, байлык булдыруда технологиянең ролен аңламавы аркасында була. Күпчелек вакытта, хәтта мөгаен иң еш очракта, икътисади тигезсезлек турында язу бу өч сәбәпне дә берләштерә.
___
Кешеләрнең икътисади тигезсезлек хакында җибәрә торган иң таралган хатасы — аны бербөтен феномен дип кабул итү. Моның иң гадиләштерелгән варианты «бәлеш ялгышы»на (pie fallacy) нигезләнгән: имеш, байлар ярлылардан акча тартып алып байыйлар.
Гадәттә, бу кешеләрнең дәлилләрне тикшерү нәтиҗәсендә килгән нәтиҗәсе түгел, ә алар башлап җибәргән башлангыч фараз була. Кайвакыт «бәлеш ялгышы» ачыктан-ачык әйтелә:
...югарыда торучылар ил кеременең арта барган өлешен эләктереп ала бара — бу өлеш шулкадәр зур ки, калганнарга калганы кими бара.... [1]
Башка очракларда бу аңсыз рәвештә бара. Ләкин бу аңсыз форма бик киң таралган. Минемчә, чөнки без «бәлеш ялгышы» чынбарлыкка туры килә торган дөньяда үсәбез. Балалар өчен байлык — чыннан да бүленә торган билгеле бер күләмдәге бәлеш, һәм берәү күбрәк алса, бу башка берәүнең исәбенә була. Чын дөньяның алай эшләмәвен искә төшерү өчен үзеңдә аңлы тырышлык таләп ителә.
Чын дөньяда сез байлыкны башкалардан тартып кына түгел, үзегез дә булдыра аласыз. Балта остасы байлык тудыра. Ул урындык ясый, һәм сез аңа моның өчен үз теләгегез белән акча бирәсез. Югары ешлыклы трейдер исә байлык ясамый. Ул долларны сәүдәнең икенче очындагы кемдер бер доллар югалткан очракта гына таба.
Әгәр җәмгыятьтәге байлар үз байлыкларына ярлылардан тартып алу юлы белән ирешкән булса, бу икътисади тигезсезлекнең деградацияле (бозык) очрагы булыр иде, анда ярлылыкның сәбәбе байлыкның сәбәбе белән бер үк. Ләкин тигезсезлек очраклары һәрвакыт деградацияле очрак булырга тиеш түгел. Әгәр бер балта остасы 5 урындык ясаса, ә икенчесе берне дә ясамаса, икенче останың акчасы азрак булачак, ләкин бу аннан кемдер нәрсәдер тартып алганга түгел.
Хәтта «бәлеш ялгышы» турында белерлек дәрәҗәдә тәҗрибәле кешеләр дә икътисади тигезсезлекне бер квантиль кеременең яки байлыгының икенчесенә чагыштырмасы рәвешендә сурәтләү гадәте аркасында шул ялгышка таба баралар. Сөйләмдәге образ буларак кулланылган керемнең бер квантильдән икенчесенә күчүе турында сөйләүдән башлап, чынлыкта нәкъ шулай бара дип ышануга күчү бик җиңел.
Деградацияле очрактан кала, икътисади тигезсезлекне чагыштырма яки хәтта сызык (кәкре сызык) белән генә тасвирлап булмый. Гомуми очракта ул кешеләрнең ярлылануының күптөрле юлларыннан һәм баюының күптөрле юлларыннан тора. Димәк, бер илдәге икътисади тигезсезлекне аңлау өчен, сезгә аерым ярлы һәм бай кешеләрне табарга һәм моның сәбәпләрен ачыкларга кирәк. [2]
Әгәр сез икътисади тигезсезлектәге үзгәрешне аңларга теләсәгез, сез бу кешеләрнең шартлар башкача булганда нәрсә эшләр иде дип сорарга тиешсез. Бу — минем өчен байларның барысы да бары тик калган барлык кешеләрдән байлыкны аларга күчерү буенча ниндидер яңа система аркасында гына баемавын аңлауның бер ысулы. Стартаплар төзүчеләр белән «нәрсә эшләр иде» ысулын кулланганда, сез шуны күрерсез: икътисади тигезсезлек түбәнрәк булган 1960 елда аларның күбесе зур компанияләргә кушылыр иде яки профессор булыр иде. Марк Цукерберг Facebook'ны башлаганчы, аның гадәти көтүе Microsoft'та эшләү иде. Аның һәм башка күпчелек стартап төзүчеләрнең XX гасыр уртасындагыга караганда баерак булуының сәбәбе илнең Рейган хакимияте чорында ниндидер «уң якка» борылыш ясавында түгел, ә технология өлкәсендәге алгарышның тиз үсә торган яңа компания ачуны күпкә җиңеләйтүендә.
Традицион икътисадчылар аерым шәхесләрне өйрәнүдән сәер рәвештә кача кебек. Аларда бар нәрсә статистикадан башланырга тиеш дигән кагыйдә бар сыман. Шуңа күрә алар сезгә байлык һәм керемдәге аерма турында бик төгәл саннар бирәләр, ә аннары төп сәбәпләр турында иң самими фаразларны җиткерәләр.
Ләкин төрле формадагы рента алу (rent-seeking) аша баючылар һәм нульле суммалы уеннар уйнап баючылар күп булса да, шулай ук байлык тудырып баючыларның саны да шактый зур. Ә байлык тудыру, икътисади тигезсезлек чыганагы буларак, аны тартып алудан аерылып тора — мораль ягыннан гына түгел, ә практик күзлектән дә, ягъни аны юк итү кыенрак булу мәгънәсендә. Моның бер сәбәбе — хезмәт җитештерүчәнлеге аермасының тизләнүе. Аерым шәхесләрнең байлык тудыру тизлеге аларга кулай булган технологиягә бәйле, ә ул экспоненциаль рәвештә үсә. Байлык тудыруның тигезсезлекнең шулкадәр ныклы чыганагы булуының икенче сәбәбе — ул бик күп кешеләрне сыйдыру өчен киңәя ала.
___
Мин баюның кыек юлларын ябу яклы. Ләкин бу байлыктагы зур тигезсезлекләрне юкка чыгармаячак, чөнки сез байлык тудыру аша баю мөмкинлеген калдырасыз икән, баерга теләүче кешеләр моны эшләячәкләр.
Баючы кешеләрнең күбесе бик максатчан була. Аларның башка кимчелекләре нинди генә булмасын, ялкаулык, гадәттә, аларга хас түгел. Әйтик, яңа сәясәт финанс өлкәсендә байлык туплауны кыенлаштыра, ди. Хәзерге вакытта баю өчен финанс өлкәсенә киткән кешеләр моны дәвам итәрләр, әмма гади хезмәт хакына канәгать булып эшләрләр дип уйлау ихтималмы? Аларның финанс өлкәсенә баруы финансны яратканга түгел, ә баерга теләгәнгә. Әгәр баюның бердәнбер юлы булып стартаплар ачу гына калса, алар стартаплар ачачак. Алар монда да зур уңышка ирешәчәк, чөнки ныклы ихтыяр — стартап уңышының төп факторы. [3] Һәм баерга теләүчеләрнең нульле суммалы уеннар уйнаудан байлык тудыруга күчүе дөнья өчен яхшы булса да, бу байлыктагы зур тигезсезлекләрне юк итмәячәк кенә түгел, хәтта аларны көчәйтергә дә мөмкин. Нульле суммалы уенда, ким дигәндә, өске чик бар. Моннан тыш, яңа стартапларның күбесе җитештерүчәнлек аермасын тагын да тизләтә торган яңа технологияләр тудырачак.
Җитештерүчәнлек аермасы — икътисади тигезсезлекнең бердәнбер чыганагы түгел, ләкин ул аның кыскартып булмый торган үзәге булып тора, чөнки барлык башка чыганакларны юк иткәч тә шул калачак. Һәм сез аларны юк итсәгез, бу үзәк зур булачак, чөнки ул башка өлкәләрдән «качканнарның» барысының да тырышлыгын үзенә кертү өчен киңәячәк. Моннан тыш, аның тирәсендә зур Баумоль ярымкүләгәсе (Baumol penumbra) барлыкка киләчәк: үз исәбенә байлык тудырып бая алырлык һәркемгә, алар моны эшләмәсен өчен, җитәрлек күләмдә акча түләргә туры киләчәк.
Сез кешеләрнең баюына комачауламыйча байлыктагы зур тигезсезлекләрне булдырмый кала алмыйсыз, ә кешеләрнең стартап ачуларына комачауламыйча моны эшләп булмый.
Шуңа күрә моны ачык аңларга кирәк. Байлыктагы зур тигезсезлекләрне юкка чыгару стартапларны юкка чыгару дигәнне аңлатыр иде. Ә бу акыллы адым кебек күренми. Аеруча бу бары тик үз илегездәге стартапларны юк итүне генә аңлатачагын исәпкә алганда. Максатчан кешеләр карьераларын үстерү өчен болай да җир шарының икенче башына күченәләр, ә стартаплар бүгенге көндә теләсә кайсы җирдән эшли ала. Шуңа күрә, әгәр сез үз илегездә байлык тудырып баюны мөмкин түгел итсәгез, моны эшләргә теләүчеләр бары тик чыгып китәчәк һәм аны башка җирдә эшләячәк. Бу, һичшиксез, сезгә түбәнрәк Джини коэффициентын китерәчәк, әмма шул ук вакытта теләкләрең белән сак булырга өйрәтә торган сабак та бирәчәк. [4]
Минемчә, икътисади тигезсезлекнең артуы — начаррак нәрсәне сайламаган илләрнең котылгысыз язмышы. Безнең XX гасыр уртасында 40 еллык бер дәвер булды, ул кайберәүләрне башкача фикергә ышандырды. Ләкин мин The Refragmentation («Кабат ваклану») эссемдә аңлатканча, бу аномалия иде — Америка җәмгыятен икътисади яктан гына түгел, мәдәни яктан да кыскан шартларның уникаль берләшмәсе. [5]
Шул вакыттан бирле без күргән икътисади тигезсезлекнең үсеше өлешчә төрле начар тәртип нәтиҗәсе булса да, бер үк вакытта аерым кешеләрнең байлык тудыру сәләтендә гаять зур үсеш булды. Стартаплар — тулысынча диярлек шушы чор җимеше. Хәтта стартап дөньясы эчендә дә соңгы 10 елда сыйфат ягыннан үзгәреш булды. Технологияләр стартап ачу чыгымнарын шулкадәр киметте ки, хәзер нигезләүчеләр инвесторларга караганда өстенлеклерәк позициядә тора. Нигезләүчеләрнең өлешләре азрак эри, һәм хәзерге вакытта аларга үзләрендә директорлар советын контрольдә тотуны саклап калу гадәти хәл. Бу ике фактор да икътисади тигезсезлекне тагын да арттыра: беренчесе — нигезләүчеләрдә акцияләр күбрәк калганга, ә икенчесе — инвесторлар аңлаганча, нигезләүчеләр үз компанияләре белән идарә итүдә гадәттә инвесторларга караганда яхшырак булганга күрә.
Тышкы күренешләр үзгәрсә дә, төп көчләр бик һәм бик борынгы. Кремний үзәнлегендә без күргән җитештерүчәнлекнең тизләнүе меңләгән еллар дәвамында бара. Таш кораллар тарихына карасагыз, технологияләр инде мезолит чорында ук тизләнә башлаган иде. Бу тизләнү бер кеше гомере эчендә сиземләү өчен артык әкрен булган. Экспоненциаль кәкре сызыкның иң сул өлешенең табигате шундый. Ләкин бу шул ук сызык иде.
Сез үз җәмгыятегезне бу кәкре сызык белән сыеша алмаслык итеп төзергә теләмәс идегез. Технологиянең эволюциясе — тарихтагы иң кодрәтле көчләрнең берсе.
Луи Брандейс әйткән: «Бездә я демократия булырга мөмкин, я байлык берничә кеше кулында тупланырга мөмкин, ләкин икесе бергә була алмый». Бу дөреслеккә охшаган кебек яңгырый. Ләкин әгәр миңа аны санга сукмау белән меңләгән еллар дәвамында эшләп килгән экспоненциаль сызыкны санга сукмау арасында сайларга туры килсә, мин кәкре сызыкка өстенлек бирәм. Меңләгән еллар дәвамында гамәлдә булган теләсә нинди тенденцияне санга сукмау куркыныч. Әмма экспоненциаль үсеш, аеруча, ахыр чиктә сезгә зыян салырга сәләтле.
___
Әгәр хезмәт җитештерүчәнлегендәге тизләнүче аерма һәрвакыт икътисади тигезсезлектә ниндидер төп үсеш тудырып торачак икән, бу киләчәк турында уйлануга берникадәр вакыт багышлау яхшы булыр иде. Байлыкта зур аерма булган сәламәт җәмгыять яши аламы? Ул нинди булыр иде?
Бу турыда уйлауның үзе нинди яңалык булып тоелуына игътибар итегез. Хәзергә кадәр халык арасындагы сөйләшү бары тик икътисади тигезсезлекне киметү кирәклеге турында гына барды. Без аның белән ничек яшәргә кирәклеге турында бөтенләй уйламадык диярлек.
Мин моны булдыра алырбыз дип өметләнәм. Брандейс «Алтын гасыр» (Gilded Age) чоры продукты иде, һәм шул вакыттан бирле күп нәрсә үзгәрде. Хәзер начар гамәлләрне яшерү кыенрак. Һәм хәзер баю өчен тимер юл яки нефть магнатлары кебек сәясәтчеләрне сатып алырга кирәкми. [6] Кремний үзәнлегендә үз тирәмдә күргән зур байлык концентрацияләре демократияне җимерми кебек.
АКШта икътисади тигезсезлек бер симптомы булып торган бик күп начар яклар бар. Без шул нәрсәләрне төзәтергә тиеш. Бу барышта без икътисади тигезсезлекне киметергә дә мөмкинбез. Ләкин без симптомнан башлап төп сәбәпләрне төзәтергә өметләнә алмыйбыз. [7]
Иң ачык күренеп торганы — ярлылык. Мин икътисади тигезсезлекне киметергә теләүчеләрнең күбесе моны байларга зыян китерү өчен түгел, ә нигездә ярлыларга ярдәм итү өчен эшләргә тели дип ышанам. [8] Чыннан да, шактый күпләр ярлылыкны киметүне күздә тотып, ялгышлык белән икътисади тигезсезлекне киметү турында сөйлиләр. Ләкин бу — без нәрсәне теләвебез турында төгәл булырга тиеш очрак. Ярлылык белән икътисади тигезсезлек бер үк нәрсә түгел. Түләүне түли алмаганга күрә шәһәр сезнең суыгызны сүндергәндә, Ларри Пейджның байлыгы сезнекеннән күпмегә зур булуы бернинди әһәмияткә дә ия түгел. Ул сездән нибары берничә тапкыр гына баерак булырга мөмкин иде, һәм сезнең суның ябылуы барыбер шундый ук зур проблема булып калыр иде.
Ярлылык белән социаль мобильлекнең җитмәве тыгыз бәйләнгән. Мин моны үзем күрдем: стартап нигезләүчесе буларак баю өчен сезгә бай яки хәтта урта сыйныфтан өстәрәк гаиләдә үсәргә кирәк түгел, ләкин бик ярлы гаиләдә үскән уңышлы нигезләүчеләр бик аз. Әмма тагын да, мондагы проблема гади икътисади тигезсезлектә генә түгел. Ларри Пейдж үскән гаиләнең байлыгы белән уңышлы стартап нигезләүчесенең байлыгы арасында зур аерма бар, ләкин бу аңа аларның сафына кушылырга комачауламады. Социаль мобильлекне тоткарлаучы нәрсә икътисади тигезсезлекнең үзе түгел, ә балалар артык ярлылыкта үскәндә килеп чыга торган проблемаларның махсус берләшмәсе.
Кремний үзәнлегендәге иң мөһим принципларның берсе — «нәрсәне үлчәсәң, шуны ясыйсың». Бу шуны аңлата: әгәр сез игътибарыгызны туплый торган берәр санны сайласагыз, ул яхшырырга омтылачак, ләкин сез дөрес санны сайларга тиешсез, чөнки сез сайлаган сан гына яхшырачак; төшенчә ягыннан якын күренгән икенчесе исә яхшырмаска да мөмкин. Мәсәлән, әгәр сез университет президенты булсагыз һәм чыгарылыш күрсәткечләренә игътибар итәргә карар кылсагыз, чыгарылыш күрсәткечләрен арттырырсыз. Ләкин бары тик чыгарылыш күрсәткечләрен генә, студентларның белем алу күләмен түгел. Чыгарылыш күрсәткечләрен яхшырту өчен сез дәресләрне җиңеләйтсәгез, студентлар хәтта азрак белем алырга да мөмкин.
Икътисади тигезсезлек симптом буларак чыгыш ясаган төрле проблемалардан шактый нык аерыла, шуңа күрә без кайсына төзәсәк, шуңа гына тиярбез, мөгаен. Әгәр без икътисади тигезсезлеккә төзәсәк, бу проблемаларны төзәтә алмаячакбыз. Шуңа күрә мин проблемаларның үзләренә төзәргә тәкъдим итәм.
Мәсәлән, әйдәгез ярлылыкка каршы көрәшик һәм кирәк булса, бу процесста байлыкка зыян китерик. Бу — ярлылыкны төзәтү өмете белән байлыкка һөҗүм итүгә караганда уңышлырак булырга күпкә мөмкин. [9] Әгәр кулланучыларны алдап яки хөкүмәттә көндәшлеккә каршы кагыйдәләр яки салым җиңеллекләре буенча лоббизм алып барып баючы кешеләр булса, әйдәгез аларны туктатыйк. Бу икътисади тигезсезлек тудырган өчен түгел, ә урлашу булган өчен. [10]
Әгәр кулыңда статистика гына булса, төзәтергә кирәк булган нәрсә нәкъ шул кебек тоела. Ләкин икътисади тигезсезлек кебек киң статистик күрсәткеч артында яхшы яклар да, яман яклар да, зур көчкә ия тарихи тенденцияләр дә һәм очраклы хәлләр дә бар. Әгәр без статистика артындагы дөньяны яхшыртырга теләсәк, без аны аңларга һәм тырышлыгыбызны иң зур файда китерә торган җиргә юнәлтергә тиешбез.
Искәрмәләр
[1] Стиглиц, Джозеф. The Price of Inequality. Norton, 2012. 32 б.
[2] Аеруча икътисади тигезсезлек — аномаль чикләнүләр (outliers) мәсьәләсе булганлыктан, һәм бу чикләнүләр гадәттә икътисадчылар уйлый торган хезмәт хакы һәм җитештерүчәнлек кебек нәрсәләргә аз бәйле булган юллар аша үз урыннарына барып җиткәнгә күрә, әйтик, «Наркотикларга каршы сугыш»ның ялгыш ягында калу кебек.
[3] Ихтыяр көче — стартапларда гадәттә кискен аерылып торган уңыш белән уңышсызлык арасындагы иң мөһим фактор. Ләкин гаять уңышлы стартапларның берсен булдыру өчен ихтыяр көченнән дә күбрәк нәрсә кирәк. Нигезләүчеләрнең күбесе баю идеясе белән илһамланып башласа да, бары тик акча өчен эшләүче нигезләүчеләр, гадәттә, үсеш юлында күпчелек уңышлы стартаплар ала торган зур сатып алу тәкъдимнәренең берсен кабул итәчәкләр. Киләсе этапка узучы нигезләүчеләр, гадәттә, бер миссия хисе белән рухлана. Аларның үз компанияләренә карата бәйләнеше рәссам яки язучының үз эшенә булган бәйләнеше кебек. Ләкин кайсы нигезләүченең моны эшләячәген башта ук алдан әйтү бик кыен. Бу аларның башлангыч карашына гына бәйле түгел. Компания ачу кешеләрне үзгәртә.
[4] Бу эссенең караламасын укыгач, Ричард Флорида миңа «Европаны эшмәкәрлеккә кулайрак һәм Кремний үзәнлегенә охшашрак итәргә телибез дигән бер төркем аурупалылар белән сөйләшкәне турында сөйләде. Мин аларга асылда бу сезгә күбрәк тигезсезлек китерәчәк дидем. Алар мине акылдан язган дип уйладылар — моны кабул итә алмадылар».
[5] Глобаль масштабта икътисади тигезсезлек кими бара. Ләкин бу нигездә элек барлык ярлы илләрдә хакимлек иткән клептократияләрнең җимерелүе нәтиҗәсендә. Сәяси мохит тигезләнгәч, без икътисади тигезсезлекнең кабат арта башлавын күрербез. АКШ — маяк булып тора. Без монда очрашкан хәлгә иртәме-соңмы бөтен дөнья дучар булачак.
[6] Кайбер кешеләр әле дә сәясәтчеләрне сатып алып байый. Минем фикеремчә, бу хәзер төп шарт түгел инде.
[7] Икътисади тигезсезлек симптом булып торган проблемалар белән беррәттән, ул сәбәп булып торганнары да бар. Ләкин күбесендә, барысында да булмаса, икътисади тигезсезлек төп сәбәп түгел. Гадәттә, икътисади тигезсезлекнең тигезсезлекнең башка формаларына әверелүенә юл куючы ниндидер гаделсезлек бар, һәм без төзәтергә тиешле нәрсә — нәкъ менә шул гаделсезлек. Мәсәлән, АКШ полициясе ярлыларга байларга караганда начаррак мөнәсәбәттә. Ләкин чишелеш — кешеләрне баерак итү түгел. Ә полицияне кешеләргә тигезрәк мөнәсәбәт күрсәтергә мәҗбүр итү. Югыйсә алар башка яклардан көчсез кешеләргә карата начар мөнәсәбәтне дәвам итәчәкләр.
[8] Бу эссене укыган кайберәүләр мине икътисади тигезсезлекнең баерак очына артык зур басым ясауда — имеш, икътисади тигезсезлек чынлыкта ярлылык турында — бернәрсә аңламауда яки хәтта аңлы рәвештә ялгыштыруда гаепләр. Ләкин минем әйтергә теләгәнем нәкъ менә шул, гәрчә мин кулланганнан кырысырак телдә булса да. Чын проблема — икътисади тигезсезлек түгел, ә ярлылык. Әгәр сез аларны бергә бутасагыз, сез ялгыш максатка төзисез.
Башкалар исә байлык тудырып баючы кешеләргә игътибар иткәнем өчен мине аңгыра яки алдаучы дип атарлар — имеш, проблема стартапларда түгел, ә финанс, сәламәтлек саклау һ.б. өлкәләрдәге коррупцион гамәлләрдә. Тагын бер кат кабатлыйм: минем фикерем нәкъ менә шул. Проблема икътисади тигезсезлектә түгел, ә шул конкрет явызлыкларда.
Нәрсиәнең ни өчен проблема булмавы турында эссе язу — сәер бурыч, әмма шулкадәр күп кеше ялгышлык белән аны проблема дип санаганда, сез үзегезне шундый хәлдә табасыз.
[9] Аеруча ярлылыкның күп кенә сәбәпләре кешеләрнең алардан акча эшләргә омтылуы белән өлешчә генә аңлатыла. Мәсәлән, Американың гадәттән тыш югары төрмәгә утырту дәрәҗәсе — ярлылыкның төп сәбәбе. Ләкин коммерцияле төрмә компанияләре дә, төрмә сакчылары һөнәр берлекләре дә кырыс җәза кануннары өчен лоббизмга күп акча тотсалар да, алар моның төп чыганагы түгел.
[10] Сүз уңаеннан, салым ярыклары һичшиксез икътисади тигезсезлекнең соңгы вакытта артуы нәтиҗәсендәге хакимият үзгәрүенең җимеше түгел. XX гасыр уртасындагы икътисади тигезлекнең алтын гасыры шулай ук салымнардан качуның алтын гасыры да булган. Чыннан да, ул шулкадәр киң таралган һәм нәтиҗәле иде ки, мин ул вакытта икътисади тигезсезлек чыннан да без уйлаганча түбән булганмы дигән шиктә калам. Кешеләр байлыкны хөкүмәттән яшерергә тырышкан чорда, ул статистикадан да яшеренергә омтылачак. Проблеманың потенциаль масштабының бер билгесе — Икенче бөтендөнья сугышы тәмамланганнан алып хәзерге вакытка кадәр бер дәрәҗәдәрәк сакланган Төп Эчке Продуктка процент буларак дәүләт керемнәре белән кискен үзгәреп торган салым ставкасы арасындагы каршылык.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Тиффани Эшли Белл, Патрик Коллисон, Рон Конвей, Ричард Флорида, Бен Хоровиц, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Тим О'Райли, Макс Розер һәм Алексия Тсотсиска рәхмәт.
Искәрмә: Бу — бик күп кешеләрне ачуландырган бер пар метафораны асылда киңәйтеп аңлату юлы белән төшереп калдырган яңа вариант. Әгәр кемдер иске вариантын күрергә теләсә, мин аны монда куйдым.
Бәйләнешле язмалар: