(Был эссе Defcon 2005 конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Күҙ алдына килтерегеҙ: һеҙ иҡтисади тигеҙһеҙлекте бөтөрөргә теләйһегеҙ. Бының ике юлы бар: ярлыларға аҡса биреү йәки уны байҙарҙан тартып алыу. Ләкин улар бер үк нәмәгә ҡайтып ҡала, сөнки ярлыларға аҡса бирергә теләһәгеҙ, уны ҡайҙандыр алырға кәрәк. Һеҙ уны ярлыларҙың үҙенән ала алмайһығыҙ, юғиһә улар кире башлаған урындарына ҡайтасаҡ. Тимәк, уны байҙарҙан алырға тура килә.
Байҙарҙың аҡсаһын тартып алып бирмәйенсә лә ярлыларҙы байытыу юлы бар, әлбиттә. Һеҙ ярлыларға етештереүсәнлекте арттырырға ярҙам итә алаһығыҙ — мәҫәлән, белем алыу мөмкинлеген яҡшыртып. Инженерҙарҙан аҡса тартып алып кассирҙарға бүлеп биреү урынына, һеҙ кассир булырға тейешле кешеләргә инженер булырға ярҙам итә алаһығыҙ.
Был ярлыларҙы баҙыҡландырыу өсөн шәп стратегия. Әммә һуңғы 200 йылдағы тәжрибә күрһәтеүенсә, был иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметмәй, сөнки ул байҙарҙы ла тағы ла байыраҡ итә. Инженерҙар күберәк булһа, уларҙы эшкә алыу һәм уларға тауар һатыу мөмкинлектәре лә күберәк була. Халыҡтың күпселеге көн күрер өсөн генә ер эшкәрткән йәмғиәттә Генри Форд машиналар төҙөп ҙур байлыҡ туплай алмаҫ ине; уның эшселәре лә, һатып алыусылары ла булмаҫ ине.
Әгәр дөйөм тормош кимәлен күтәреү менән генә сикләнмәй, иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметергә теләһәгеҙ, ярлыларҙың ғына хәлен яҡшыртыу етмәй. Ә яңы ғына уҡып сыҡҡан инженерҙарығыҙҙың береһе үрши төшөп, икенсе бер Билл Гейтс булып китһә? Иҡтисади тигеҙһеҙлек элеккесә ҙур буласаҡ. Байҙар менән ярлылар араһындағы айырманы ысынлап та тарайтырға теләһәгеҙ, түбән яҡты күтәреү менән бер рәттән өҫкө яҡты ла түбәнгә баҫырға кәрәк буласаҡ.
Өҫкө яҡҡа нисек баҫым яһарға? Иң күп аҡса тапҡан кешеләрҙең етештереүсәнлеген төшөрөргә тырышып була: иң яҡшы хирургтарға һул ҡул менән операция яһатырға, билдәле актерҙарҙы артыҡ ашарға мәжбүр итергә һәм башҡалар. Ләкин был ысулды тормошҡа ашырыу ҡыйын. Берҙән-бер ҡулайлы сығарылыш — кешеләргә мөмкин булғанса яҡшыраҡ эшләргә рөхсәт итеү, ә һуңынан (һалымдар ашамы, хаҡтарҙы сикләү юлы менәнме) һеҙ артыҡ тип иҫәпләгән өлөштө тартып алыу.
Шуға күрә иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметеү тигәндең нимә аңлатҡанын асыҡ аңлайыҡ. Был байҙарҙан аҡсаны тартып алыу менән тиң.
Математик аңлатманы икенсе формаға үҙгәрткәндә, йыш ҡына яңы нәмәләр асыла. Был осраҡта ла шулай уҡ. Байҙарҙан аҡса алыуҙың эҙемтәләре шул уҡ фекерҙе «тигеҙһеҙлекте кәметеү» тип атағанда алдан күрә алмаған күп кенә һөҙөмтәләргә килтерә.
Мәсьәлә шунда: хәүеф һәм бүләк пропорциональ булырға тейеш. Еңеү мөмкинлеге ни бары 10% булған ставка еңеү мөмкинлеге 50% булған ставкаға ҡарағанда күберәк килем килтерергә тейеш, юғиһә уға бер кем дә инмәйәсәк. Шуға күрә, ихтимал булған бүләктәрҙең юғары сиген ҡырҡып ташлаһағыҙ, кешеләрҙең хәүефкә барыу теләген кәметәһегеҙ.
Быны беҙҙең тәүге формулировкаға күсерһәк: иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметеү кешеләрҙең алырға әҙер булған хәүефен кәметеүҙе аңлата.
Иң юғары табыш кәмегәндә, ҡурҡыныс аҫтына ҡуйырға бөтөнләй ҙә торошмаған ҙур төркөм хәүефтәр бар. Юғары һалым ставкаһының һәләкәтле булыуының бер сәбәбе — был төр хәүефтәргә яңы компаниялар башланғысын башлау ҙа инеүендә.
Инвесторҙар
Стартаптар үҙ асылы менән ҡурҡыныс. Стартап — асыҡ диңгеҙҙәге бәләкәй кәмә кеүек. Бер ҙур тулҡын — һәм һеҙ баттығыҙ. Көндәш продукт, иҡтисади көрсөк, финанслау алыу йәки рөхсәт биреү процедураһының тотҡарланыуы, патент буйынса дәғүә, техник стандарттарҙың үҙгәреүе, төп хеҙмәткәрҙең китеүе, эре клиентты юғалтыу — ошоларҙың теләһә ҡайһыһы һеҙҙе бер төндә юҡ итә ала. Күрәһең, 10 стартаптың бары 1-һе генә уңышҡа өлгәшә. [1]
Беҙҙең стартап беренсе раундтағы тышҡы инвесторҙарына аҡсаларын 36 тапҡырға күберәк кире ҡайтарҙы. Был, АҠШ-тың ул ваҡыттағы һалым ставкалары менән, беҙҙә уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы 24-тән 1-ҙән ҙурыраҡ булған осраҡта беҙгә аҡса һалыу мәғәнәле булған тигәнде аңлата ине. Был дөрөҫ булып күренә. Фатирҙан тороп эшләгән, бер ниндәй ҙә бизнес тәжрибәһе булмаған ике ботаник булараҡ, беҙ яҡынса шундай булып күренгәнбеҙҙер ҙә.
Әгәр был кимәлдәге хәүеф үҙен аҡламаһа, беҙ белгән венчур инвестициялау мөмкин булмай.
Яңы компаниялар өсөн башҡа капитал сығанаҡтары булһа, был шәп булыр ине бәлки. ни өсөн шәхси фондтар урынына венчур инвестицияларын хөкүмәт йәки Fannie Mae кеүек яртылаш дәүләт ойошмаһы эшләмәһен?
Мин һеҙгә бының ни өсөн эшләмәйәсәген аңлатайым. Сөнки ул саҡта һеҙ дәүләт йәки яртылаш дәүләт хеҙмәткәрҙәренән улар бөтөнләй булдыра алмаған нәмәне талап итәһегеҙ: хәүефкә барыуҙы.
Дәүләттә эшләгән һәр кем белгәнсә, мөһим нәмә — дөрөҫ ҡарарҙар ҡабул итеү түгел, ә улар килеп сыҡмаған осраҡта һуңынан аҡлап була торған ҡарарҙар ҡабул итеү. Хәүефһеҙ вариант булһа, чиновник тап шуны һайлаясаҡ. Ләкин был тап венчур инвестицияһы өсөн иң хата юл. Был эшмәкәрлектең асылы шунда: еңеү перспективаһы етәрлек дәрәжәлә яҡшы күренһә, ғәйәт ҙур хәүефле аҙымдар яһарға кәрәк була.
Венчур инвесторҙары әлеге ваҡытта өҫтәмә файҙаға иғтибар итерлек итеп хаҡ ала: улар фонд килеменең билдәле бер процентын ала. Һәм был уларға студенттарға оҡшаған (йәки ысынында ла студент булған) ботаниктар етәкләгән компанияға аҡса һалыуға бәйле аңлайышлы ҡурҡыуҙы еңергә ярҙам итә.
Әгәр венчур капиталистарына байырға рөхсәт ителмәһә, улар түрәләр һымаҡ эш итер ине. Килем көтөү өмөтө булмаһа, уларҙа бары юғалтыуҙан ҡурҡыу ғына ҡалыр ине. Һәм шуға күрә улар дөрөҫ булмаған ҡарарҙар ҡабул итер ине. Улар ботаниктарҙы кире ҡағып, затлы костюм кейгән оҫта телле MBA белгестәренә өҫтөнлөк бирер ине, сөнки ул инвестиция килеп сыҡмаған осраҡта уны һуңынан аҡлау күпкә еңелерәк булыр ине.
Ойоштороусылар
Ләкин венчур финанслауын капиталистарға байырға рөхсәт итмәйенсә генә эшләтергә яйлап ҡуйһағыҙ ҙа, һеҙ алмаштыра алмаҫлыҡ тағы бер төр инвестор бар: стартапты башлаусылар һәм тәүге хеҙмәткәрҙәр.
Улар үҙҙәренең ваҡытын һәм идеяларын һала. Әммә былар аҡса менән бер тиң; инвесторҙарҙың (мәжбүр булғанда) «маңлай тире өлөшөн» һәм үҙҙәре аҡсаға һатып алған өлөштө бер үк кимәлдә тиң хоҡуҡлы тип күрергә әҙер булыуы быны иҫбатлай.
Ваҡытығыҙҙы һалыуығыҙ хәүеф менән бүләк араһындағы бәйләнеште үҙгәртмәй. Әгәр һеҙ ваҡытығыҙҙы уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы бик түбән булған бер нәмәгә сарыф итәһегеҙ икән, һеҙ быны шул хәүефкә ярашлы ҙур һөҙөмтә көтөлһә генә эшләйәсәкһегеҙ. [2] Әгәр ҙур бүләктәргә рөхсәт бирелмәһә, хәүефһеҙ юлды һайлау күпкә яҡшыраҡ.
Күп кенә стартап ойоштороусылары кеүек үк, мин дә байыр өсөн эшләнем. Ләкин ҡиммәтле әйберҙәр һатып алырға теләгәндән түгел. Мин ышаныслылыҡ, именлек теләнем. Мин аҡса тураһында уйланмаҫлыҡ кимәлдә күп аҡса эшләргә теләнем. Әгәр миңә быны стартап аша эшләргә рөхсәт ителмәһә, мин именлекте башҡа юлдар менән эҙләр инем: мәҫәлән, эштән сығарыуы ҡыйын булған ҙур һәм тотороҡло бер ойошмаға эшкә инеп. Стартапта йәнемде ҡыйнап эшләгәнсе, ҙур тикшеренеү лабораторияһында тыныс эш табырға, йәки университетта штатлы урын алырға тырышыр инем.
Хәүеф баһаланмаған йәмғиәттәрҙә һәр кем шулай итә. Әгәр һеҙ үҙегеҙҙең именлегегеҙҙе тәьмин итә алмайһығыҙ икән, иң яҡшы альтернатива — үҙегеҙгә статусығыҙ күбеһенсә хеҙмәт стажына бәйле булған ниндәйҙер ҙур ойошмала оя ҡороу. [3]
Инвесторҙарҙы нисектер алмаштыра алған хәлдә лә, ойоштороусыларҙы нисек алмаштырып булыуын мин күрмәйем. Инвесторҙар нигеҙҙә аҡса бирә, ә аҡса асылда ниндәй сығанаҡтан булыуына ҡарамаҫтан бер үк нәмә. Ләкин ойоштороусылар идея бирә. Ә быны бер нисек тә алмаштырып булмай.
Әйҙәгеҙ, әлегә тиклемге фекерләү сынжырын тағы бер ҡабат барлайыҡ. Мин күп уҡыусыларҙы көсләп, ҡаршылашһалар ҙа тарттырып алып килергә тура киләсәк бер нәтижәгә табан барам, шуға күрә һәр быуынды өҙөлмәҫлек итеп төҙөргә тырыштым. Иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметеү байҙарҙан аҡса алыуҙы аңлата. Хәүеф менән бүләк тиң булғанлыҡтан, потенциаль бүләкте кәметеү автоматик рәүештә кешеләрҙең хәүефкә барыу теләген кәметә. Стартаптар үҙенән-үҙе хәүефле. Хәүефкә ярашлы ҙур табыш перспективаһы булмаһа, ойоштороусылар стартапҡа үҙ ваҡыттарын һалмаясаҡ. Ойоштороусыларҙы алмаштырып булмай. Тимәк, иҡтисади тигеҙһеҙлекте бөтөрөү — стартаптарҙы бөтөрөүҙе аңлата.
Иҡтисади тигеҙһеҙлек — стартаптарҙың эҙемтәһе генә түгел. Һыу шарлауығы һыу тирмәнен йөрөткән кеүек, ул — уларҙы алға этәреүсе двигателдәрҙең береһе. Кешеләр элеккегә ҡарағанда күпкә байыраҡ булыу өмөтө менән стартап башлай. Әгәр һеҙҙең йәмғиәт кемдеңдер башҡаларҙан күпкә байыраҡ булыуына ҡамасаулай икән, ул бер үк ваҡытта бер кешенең t2 ваҡытында t1 ваҡытына ҡарағанда байыраҡ булыуына ла юл ҡуймаясаҡ.
Үҫеш
Был дәлил пропорциональ рәүештә ҡулланыла. Тигеҙһеҙлекте бөтөрһәгеҙ, бөтөнләй стартап булмай тигән һүҙ генә түгел был. Иҡтисади тигеҙһеҙлекте ниндәй кимәлдә кәметәһегеҙ — стартаптар һанын шул күләмдә кәметәһегеҙ. [4] Һалымдарҙы күтәрегеҙ, һәм хәүефкә барыу теләге туранан-тура шуға ярашлы төшәсәк.
Һәм был барыһы өсөн дә насар күренә. Яңы технологиялар ҙа, яңы эш урындары ла ғәҙәттән тыш ҙур кимәлдә тап яңы компанияларҙан килә. Ысынында иһә, стартаптарығыҙ булмаһа, бала табыуҙы туҡтатһағыҙ тиҙҙән өлкәндәр ҙә ҡалмаясағы кеүек, тиҙҙән нығынған ҙур компанияларығыҙ ҙа ҡалмаясаҡ.
Иҡтисади тигеҙһеҙлекте кәметергә тейешбеҙ тип әйтеү яҡшы күренә. Мәсьәләне шулай ҡуйғанда, һеҙҙең менән кем бәхәсләшһен? Тигеҙһеҙлек насар булырға тейеш, шулай бит? Яңы компаниялар барлыҡҡа килеү темпын кәметергә тейешбеҙ тиеү күпкә кәм шәфҡәтле яңғырай. Әммә береһе мотлаҡ икенсеһенә алып килә.
Ысынында иһә, инвесторҙарҙың хәүефкә барыу теләген кәметеү яралғы хәлендәге стартаптарҙы юҡ итеп кенә ҡалмай, ә иң өмөтлөләрен һәләк итә, күрәһең. Стартаптар нығынған компанияларға ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф аша тиҙерәк үҫеш килтерә. Был законлылыҡ стартаптарҙың үҙ араһында ла дөрөҫмө? Йәғни уңышҡа өлгәшкән хәлдә иң ҙур үҫеш биргән стартаптар иң хәүефлеләре түгелме? Минеңсә, яуап ыңғай. Һәм был ҡурҡыныс фекер, сөнки ул инвесторҙарҙың хәүефкә барыу һәләтен киҫһәгеҙ, иң файҙалы стартаптар беренсе булып юҡҡа сығасаҡ тигәнде аңлата.
Әлбиттә, байҙарҙың бөтәһе лә стартаптар арҡаһында байымаған. Әгәр беҙ кешеләргә стартаптар аша байырға рөхсәт итеп, ә ҡалған бөтә артыҡ байлыҡҡа ҙур һалым һалһаҡ нисек булыр? Был һис юғында тигеҙһеҙлекте кәметмәҫ инеме?
Һеҙ уйлағандан күпкә кәмерәк. Кешеләргә тик стартаптар аша ғына байырға юл ҡалдырһағыҙ, байырға теләгәндәрҙең барыһы ла стартаптар башлаясаҡ. Һәм был шәп булыр ине бәлки. Ләкин был байлыҡты бүлеүгә ҙур йоғонто яһар ине тип уйламайым. Байырға теләгән кешеләр нимә кәрәк — шуны эшләйәсәк. Әгәр стартаптар берҙән-бер юл булһа, стартап асҡан кешеләр күпкә күберәк буласаҡ. (Был — закондарҙы бик ентекле яҙған осраҡта. Ихтималыраҡ булғаны: ҡағыҙҙа стартап кеүек күрһәтеп булған эштәр менән булышыусылар күбәйәсәк.)
Әгәр беҙ иҡтисади тигеҙһеҙлекте бөтөрөргә ныҡлы ҡарар иткәнбеҙ икән, тағы бер сығыу юлы бар: беҙ стартаптарһыҙ ҙа йәшәргә риза булыуыбыҙҙы белдерә алабыҙ. Улай эшләһәк нимә булыр ине?
Һис юғында, технологик үҫештең түбәнерәк темптары менән килешергә тура килер ине. Әгәр ҙур, ойошҡан компанияларҙы яңы технологияларҙы стартаптар кеүек үк тиҙ етештерергә мәжбүр итеп була тип уйлаһағыҙ, бының нисек мөмкинлеген аңлатыу өсөн туп һеҙҙең яҡта. (Әгәр аҙмы-күпме ышандырырлыҡ яуап таба алһағыҙ, бизнес тураһында китаптар яҙып һәм эре компанияларға кәңәш биреп, ҙур байлыҡ туплай алаһығыҙ.) [5]
Ярай, үҫеш аҡрыныраҡ буласаҡ, ти. Был шул тиклем насармы? Ғәмәлдә насар булыуының бер сәбәбе — башҡа илдәр беҙҙең менән бергә темпты кәметергә ризалашмауы ихтимал. Донъяның ҡалған өлөшөнә ҡарағанда яңы технологияларҙы аҡрыныраҡ булдырыуға риза булһағыҙ, һеҙ асылда бер нимә лә уйлап тапмаясаҡһығыҙ. Һеҙ аса алған һәр нәмә башҡа ерҙә уйлап табылған буласаҡ инде. Алмашҡа һеҙ тик сеймал һәм арзан эш көсө генә тәҡдим итә аласаҡһығыҙ. Шул кимәлгә төшөп еткәс, башҡа илдәр һеҙҙең менән теләгәнен эшләй аласаҡ: ҡурсаҡ хөкүмәттәр ултыртырға, иң яҡшы эшселәрегеҙҙе һурып алырға, ҡатын-ҡыҙҙарығыҙҙы фәхишә сифатында ҡулланырға, үҙҙәренең ағыулы ҡалдыҡтарын һеҙҙең ергә түгергә — бөгөн ярлы илдәргә ҡарата ниҙәр эшләнелә, шуларҙың барыһын яһарға. Берҙән-бер һаҡланыу юлы — егерменсе быуатта коммунистик илдәр эшләгәнсә, үҙегеҙҙе донъянан сикләү. Ләкин ул саҡтағы проблема: быны үтәү өсөн полиция дәүләтенә әйләнергә тура киләсәк.
Байлыҡ һәм хакимиәт
Иҡтисади тигеҙһеҙлекте бөтөрөргә теләгәндәрҙең төп сәптәре стартаптар түгел икәнлеген төшөнәм. Уларҙың иң оҡшатмаған нәмәһе — хакимиәт менән аралашып үҙ-үҙен һаҡлап ҡала торған байлыҡ төрө. Мәҫәлән, дәүләт заказдары алыу өсөн сәйәсмәндәрҙең кампанияларын финанслаған төҙөлөш фирмалары йәки балаларын махсус тәғәйенләнгән ҡиммәтле мәктәптәргә биреп яҡшы колледждарга уҡырға индергән бай ата-әсәләр. Ләкин был байлыҡ төрөнә иҡтисади сәйәсәт аша һөжүм итергә тырышһағыҙ, ситтән килгән зарар рәүешендә стартаптарҙы ҡыйратмайынса уға эләгеү ҡыйын.
Бында төп мәсьәлә байлыҡ түгел, ә ришүәтселек. Улайһа, ниңә ришүәтселек менән көрәшмәҫкә?
Әгәр байлыҡтың власҡа әйләнеүенә юл ҡуймай алһаҡ, кешеләрҙең бай булыуына ҡамасаулау кәрәк түгел. Һәм был йүнәлештә алға китеш бар. 1925 йылда эскелектән үлгәнсе, коммодор Вандербильттың туҙҙырғыс ейәне Реджи биш айырым осраҡта йәйәүлеләрҙе ҡағып киткән, уларҙың икеһен үлтергән. 1969 йылға, Тед Кеннеди Чаппаквидик күперенән осоп төшкән мәлгә, был сик бер үлемгә тиклем төшкән һымаҡ ине. Бөгөн иһә ул нулгә лә тиң булыуы ихтимал. Әммә үҙгәргән нәмә — байлыҡтың бүленеше түгел. Үҙгәргән нәмә — байлыҡты власҡа әйләндереү һәләте.
Байлыҡ менән власть араһындағы бәйләнеште нисек өҙөргә? Асыҡлыҡ талап итегеҙ. Властың нисек тормошҡа ашырылыуын ныҡ күҙәтегеҙ һәм ҡарарҙар ҡабул итеү процесы буйынса хисап талап итегеҙ. Ни өсөн полициялағы бөтә һорау алыуҙар видеоға яҙҙырылмай? Ни өсөн Принстондың 2007 йылғы сығарылыш уҡыусыларының 36%-ы элитар мәктәптәрҙән килгән, шул уҡ ваҡытта Америка балаларының бары 1,7%-ы ғына шундайҙарҙа уҡый? АҠШ ысынында ни өсөн Ираҡҡа бәреп инде? Дәүләт түрәләре үҙҙәренең финанстары тураһында ни өсөн күберәк мәғлүмәт асмай, һәм ни өсөн бары үҙ вазифаһы ваҡытында ғына?
Компьютер хәүефһеҙлеге өлкәһен яҡшы белгән бер танышым иң мөһим аҙым — барыһын да теркәп барыу (лог алып барыу), ти. Бала сағында компьютерҙарҙы ватырға тырышҡан ваҡытта уны иң борсоған нәмә эҙ ҡалдырыу ихтималы булған. Был эҙҙәрҙе ҡалдырмау зарурлығы уға юлында аңлы рәүештә ҡуйылған теләһә ниндәй кәртәнән нығыраҡ ҡамасаулаған.
Бөтә законһыҙ бәйләнештәр кеүек үк, байлыҡ менән власть араһындағы бәйләнеш тә йәшеренлектә сәскә ата. Бөтә алыш-бирештәрҙе асығыҙ, һәм һеҙ уны һиҙелерлек кәметерһегеҙ. Барыһын да теркәп барығыҙ. Был үҙенең эшләгәнен күрһәткән стратегия инде, һәм уның тотош илде ярлыландырыу кеүек эҙемтәһе юҡ.
Күп кешеләр иҡтисади тигеҙһеҙлек менән хәүеф араһында бәйләнеш барлығын аңлай тип уйламайым. Быны мин үҙем дә күптән түгел генә тулыһынса аңланым. Ысынлап та, стартап килеп сыҡмаһа, икенсе юл ғилми өлкәлә тыныс, штатлы урын алыу икәнен йылдар буйы белә инем инде. Ләкин минең тәртибемде көйләгән был тигеҙләмәне мин аңламаған инем. Шулай уҡ, кешеләргә байырға бирмәгән илдең — Диоклетиандың Римымы ул, Гарольд Вильсондың Британияһымы — һәләкәткә юл тотҡаны тәжрибәнән асыҡ күренә. Ләкин хәүефтең был процестағы ролен мин күптән түгел генә төшөндөм.
Байлыҡҡа ҡаршы һөжүм итһәгеҙ, һеҙ хәүефте лә ҡыйратаһығыҙ, ә уның менән бергә үҫеште лә юҡ итәһегеҙ. Әгәр беҙ ғәҙелерәк донъя теләйбеҙ икән, минеңсә, ағым буйынса бер аҙым түбәнерәк, йәғни байлыҡ власҡа әйләнгән урында һөжүм итеүебеҙ яҡшыраҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Бында уңыш тәүге инвесторҙарҙың күҙлегенән билдәләнә: йә IPO, йә финанслауҙың һуңғы раундындағы баһанан ҡиммәтерәккә һатылыу. Ғәҙәттәгесә һаналған 10-дан 1 тигән күрһәткес шикле кимәлдә матур яңғырай, әммә венчур инвесторҙары менән һөйләшеүҙәр дөйөм алғанда стартаптар өсөн был яҡынса дөрөҫ булыуын күрһәтә. Иң алдынғы венчур фирмалары яҡшыраҡ һөҙөмтә көтә.
[2] Ойоштороусылар ултырып, стартаптан алынасаҡ һалымдарҙан һуңғы табышты теүәл иҫәпләп сығара тип раҫламайым. Уларҙы быға өлгәшкән башҡа кешеләрҙең өлгөһө дәртләндерә. Ә был миҫалдар һалымдан һуңғы килемде дөрөҫ сағылдыра.
[3] Фараз: (коррупциялашмаған) илдә йәки ойошмала байлыҡ айырмаһы хеҙмәт стажы системаларының таралыуына кире пропорциональ буласаҡ. Тимәк, байлыҡ айырмаһын баҫһағыҙ, хеҙмәт стажы ярашлы рәүештә мөһимерәк була барасаҡ. Әлегә быға ҡаршы килгән бер генә миҫал да белмәйем, әммә бик ныҡ ришүәтсел илдәрҙә һеҙ икеһен бер үк ваҡытта күрергә мөмкинһегеҙ. (Быны күрһәткәне өсөн Даниэль Собралға рәхмәт.)
[4] Ысын мәғәнәһендә феодал иҡтисадлы илдә һеҙ байлыҡты уңышлы рәүештә бүлә алыр инегеҙ, сөнки унда юҡ итерлек стартаптар ҙа юҡ.
[5] Стартаптарҙың яңы технологияларҙы үҫтереү тиҙлеге — уларҙың шул тиклем күп түләүенең тағы бер сәбәбе. Мин «Байлыҡты нисек булдырырға» мәҡәләмдә аңлатҡанса, стартапта һеҙ тотош ғүмерлек хеҙмәтте бер нисә йыл эсенә һыйҙыраһығыҙ. Быға ҡамасаулау хәүеф алыуға ҡамасаулау кеүек үк ахмаҡлыҡ булып күренә.
Был эссеның ҡараламаһын уҡып сыҡҡандары өсөн Крис Андерсонға, Тревор Блэквеллға, Дэн Гиффинға, Джессика Ливингстонға һәм Эван Уильямсҡа, шулай уҡ венчур инвестициялары тураһында мәғлүмәт биргәндәре өсөн Лэнгли Штайнертҡа, Сангам Пантҡа һәм Майк Морицҡа рәхмәт белдерәм.