(Бу эссе Defcon 2005 конференциясендәге чыгышка нигезләнгән.)
Күз алдыгызга китерегез: сез икътисадый тигезсезлектән котылырга телисез. Моның ике юлы бар: ярлыларга акча бирергә яки аны байлардан тартып алырга. Ләкин алар асылда бер үк нәрсәгә кайтып кала, чөнки ярлыларга акча бирергә теләсәгез, сезгә аны кайдандыр алырга кирәк. Сез аны ярлылардан ала алмыйсыз, югыйсә алар башлангыч хәлендә үк калачак. Димәк, сезгә аны байлардан алырга туры киләчәк.
Әлбәттә, ярлыларны бары тик байлардан акча күчермичә генә баетуның да юлы бар. Сез ярлыларга нәтиҗәлерәк эшләргә ярдәм итә аласыз — мәсәлән, белем алу мөмкинлеген яхшыртып. Акчаны инженерлардан тартып алып кассирларга бирү урынына, сез кассир булырдай кешеләргә инженер булырга мөмкинлек бирә аласыз.
Бу — ярлыларны баету өчен бик шәп стратегиясе. Ләкин соңгы 200 елның тәҗрибәсе шуны күрсәтә: бу икътисадый тигезсезлекне киметми, чөнки бу байларны да тагын да баерак итә. Инженерлар күбрәк булса, аларны эшкә алу һәм аларга төрле нәрсәләр сату мөмкинлекләре дә арта. Һенри Форд халыкның күпчелеге әле дә натураль хуҗалык белән яшәгән җәмгыятьтә автомобильләр җитештереп зур байлык туплый алмас иде; аның эшчеләре дә, сатып алучылары да булмас иде.
Әгәр гомуми яшәү дәрәҗәсен күтәрү белән генә чикләнмичә, нәкъ менә икътисадый тигезсезлекне киметергә теләсәгез, ярлыларны гына өскә күтәрү җитми. Әгәр яңа гына укып чыккан инженерларыгызның берсе амбицияле булып чыгып, чираттагы Билл Гейтска әверелсә нишләрсез? Икътисадый тигезсезлек элеккечә үк тирән калачак. Байлар белән ярлылар арасындагы аерманы чынлап та кыскартырга теләсәгез, аскы өлешне өскә этәргәндә, өске өлешне дә аска басарга туры киләчәк.
Өстәгеләрне ничек аска басарга? Сез иң күп акча эшләүче кешеләрнең нәтиҗәлелеген киметергә тырыша аласыз: иң яхшы хирургларны сул кул белән операция ясарга мәҗбүр итү, популяр актерларны чамасыз ашарга мәҗбүр итү һ.б. Ләкин бу алымны тормышка ашыру авыр. Бердәнбер гамәли чишелеш — кешеләргә булдыра алган иң яхшы эшне башкарырга рөхсәт итү, ә аннары (салымнар ярдәмендә яки аларның бәя кую мөмкинлеген чикләп) сез «артык» дип тапкан нәрсәне тартып алу.
Шуңа күрә, икътисадый тигезсезлекне киметүнең нәрсә аңлатканын төгәл аңлыйк. Бу — байлардан акча тартып алу белән бер үк нәрсә.
Математик тигезләмәне башка формага үзгәрткәндә, еш кына яңа яклар ачыла. Бу очракта да шулай. Байлардан акча тартып алуның, шул ук фикерне «тигезсезлекне киметү» төшенчәләре белән әйткәндә алдан күреп булмаган нәтиҗәләре барлыгы ачыклана.
Проблема шунда: куркыныч (риск) белән бүләк (керем) бер-берсенә пропорциональ булырга тиеш. Җиңү мөмкинлеге бары тик 10% булган ставка, җиңү мөмкинлеге 50% булган ставкага караганда күбрәк табыш китерергә тиеш, югыйсә аны беркем дә сайламаячак. Шуңа күрә, сез ихтимал булган бүләкнең югары чиген киссәгез, шул рәвешле кешеләрнең куркыныч адымнарга бару теләген киметәсез.
Үзебезнең башлангыч гыйбарәгә күчерсәк: икътисадый тигезсезлекне киметү кешеләр үз өстенә алырга әзер булган куркынычны киметүне аңлата.
Максималь керем киметелгән очракта, бөтен бер төркем куркыныч адымнар үзләрен акламый башлый. Югары салым ставкасының һәлакәтле булуының бер сәбәбе — әлеге куркынычлар сыйныфына яңа компанияләр ачу да керә.
Инвесторлар
Стартаплар үз табигате белән үк куркыныч. Стартап — ачык диңгездәге кечкенә көймә кебек. Бер зур дулкын — һәм сез батасыз. Көндәш продукт, икътисадның какшавы, акча яки регулятор рөхсәтен алуның тоткарлануы, патент буенча суд дәгъвасы, техник стандартларның үзгәрүе, төп хезмәткәрнең китүе, эре клиентны югалту — боларның теләсә кайсысы сезне бер төн эчендә юкка чыгара ала. Күрәсең, стартапларның якынча 10нан 1е генә уңышка ирешә. [1]
Безнең стартап беренче раундтагы читтән җәлеп ителгән инвесторларына керемне 36 тапкыр арттырып кайтарды. Бу исә, АКШның хәзерге салым ставкалары шартларында, безнең уңышка ирешү мөмкинлеге 24тән 1дән яхшырак булганда гына безгә акча салуның мәгънәсе булган дигәнне аңлата. Бу дөреслеккә якын сыман. Фатирда утырып эшләүче, бернинди бизнес тәҗрибәсе булмаган бер-ике ботаник булып йөргәндә, без тыштан якынча шулай күренгәнбездер.
Әгәр андый куркыныч үз-үзен акламаса, без белгән рәвештәге венчур инвестицияләре бөтенләй мәйданга килмәячәк.
Яңа компанияләр өчен башка капитал чыганаклары булса, бу бәлки бик куркыныч та булмас иде. Нигә шәхси фондлар урынына венчур инвестицияләрен хөкүмәткә яки Fannie Mae кебек зур ярымдәүләт оешмасына йөкләмәскә?
Моның ни өчен эшләмәячәген әйтим. Чөнки сез ул чакта дәүләт яки ярымдәүләт хезмәткәрләреннән алар иң аз сәләтле булган нәрсәне таләп итәчәксез: тәвәккәллек, куркынычка бару сәләтен.
Дәүләт хезмәтендә эшләгән һәркемгә билгеле булганча, иң мөһиме — дөрес карарлар кабул итү түгел, ә уңышсызлыкка очраган очракта соңыннан аклап булырлык карарлар сайлау. Имин вариант бар икән, түрә нәкъ менә шуны сайлаячак. Әмма венчур инвестицияләрендә бу — иң ялгыш юл. Бу өлкәнең асылы шунда: өстенлекләр җитәрлек дәрәҗәдә өметле күренсә, сезгә бик нык куркыныч булган карарлар кабул итәргә кирәк.
Хәзерге вакытта венчур инвесторларына (VC) акчаны мөмкин булган уңышка игътибар итәрлек итеп түлиләр: алар фонд табышының билгеле бер процентын ала. Һәм бу аларга колледж студентларына охшаган (һәм бәлки чынлап та шундый булган) ботаниклар җитәкләгән компаниягә акча салу куркуын җиңәргә ярдәм итә.
Әгәр VCларга баерга рөхсәт ителмәсә, алар үзләрен түрәләр кебек тотарлар иде. Табыш алу өмете булмагач, аларда бары югалту куркуы гына калыр иде. Һәм шулай итеп алар ялгыш карарлар кабул итәр иде. Алар ботаниклар урынына костюм кигән, матур сөйләшүче MBA белгечен өстен күрер иде, чөнки уңышсызлыкка очраган очракта андый инвестицияне соңыннан аклавы җиңелрәк.
Нигезләүчеләр
Ләкин венчур финанславын ничектер үзгәртеп, VCларга баерга рөхсәт бирми торган итеп оештыра алсагыз да, сез берничек тә алмаштыра алмый торган тагын бер төр инвестор бар: алар — стартапны нигезләүчеләр һәм башлангыч хезмәткәрләр.
Алар үзләренең вакытларын һәм идеяләрен салалар. Ләкин болар акчага тиң; моның дәлиле — инвесторлар (мәҗбүр булганда) аларны акча белән тигез күрергә әзер, «маңгай тире өлешенә» (sweat equity) нәкъ саф акчага сатып алынган өлеш кебек үк статус бирәләр.
Вакытыгызны салуыгыз куркыныч белән бүләк арасындагы бәйләнешне үзгәртми. Әгәр уңышка ирешү ихтималы аз булган берәр нәрсәгә вакытыгызны багышларга җыенасыз икән, сез моны тиешенчә зур күләмле табыш вәгъдә ителгәндә генә эшләячәксез. [2] Зур табыш алу тыелса, куркынычсыз юлны сайлавыгыз хәерлерәк булыр.
Күп кенә стартап нигезләүчеләр кебек үк, мин дә моны баер өчен эшләдем. Ләкин кыйммәтле әйберләр сатып алырга теләгәнгә түгел. Миңа иминлек, тотрыклылык кирәк иде. Мин акчага борчылмаслык дәрәҗәдә җитәрлек акча эшләргә теләдем. Әгәр миңа стартап ярдәмендә бу максатка ирешерлек акча эшләү тыелган булса, мин иминлекне башка юллар белән эзләр идем: мәсәлән, эштән җибәрүе кыен булган зур, тотрыклы оешмага эшкә кереп. Стартапта җанымны фида кылып ятканчы, мин берәр зур фәнни лабораториядә тыныч, стресссыз эш табуга яки университетта даими профессорлык урыны (tenure) алуга омтылыр идем.
Куркынычка бару бүләкләнми торган җәмгыятьләрдә һәркем шулай эшли. Үз иминлегегезне үзегез тәэмин итә алмыйсыз икән, иң кулай юл — статусыгыз нигездә эш стажына бәйле булган берәр зур оешмада үзегезгә оя кору. [3]
Без ничектер инвесторларны алмаштыра алсак та, нигезләүчеләрне ничек алмаштырып булуын күз алдына китерә алмыйм. Инвесторлар нигездә акча кертә, ә акча, асылда, чыганагы нинди булуына карамастан бер үк. Ләкин нигезләүчеләр идеяләр кертә. Ә аларны алмаштырып булмый.
Әйдәгез, фикер чылбырын кабат карап чыгыйк. Мин күп кенә укучылар өчен кабул итүе бик кыен булган бер нәтиҗәгә таба бара барам, шуңа күрә һәр буынны какшамаслык итәргә тырыштым. Икътисадый тигезсезлекне киметү — байлардан акча алу дигән сүз. Куркыныч белән бүләк бер-берсенә тиң булганлыктан, потенциаль бүләкне киметү автоматик рәвештә кешеләрнең куркынычка бару омтылышын киметә. Стартаплар үз табигате белән үк куркыныч. Куркынычка пропорциональ булган керем өмете булмаса, нигезләүчеләр үз вакытларын стартапка салмаячак. Нигезләүчеләрне алмаштырып булмый. Димәк, икътисадый тигезсезлекне юкка чыгару стартапларны юкка чыгаруны аңлата.
Икътисадый тигезсезлек — ул стартапларның нәтиҗәсе генә түгел. Ул — аларны хәрәкәткә китерүче двигатель, нәкъ менә су тегермәнен хәрәкәткә китерүче су агымы кебек. Кешеләр элеккегә караганда күпкә баерак булу өмете белән стартап башлый. Әгәр сезнең җәмгыять беркемнең дә башкалардан күпкә баерак булуына юл куймаска тырыша икән, ул шулай ук бер үк кешенең t2 вакыт мизгелендә t1 мизгеленә караганда күпкә баерак булуына да комачаулаячак.
Үсеш
Бу аргумент пропорциональ рәвештә эшли. Сүз икътисадый тигезсезлекне тулысынча юкка чыгарсагыз, стартаплар бөтенләй булмаячак дигән турында гына бармый. Икътисадый тигезсезлекне ни дәрәҗәдә киметсәгез, стартаплар санын да шул дәрәҗәдә киметәсез. [4] Салымнарны арттырсагыз, куркынычка бару теләге дә шул нисбәттә кими.
Ә бу һәркем өчен начар булып тора. Яңа технологияләр дә, яңа эш урыннары да беренче чиратта яңа компанияләрдән килә. Чыннан да, сездә стартаплар булмаса, тиздән тотрыклы компанияләр дә калмаячак — бу бала туу тукталса, озакламый олы яшьтәгеләрнең дә калмавы кебек үк.
«Икътисадый тигезсезлекне киметергә тиешбез» дип әйтү игелекле яңгырый. Моны бу рәвешле әйткәндә, сезнең белән кем бәхәсләшсен? Тигезсезлек начар булырга тиеш бит, шулай түгелме? «Яңа компанияләр төзү тизлеген киметергә тиешбез» дип әйтү исә күпкә кимрәк мәрхәмәтле ишетелә. Шулай да, берсе икенчесеннән турыдан-туры килеп чыга.
Чыннан да, инвесторларның куркынычка бару теләген киметү яралгы стартапларны гына үтереп калмыйча, иң өметлеләрен беренче чиратта юкка чыгаруы ихтимал. Стартаплар эре компанияләргә караганда зуррак куркыныч аша тизрәк үсеш тәэмин итә. Бу тенденция стартапларның үз арасында да сакланамы? Ягъни, иң куркыныч стартаплар уңышка ирешкән очракта иң зур үсеш бирүчеләрме? Минемчә, җавап — әйе. Һәм бу — коточкыч уй, чөнки бу инвесторларның куркынычка әзерлеген киссәгез, иң файдалы стартаплар беренчеләрдән булып юкка чыгачак дигәнне аңлата.
Бөтен байлар да үз байлыгын стартаплар ярдәмендә тупламаган, әлбәттә. Әгәр кешеләргә стартаплар аша баерга рөхсәт итеп, ә барлык калган артык байлыкка салым салсак ничек булыр? Бу кимендә тигезсезлекне киметмәс идеме?
Сез уйлаганнан күпкә азрак киметер иде. Әгәр кешеләр бары тик стартаплар аша гына бая ала торган итеп ясасагыз, баерга теләгән һәркем стартап ача башлар иде. Һәм бу бик шәп нәрсә булырга мөмкин. Ләкин бу байлыкның бүленешенә зур йогынты ясар дип уйламыйм. Баерга теләгән кешеләр моның өчен ни кирәк — барысын да эшләячәк. Бердәнбер юл стартаплар булса, сездә стартап ачучылар саны гаять артачак. (Әлбәттә, сез кануннарны бик сак язган очракта гына. Ихтималрак булганы: кәгазьдә стартап булып күренерлек эшләр белән шөгыльләнүчеләр бик нык артачак.)
Әгәр без икътисадый тигезсезлекне юкка чыгарырга нык карар кылганбыз икән, тагын бер чыгу юлы бар: без стартапларсыз да яшәргә риза дип әйтә алабыз. Моны эшләсәк нәрсә булыр?
Кимендә, безгә технологик үсешнең түбәнрәк тизлеге белән килешергә туры киләчәк. Әгәр зур, тотрыклы компанияләр яңа технологияләрне стартаплар кебек үк тиз үстерә ала дип ышанасыз икән, моның ничек эшләвен аңлату — сезнең өстә. (Әгәр сез моңа аз булса да ышандырырлык берәр нәрсә уйлап тапсагыз, бизнес-китаплар язып һәм эре компанияләргә консультацияләр биреп зур байлык ясый аласыз.) [5]
Яхшы, димәк үсеш әкренәя. Бу шулкадәр үк начармы? Гамәлдә начар булуының бер сәбәбе — башка илләр безнең белән бергә әкренәергә ризалашмаска мөмкин. Әгәр сез яңа технологияләрне дөньяның калган өлешенә караганда әкренрәк үстерергә риза булсагыз, нәтиҗәдә сез бөтенләй бернәрсә дә уйлап тапмаячаксыз. Сез ача алырлык теләсә нинди яңалык башка җирдә инде уйлап табылган булачак. Ә алмаш итеп сез бары чимал һәм арзан эш көче генә тәкъдим итә аласыз. Шул дәрәҗәгә төшкәч, башка илләр сезнең белән нәрсә теләсә шуны эшли алачак: курчак хөкүмәтләр кую, иң яхшы эшчеләрегезне үзенә суырып алу, хатын-кызларыгызны фахишә буларак файдалану, үзләренең агулы калдыкларын сезнең территориягә аудару — бүгенге көндә без ярлы илләр белән иткән барлык нәрсәләр. Бердәнбер яклану чарасы — егерменче гасырда коммунистик илләр эшләгәнчә үзеңне дөньядан изоляцияләү. Ләкин андагы проблема шул: моны гамәлгә ашыру өчен сезгә полиция дәүләтенә әверелергә туры киләчәк.
Байлык һәм хакимият
Мин аңлыйм: стартаплар икътисадый тигезсезлекне бетерергә теләүчеләрнең төп максаты түгел. Аларга иң нык ошамаган нәрсә — хакимият белән берләшү аша үзен-үзе мәңгеләштерүче байлык төре. Мәсәлән, дәүләт заказлары алу өчен сәясәтчеләрнең сайлау алды кампанияләрен финанслаучы төзелеш фирмалары, яки балаларын махсус шул максат өчен ясалган кыйммәтле мәктәпләргә җибәреп, яхшы көллиятләргә урнаштыручы бай ата-аналар. Әмма бу төр байлыкка икътисадый сәясәт аша һөҗүм итәргә тырышсагыз, стартапларны кырып ташламыйча гына аңа төгәл тидерү бик авыр.
Мондагы проблема байлыкта түгел, ә коррупциядә. Димәк, нигә коррупциягә каршы көрәшмәскә?
Әгәр без байлыкның хакимияткә әверелүенә юл куймасак, кешеләрнең бай булуына комачауларга кирәк тә түгел. Һәм бу юнәлештә алга китеш бар. Коммодор Вандербильтның таркау оныгы Реджи 1925 елда эчү аркасында үлгәнче, биш тапкыр җәяүлеләрне бәрдергән, шуларның икесен үтергән. 1969 елда Тед Кеннеди Чаппаквидик күпереннән машинада очканда, бу чик инде бер кешегә төшкән сыман иде. Бүген ул нульгә тигез булуы бар. Ләкин үзгәргән нәрсә — байлык дәрәҗәсендәге аерма түгел. Үзгәргән нәрсә — байлыкны хакимияткә, көчкә әверелдерү мөмкинлеге.
Байлык белән хакимият арасындагы бәйләнешне ничек өзәргә? Ачыклыкны таләп итегез. Хакимиятнең ничек кулланылуын игътибар белән күзәтегез һәм карарларның ничек кабул ителүе турында хисап таләп итегез. Ни өчен полициядәге барлык сорау алулар видеога яздырылмый? Ни өчен Америка балаларының бары тик 1,7%ы гына престижлы әзерлек мәктәпләренә (prep schools) йөргән килеш, Принстонның 2007 елгы чыгарылышының 36%ы шул мәктәпләрдән килгән? АКШ чынлыкта ни өчен Гыйракка бәреп керде? Ни өчен хөкүмәт чиновниклары үзләренең финанслары турында күбрәк мәгълүмат ачмый, һәм ни өчен аны бары үз вәкаләтләре вакытында гына ача?
Компьютер куркынычсызлыгын яхшы белүче бер дустым иң мөһим адым — барысын да теркәп бару (лог алып бару) дип әйтә. Бала чагында компьютерларга бәреп керергә тырышканда, аны иң куркытканы — үз артыннан эз калдыру куркынычы булган. Бу эзләрне калдырмаска тырышу аңа үз юлына махсус куелган теләсә кайсы киртәгә караганда күбрәк комачаулаган.
Барлык законсыз элемтәләр кебек үк, байлык белән хакимият арасындагы элемтә дә яшеренлектә чәчәк ата. Барлык операцияләрне ачыкка чыгарыгыз, һәм сез аны бик нык киметерсез. Барысын да теркәп барыгыз. Бу стратегия инде хәзер үк эшли кебек, һәм аның бөтен илне ярлы калдыру кебек тискәре нәтиҗәсе юк.
Икътисадый тигезсезлек белән куркыныч арасында бәйләнеш барлыгын күпләр аңламый дип уйлыйм. Моны үзем дә күптән түгел генә тулысынча төшендем. Стартапта уңышка ирешмәсәң, икенче юл — фән өлкәсендә җылы, даими урын табу икәнен күп еллар белдем, әлбәттә. Ләкин минем үз-үземне тотышымны билгеләүче тигезләмәне аңламаган идем. Шулай ук, Диоклетиан чорындагы Рим булсынмы яки Гарольд Вильсон чорындагы Британияме, кешеләргә баерга ирек бирмәгән илнең һәлакәткә таба баруы эмпирик яктан ачык. Ләкин куркынычның нинди роль уйнавын мин күптән түгел генә аңладым.
Байлыкка каршы көрәшергә тырышсагыз, сез куркынычка һәм аның белән бергә үсешкә дә зыян китерәсез. Әгәр без гаделрәк дөнья телибез икән, минемчә, бер адым түбәнрәк — байлыкның хакимияткә әверелә торган җиренә һөҗүм итү яхшырак булыр.
Искәрмәләр
[1] Монда уңыш беренчел инвесторлар күзлегеннән карап билгеләнә: я IPO, я соңгы финанслау раундындагы бәясеннән кыйммәтрәк бәягә сатылу. Гадәти саналган «10нан 1» уңыш нисбәте шикле дәрәҗәдә түгәрәк сан, ләкин венчур инвесторлары белән сөйләшүләр аның гомуми стартаплар өчен якынча дөрес булуын күрсәтә. Иң алдынгы венчур фирмалары нәтиҗәләренең яхшырак булуын көтә.
[2] Мин нигезләүчеләр утырып, стартаптан салым түләнгәннән соң калачак керемне төгәл исәпләп чыгара дип әйтмим. Алар моны булдыра алган башка кешеләрнең мисаллары белән илһамлана. Ә ул мисаллар салым түләгәннән соңгы керемнәрне чагылдыра.
[3] Фараз: Коррупциясез илдә яки оешмада байлыкның төрлелеге эш стажы (seniority) системаларының таралу дәрәҗәсенә кире пропорциональ булачак. Димәк, байлыкның аермасын кыссагыз, өлкәнлек, эш стажы шул нисбәттә мөһимрәк булачак. Әлегә каршы килүче мисалларны белмим, ләкин бик нык коррупцияләшкән илләрдә берьюлы икесен дә күрергә мөмкин. (Моңа игътибар иткәне өчен Даниэль Собралга рәхмәт.)
[4] Чын феодал икътисадлы илдә сез байлыкны уңышлы рәвештә яңадан бүлә алыр идегез, чөнки анда юк итәрлек бернинди дә стартаплар юк.
[5] Стартапларның яңа технологияләрне тиз үстерүе — аларның шулкадәр зур табыш китерүенең икенче сәбәбе. Мин «Байлыкны ничек булдырырга» язмамда аңлатканча, стартапта сез бөтен гомерлек хезмәтегезне берничә елга кысасыз. Моны чикләү куркынычка бару теләген бастыру кебек үк акылсыз булып күренә.
Бу эссенең караламаларын укыганнары өчен Крис Андерсонга, Тревор Блэквеллга, Дэн Гиффинга, Джессика Ливингстонга һәм Эван Уильямска, шулай ук венчур инвестицияләре турында мәгълүмат биргәннәре өчен Лэнгли Стейнертка, Сангам Пант һәм Майк Моритцка рәхмәт белдерәм.