(Бұл эссе Defcon 2005 конференциясында жасалған баяндамаға негізделген.)
Айталық, сіз экономикалық теңсіздіктен арылғыңыз келді делік. Мұның екі жолы бар: кедейлерге ақша беру немесе оны байлардан тартып алу. Бірақ бұл екеуінің нәтижесі бірдей, өйткені кедейлерге ақша бергіңіз келсе, оны бір жерден алуыңыз керек. Кедейлерден ала алмайсыз, әйтпесе олар бастапқы күйіне қайта түседі. Оны байлардан алуға тура келеді.
Әрине, кедейлерді байлардан ақшаны жай тартып алмай-ақ байытудың жолы бар. Сіз кедейлердің өнімділігін арттыруға көмектесе аласыз — мысалы, білімге қолжетімділікті жақсарту арқылы. Ақшаны инженерлерден тартып алып, кассирлерге бергеннің орнына, кассир болар еді деген адамдарға инженер болуға мүмкіндік бере аласыз.
Бұл — кедейлерді байытудың тамаша стратегиясы. Бірақ соңғы 200 жылдың тәжірибесі көрсеткендей, бұл экономикалық теңсіздікті азайтпайды, өйткені ол байларды да байыта түседі. Егер инженерлер көп болса, онда оларды жұмысқа алуға және оларға түрлі заттарды сатуға да мүмкіндік көбейеді. Генри Форд адамдардың көпшілігі әлі күнге дейін күнкөріс деңгейіндегі шаруалар болып табылатын қоғамда көлік жасап байи алмас еді; оның жұмысшылары да, тұтынушылары да болмас еді.
Егер сіз жалпы өмір сүру деңгейін жай ғана көтерудің орнына, нақты экономикалық теңсіздікті азайтқыңыз келсе, жай ғана кедейлердің жағдайын көтеру жеткіліксіз. Егер жаңадан даярланған инженерлеріңіздің бірі үлкен амбиция танытып, тағы бір Билл Гейтс болса ше? Экономикалық теңсіздік бұрынғыдай қайтадан күшейеді. Егер сіз байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты шынымен қысқартқыңыз келсе, төмендегілерді жоғары көтерумен қатар, жоғарыдағыларды төмен басуыңыз керек.
Жоғарыдағыларды қалай төмен басуға болады? Ең көп ақша табатын адамдардың өнімділігін төмендетуге тырысуға болады: ең жақсы хирургтерге сол қолымен ота жасату, танымал актерлерді шектен тыс артық тамақтануға мәжбүрлеу және т.б. Бірақ бұл тәсілді іске асыру қиын. Жалғыз практикалық шешім — адамдарға барынша жақсы жұмыс істеуге мүмкіндік беру, содан кейін (салық салу немесе олардың алатын бағасын шектеу арқылы) өзіңіз артық деп тапқан кез келген нәрсені тәркілеу.
Сондықтан экономикалық теңсіздікті азайту дегеннің не екенін нақты түсініп алайық. Бұл байлардан ақшаны тартып алумен пара-пар.
Математикалық өрнекті басқа түрге айналдырғанда, көбінесе жаңа нәрселерді байқайсыз. Бұл жағдайда да солай. Байлардан ақша алудың салдары осы идеяны «теңсіздікті азайту» тұрғысынан қарастырған кезде адам болжай алмаған жайттарға әкеліп соғады.
Мәселе мынада: тәуекел мен сыйақы пропорционалды болуы керек. Ұту мүмкіндігі небәрі 10% болатын бәс ұту мүмкіндігі 50% болатын бәске қарағанда көбірек табыс әкелуі тиіс, әйтпесе ешкім оны таңдамайды. Сондықтан ықтимал сыйақының жоғарғы шегін кесіп тастасаңыз, осылайша адамдардың тәуекелге баруға деген құлшынысын азайтасыз.
Мұны біздің бастапқы өрнегімізге ауыстырсақ, мынаны аламыз: экономикалық теңсіздікті азайту дегеніміз — адамдар баруға дайын болатын тәуекелді азайту.
Егер ең жоғары қайтарым азайса, оған барудың енді еш мәні қалмайтын тәуекелдердің тұтас санаттары бар. Жоғары салық мөлшерлемелерінің апатты болуының бір себебі — осы тәуекелдер санатына жаңа компаниялар құру да кіреді.
Инвесторлар
Стартаптар табиғатынан тәуекелі жоғары болып келеді. Стартап ашық теңіздегі шағын қайық тәрізді. Бір үлкен толқын — және сіз суға баттыңыз. Бәсекелес өнім, экономикадағы құлдырау, қаржыландыруды немесе реттеуші органдардың мақұлдауын алудағы кешігу, патенттік сот процесі, өзгеретін техникалық стандарттар, негізгі қызметкердің кетуі, ірі клиентті жоғалту — осылардың кез келгені сізді бір түнде құртып жіберуі мүмкін. Стартаптардың шамамен 10-нан біреуі ғана сәтті болатын сияқты. [1]
Біздің стартап өзінің сыртқы инвесторларының бірінші раундына салынған қаржыны 36 есе қайтарып берді. Бұл АҚШ-тың қазіргі салық мөлшерлемелерімен бізге инвестиция салудың мәні болуы үшін біздің сәттілікке жету мүмкіндігіміз 24-тен 1-ден жоғары болуы керек дегенді білдірді. Бұл шындыққа жанасады. Пәтерде отырып жұмыс істейтін, бизнес тәжірибесі жоқ бірнеше нёрд болған кезде біз сырт көзге шамамен солай көрінген шығармыз.
Егер мұндай тәуекел ақталмаса, біз білетін венчурлық инвестициялау мүлдем болмайды.
Жаңа компаниялар үшін капиталдың басқа көздері болса, бұл дұрыс та болар еді. Жеке қорлардың орнына венчурлық инвестициялауды неге жай ғана үкіметке немесе Fannie Mae сияқты ірі жартылай үкіметтік ұйымдарға жасамасқа?
Мұның неліктен нәтиже бермейтінін айтайын. Өйткені сол кезде сіз мемлекеттік немесе жартылай мемлекеттік қызметкерлерден өздерінің қолынан ең аз келетін нәрсені талап етесіз: тәуекелге баруды.
Мемлекеттік қызметте жұмыс істеген кез келген адам білетіндей, бастысы — дұрыс таңдау жасау емес, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда кейін ақтап шығуға болатын шешімдер қабылдау. Егер қауіпсіз нұсқа болса, бюрократ соны таңдайды. Бірақ венчурлық инвестициялау үшін бұл — мүлдем қате жол. Бұл бизнестің табиғаты мынаны білдіреді: егер пайда жағы жақсы көрінсе, сіз аса үлкен тәуекелге барып шешім қабылдағыңыз келеді.
Қазіргі уақытта венчурлық инвесторларға (VC) табысты көбірек ойлауға итермелейтіндей тәсілмен ақы төленеді: олар қордың пайдасынан пайыз алады. Бұл олардың студенттерге ұқсайтын (және мүмкін расында сондай) нёрдтар басқаратын компанияға инвестиция салудағы түсінікті қорқынышын жеңуге көмектеседі.
Егер венчурлық инвесторларға баюға рұқсат берілмесе, олар өздерін бюрократтар сияқты ұстар еді. Табысқа деген үміт болмаса, оларда тек жоғалту қорқынышы ғана қалар еді. Сондықтан олар қате таңдау жасар еді. Олар костюм киген, тілі майда MBA иегерін таңдап, нёрдтардан бас тартар еді, өйткені бұл инвестиция сәтсіз болған жағдайда, оны кейіннен ақтап алу оңайырақ болар еді.
Негізін қалаушылар
Бірақ сіз венчурлық қаржыландыруды венчурлық инвесторлардың байып кетуіне жол бермейтіндей етіп қайта құра алған күннің өзінде, сіз ешқашан алмастыра алмайтын басқа инвесторлар бар: стартаптың негізін қалаушылар мен алғашқы қызметкерлер.
Олардың салатыны — уақыты мен идеялары. Бірақ олар ақшаға пара-пар; оның дәлелі — инвесторлар «маңдай тер үлесіне» (sweat equity) және қолма-қол ақшаға сатып алған үлеске бірдей мәртебе беріп, оларды (мәжбүр болған кезде) өзара алмастырылатын нәрсе ретінде қарастыруға дайын.
Уақытыңызды салып жатқаныңыз тәуекел мен сыйақы арасындағы байланысты өзгертпейді. Егер сіз сәттілікке жету мүмкіндігі аз нәрсеге уақытыңызды салатын болсаңыз, мұны тек оған сәйкес үлкен сыйақы болған жағдайда ғана жасайсыз. [2] Егер үлкен сыйақыларға рұқсат етілмесе, тәуекелге бармай, қауіпсіз жолды таңдағаныңыз жөн.
Көптеген стартап негізін қалаушылар сияқты, мен де мұны баю үшін жасадым. Бірақ қымбат заттарды сатып алғым келгендіктен емес. Мен қалаған нәрсе — қауіпсіздік болды. Мен ақша туралы уайымдамайтындай жеткілікті мөлшерде ақша тапқым келді. Егер маған мұны істеу үшін стартаптан жеткілікті табыс табуға тыйым салынғанда, мен қауіпсіздікті басқа жолмен іздер едім: мысалы, жұмыстан шығару қиын болатын үлкен, тұрақты ұйымға жұмысқа барар едім. Стартапта жанымды салып жұмыс істеудің орнына, мен үлкен зерттеу зертханасынан стрессіз, жақсы жұмыс табуға немесе университеттен тұрақты профессорлық орын алуға тырысар едім.
Тәуекел марапатталмайтын қоғамдарда бәрі солай істейді. Егер сіз өз қауіпсіздігіңізді қамтамасыз ете алмасаңыз, ең жақсы балама — мәртебеңіз көбінесе еңбек өтіліне байланысты болатын қандай да бір ірі ұйымда өзіңізге жайлы орын тауып алу. [3]
Біз инвесторларды қандай да бір жолмен алмастыра алсақ та, негізін қалаушыларды қалай алмастыра алатынымызды көріп тұрған жоқпын. Инвесторлар негізінен ақша салады, ал ақшаның қайдан келгеніне қарамастан, ол түбінде бірдей нәрсе. Бірақ негізін қалаушылар идея береді. Оларды алмастыра алмайсыз.
Осы уақытқа дейінгі дәлелдер тізбегін қайталап өтейік. Мен көптеген оқырмандар амалсыздан мойындайтын қорытындыға келе жатырмын, сондықтан әрбір буынды бұзылмайтындай етіп жасауға тырыстым. Экономикалық теңсіздікті азайту дегеніміз — байлардан ақшаны тартып алу. Тәуекел мен сыйақы тең болғандықтан, ықтимал сыйақыларды азайту адамдардың тәуекелге деген тәбетін автоматты түрде азайтады. Стартаптар табиғатынан тәуекелі жоғары. Тәуекелге барабар сыйақы перспективасы болмаса, негізін қалаушылар өз уақытын стартапқа салмайды. Негізін қалаушыларды алмастыру мүмкін емес. Демек, экономикалық теңсіздікті жою дегеніміз — стартаптарды жою.
Экономикалық теңсіздік — бұл тек стартаптардың салдары ғана емес. Бұл — сарқыраманың су диірменін қозғалтқаны сияқты, стартаптарды алға сүйрейтін қозғалтқыш. Адамдар стартаптарды бұрынғыдан әлдеқайда бай болу үмітімен бастайды. Ал егер сіздің қоғамыңыз кез келген адамның басқалардан әлдеқайда бай болуына жол бермеуге тырысса, ол сондай-ақ бір адамның t1 уақытына қарағанда t2 уақытында әлдеқайда бай болуына да жол бермейді.
Өсім
Бұл дәлел пропорционалды түрде қолданылады. Бұл экономикалық теңсіздікті жойсаңыз, сізде мүлдем стартаптар болмайды деген ғана емес. Сіз экономикалық теңсіздікті қаншалықты азайтсаңыз, стартаптар санын соншалықты азайтасыз. [4] Салықтарды арттырыңыз, сонда тәуекелге баруға деген құлшыныс та соған сай азаяды.
Ал бұл бәріне зиян сияқты. Жаңа технологиялар да, жаңа жұмыс орындары да көбінесе жаңа компаниялардан келеді. Шынында да, егер сізде стартаптар болмаса, бала тууды тоқтатсаңыз, жақында ешқандай ересектер қалмайтыны сияқты, жақында сізде бұрыннан келе жатқан қалыптасқан компаниялар да қалмайды.
Экономикалық теңсіздікті азайтуымыз керек деп айту ізгі ниетті болып көрінеді. Оны осылай тұжырымдағанда, сізбен кім дауласа алады? Теңсіздік жаман болуы керек, солай емес пе? Жаңа компаниялардың ашылу жылдамдығын азайтуымыз керек деп айту әлдеқайда ізгілікке жатпайтындай естіледі. Дегенмен, бірі екіншісін тудырады.
Шынында да, инвесторлардың тәуекелге деген тәбетін төмендету жаңа басталып жатқан стартаптарды ғана емес, әсіресе ең үміт күттіретіндерін жойып жіберуі мүмкін. Стартаптар қалыптасқан компанияларға қарағанда үлкен тәуекелмен жылдамырақ өсім береді. Бұл үрдіс стартаптардың өз арасында да сақтала ма? Яғни, сәтті болған жағдайда ең көп өсім беретіндері — ең қауіпті стартаптар ма? Жауабы «иә» деп ойлаймын. Бұл өте қорқынышты ой, өйткені бұл инвесторлардың тәуекелге деген тәбетін шектесеңіз, ең бірінші болып ең пайдалы стартаптар құритынын білдіреді.
Әрине, бай адамдардың бәрі бірдей стартаптар арқылы байыған жоқ. Егер біз адамдарға стартап ашу арқылы баюға рұқсат беріп, бірақ басқа барлық артық байлыққа салық салсақ ше? Бұл кем дегенде теңсіздікті азайтпас па еді?
Сіз ойлағаннан әлдеқайда аз азайтар еді. Егер сіз адамдар тек стартаптар бастау арқылы ғана байи алатындай жағдай жасасаңыз, байығысы келетін адамдардың барлығы стартаптар бастайтын болады. Бұл керемет нәрсе болуы мүмкін. Бірақ бұл байлықты бөлуге айтарлықтай әсер етеді деп ойламаймын. Байығысы келетін адамдар қолдарынан келгеннің бәрін жасайды. Егер стартаптар мұны істеудің жалғыз жолы болса, сізде стартап бастайтын адамдардың саны әлдеқайда көп болады. (Яғни, заңдарды өте мұқият жазсаңыз ғана. Ықтималырақ нәрсе — сізде қағаз жүзінде стартап сияқты етіп көрсетуге болатын нәрселермен айналысатын көптеген адамдар пайда болады.)
Егер біз экономикалық теңсіздікті жоюға бекінген болсақ, әлі де бір шығу жолы бар: біз стартаптарсыз да өмір сүруге дайынбыз деп айта аламыз. Егер біз осылай істесек, не болады?
Кем дегенде, біз технологиялық өсімнің төменгі қарқынымен келісуге мәжбүр боламыз. Егер сіз ірі, қалыптасқан компанияларды жаңа технологияларды стартаптар сияқты жылдам дамытуға мәжбүрлеуге болады деп сенсеңіз, оның қалай болатынын түсіндіру өз мойныңызда. (Егер сіз аз да болса сенімді оқиға таба алсаңыз, бизнес-кітаптар жазып және ірі компанияларға кеңес беріп, байлыққа кенелуіңізге болады.) [5]
Жарайды, біз баяу өсімге тап болдық делік. Бұл соншалықты жаман ба? Іс жүзінде оның жаман болуының бір себебі — басқа елдер бізбен бірге баяулауға келіспеуі мүмкін. Егер сіз жаңа технологияларды әлемнің қалған бөлігіне қарағанда баяу қарқынмен дамытуға риза болсаңыз, нәтижесінде сіз мүлдем ештеңе ойлап таппайтын боласыз. Сіз ашуыңыз мүмкін кез келген нәрсе басқа жерде ойлап табылған болып шығады. Ал оның орнына сіз тек шикізат пен арзан жұмыс күшін ғана ұсына аласыз. Сіз осыншалықты төмен түскеннен кейін, басқа елдер сізбен қалағанын істей алады: қуыршақ үкіметтер тағайындайды, ең жақсы жұмысшыларыңызды тартып алады, әйелдеріңізді жезөкше ретінде пайдаланады, өздерінің улы қалдықтарын сіздің аумағыңызға төгеді — қазіргі уақытта біздің кедей елдерге істеп жатқан барлық нәрселерімізді істейді. Жалғыз қорғаныс — жиырмасыншы ғасырдағы коммунистік елдер сияқты оқшаулану. Бірақ ондағы мәселе — оны орындау үшін сіз полициялық мемлекетке айналуыңыз керек.
Байлық және билік
Экономикалық теңсіздікті жойғысы келетіндердің басты нысанасы стартаптар емес екенін түсінемін. Оларға ұнамайтыны — билікпен одақтасу арқылы өзін-өзі шексіз сақтап қалатын байлық түрі. Мысалы, мемлекеттік келісімшарттар алу үшін саясаткерлердің науқандарын қаржыландыратын құрылыс фирмалары немесе балаларын осы мақсатқа арналған қымбат мектептерге беріп, жақсы колледждерге түсіретін бай ата-аналар. Бірақ егер сіз байлықтың осы түріне экономикалық саясат арқылы соққы жасауға тырыссаңыз, стартаптарды жанама шығын ретінде жойып жібермей, нысанаға дөп тигізу қиын.
Бұл жердегі мәселе байлықта емес, жемқорлықта. Ендеше, неге жемқорлықпен күреспеске?
Егер біз байлықтың билікке айналуына жол бермесек, адамдардың бай болуына кедергі жасаудың қажеті жоқ. Және бұл бағытта ілгерілеушілік болды. 1925 жылы арақтан өлгенге дейін, коммодор Вандербильттің ысырапшыл немересі Реджи бес рет жаяу жүргіншілерді қағып кетіп, олардың екеуін өлтірген. 1969 жылы Тед Кеннеди Чаппаквидиктегі көпірден көлігімен құлаған кезде, бұл шек біреуге дейін қысқарған сияқты болды. Бүгінде ол нөлге тең болуы мүмкін. Бірақ өзгерген нәрсе — байлықтың мөлшері емес. Өзгерген нәрсе — байлықты билікке айналдыру қабілеті.
Байлық пен билік арасындағы байланысты қалай үзуге болады? Ашықтықты талап етіңіз. Биліктің қалай жүзеге асырылып жатқанын мұқият бақылаңыз және шешімдердің қалай қабылданатыны туралы есеп беруді талап етіңіз. Неліктен полицияның барлық тергеулері видеоға жазылмайды? Неліктен Принстонның 2007 жылғы түлектерінің 36%-ы дайындық мектептерінен келген, ал американдық балалардың небәрі 1,7%-ы ғана онда оқиды? Неліктен АҚШ шынымен Иракқа басып кірді? Неліктен мемлекеттік қызметкерлер өздерінің қаржысы туралы толығырақ ақпаратты ашпайды және неге тек қызмет мерзімі кезінде ғана ашады?
Компьютерлік қауіпсіздікті жақсы білетін бір досым ең маңызды қадам — бәрін тіркеу (журналға жазу) дейді. Ол бала кезінде компьютерлерді бұзуға тырысқан кезде, оны бәрінен бұрын артында із қалдыру ойы мазалайтын. Оған өз жолына әдейі қойылған кез келген кедергіден гөрі, осы ізді қалдырмау қажеттілігі көбірек қолайсыздық тудыратын.
Барлық заңсыз байланыстар сияқты, байлық пен билік арасындағы байланыс та құпияда гүлденеді. Барлық мәмілелерді әшкерелеңіз, сонда сіз оны айтарлықтай азайтасыз. Барлығын тіркеңіз. Бұл — қазірдің өзінде нәтиже беріп жатқан сияқты көрінетін стратегия және ол бүкіл еліңізді кедей ету сияқты жанама әсерге ие емес.
Көптеген адамдар экономикалық теңсіздік пен тәуекел арасында байланыс бар екенін түсінеді деп ойламаймын. Мен де соңғы уақытқа дейін мұны толық түсінбедім. Әрине, мен стартапта жолы болмаса, екінші балама — университетте тұрақты, жайлы зерттеу жұмысын табу екенін жылдар бойы білдім. Бірақ мен өз мінез-құлқымды басқаратын теңдеуді түсінбедім. Сол сияқты, Диоклетианның Римі болсын, әлде Гарольд Вильсонның Ұлыбританиясы болсын, адамдардың баюына мүмкіндік бермейтін елдің апатқа ұшырайтыны эмпирикалық тұрғыдан анық. Бірақ соңғы уақытқа дейін мен тәуекелдің қандай рөл атқарғанын түсінбеген едім.
Егер сіз байлыққа шабуыл жасауға тырыссаңыз, сайып келгенде тәуекелге де, сонымен бірге өсімге де соққы бересіз. Егер біз әділірек әлемді қаласақ, бір саты төменге, яғни байлық билікке айналатын тұсқа соққы жасағанымыз дұрысырақ болар еді деп ойлаймын.
Ескертпелер
[1] Бұл жерде сәттілік бастапқы инвесторлардың көзқарасы тұрғысынан анықталады: не IPO, не қаржыландырудың соңғы раундындағы бағалаудан жоғары бағаға сатып алу. Сәттіліктің дәстүрлі «10-нан 1» көрсеткіші күмәнді түрде мінсіз көрінеді, бірақ венчурлық инвесторлармен сөйлесу бұл жалпы стартаптар үшін шамамен дұрыс екенін көрсетеді. Үздік венчурлық фирмалар бұдан жақсы нәтиже күтеді.
[2] Мен негізін қалаушылар отырып алып, стартаптан салықтан кейінгі күтілетін табысты есептейді деп отырған жоқпын. Оларға осыны істеген басқа адамдардың мысалдары шабыт береді. Ал бұл мысалдар салықтан кейінгі табыстарды көрсетеді.
[3] Болжам: (сыбайлас жемқорлыққа батпаған) елдегі немесе ұйымдағы байлықтың әртүрлілігі еңбек өтілі жүйелерінің таралуына кері пропорционалды болады. Сондықтан егер сіз байлықтың әртүрлілігін шектесеңіз, еңбек өтілі сәйкесінше маңыздырақ болады. Осы уақытқа дейін мен ешқандай кері мысалды білмеймін, бірақ өте жемқор елдерде сіз екеуіне де бір уақытта тап болуыңыз мүмкін. (Мұны көрсеткені үшін Даниэль Собралға алғыс айтамын.)
[4] Нағыз феодалдық экономикасы бар елде сіз байлықты сәтті қайта бөле алуыңыз мүмкін, өйткені онда жойып жіберетіндей стартаптар жоқ.
[5] Стартаптардың жаңа технологияларды дамыту жылдамдығы — олардың осыншалықты жақсы табыс әкелуінің тағы бір себебі. Мен «Байлықты қалай жасау керек» эссемде түсіндіргенімдей, стартапта сіз бүкіл өмір бойғы жұмысты бірнеше жылға сыйғызасыз. Бұған кедергі жасау тәуекелге баруға кедергі жасау сияқты ақымақтық болып көрінеді.
Осы эссенің жобасын оқып шыққаны үшін Крис Андерсонға, Тревор Блэквеллге, Дэн Гиффинге, Джессика Ливингстонға және Эван Уильямске, сондай-ақ венчурлық инвестиция туралы ақпарат бергені үшін Лэнгли Штайнертке, Сангам Пантқа және Майк Морицке алғыс білдіремін.