Бер нисә ай элек Y Combinator тураһындағы бер мәҡәләлә уның тәүҙә «бер кеше театры» булғаны яҙылғайны. Бындай нәмәләрҙе уҡыуы бик үкенесле. Ләкин был һүрәтләүҙең ғәйебе уның ғәҙел булмауында ғына түгел. Ул шулай уҡ яңылыштыра ла. YC-та иң яңы һәм үҙенсәлекле булған нәмәләрҙең күбеһе Джессика Ливингстонға бәйле. Әгәр һеҙ уны аңламайһығыҙ икән, һеҙ YC-ты ла аңламайһығыҙ. Шуға күрә Джессика тураһында һеҙгә бер аҙ һөйләп китергә рөхсәт итегеҙ.
YC-ты 4 кеше ойошторҙо. Бер кисте Джессика менән икәүләп уны башларға ҡарар иттек, ә икенсе көнөнә дуҫтарым Роберт Моррис менән Тревор Блэквеллды саҡырҙыҡ. Джессика менән мин YC-ты көндәлек кимәлдә алып барҙыҡ, ә Роберт менән Тревор ғаризаларҙы уҡыны һәм беҙҙең менән бергә әңгәмәләр үткәрҙе.
Беҙ YC-ты башлағанда, Джессика менән мин инде осрашып йөрөй инек. Тәүҙә беҙ үҙебеҙҙе «профессионалдарса» тоторға, йәғни быны йәшерергә тырыштыҡ. Хәҙер артҡа ҡараһаң, был көлкө булып күренә, һәм тиҙҙән беҙ күрһәтмәлекте ташланыҡ. Джессика менән минең пар булыуыбыҙ YC-ты тап хәҙерге торошона килтергән иң мөһим сәбәптәрҙең береһе ине. YC үҙен ғаилә һымаҡ тотто. Башланғыс осорҙа ойоштороусылар башлыса йәштәр булды. Беҙ бөтәбеҙ ҙә аҙнаһына бер тапҡыр бергә киске аш ашаныҡ, тәүге ике йылда ашты мин бешерҙем. Беҙҙең беренсе бинабыҙ шәхси йорт булғайны. Дөйөм мөхит Sand Hill Road-тағы венчур фондтарының офисынан ғәжәйеп ныҡ айырыла ине, һәм был тик яҡшы яҡҡа ғына ине. Унда ингән һәр кем тоя алған ихласлыҡ, ысынлыҡ бар ине. Һәм был кешеләрҙең беҙгә ышаныуы ғына түгел ине. Был стартаптарға һеңдерер өсөн иң шәп сифат ине. Ихласлыҡ — YC стартап нигеҙләүселәрҙә эҙләгән иң мөһим нәмәләрҙең береһе, ялғансылар һәм яйҡаусылар күңелде төшөргәнгә генә түгел, ә ихласлыҡ иң уңышлы стартаптарҙы башҡаларҙан айырып торған төп сифаттарҙың береһе булғанға күрә.
Тәүге YC ғаилә ине, ә Джессика — уның әсәһе. Һәм ул булдырған мәҙәниәт YC-тың иң мөһим яңылыҡтарының береһе булды. Мәҙәниәт һәр ойошмала мөһим, әммә YC-та мәҙәниәт продукт эшләгәндә үҙебеҙҙе нисек тотоуыбыҙ ғына түгел ине. YC-та мәҙәниәт үҙе продукт ине.
Джессика шулай уҡ башҡа мәғәнәлә лә әсә ине: һуңғы һүҙ һәр саҡ уныҡы булды. Беҙ ойошма булараҡ эшләгән һәр нәмә иң тәүҙә уның аша үтте — кемде финансларға, халыҡҡа нимә әйтергә, башҡа компаниялар менән нисек эш итергә, кемде эшкә алырға — бөтәһе лә.
Балаларыбыҙ булғанға тиклем, YC барыһынан да нығыраҡ беҙҙең тормошобоҙ ине. Эш сәғәттәре менән ял ваҡыты араһында бер ниндәй ҙә айырма юҡ ине. Беҙ һәр ваҡыт YC тураһында һөйләштек. Һәм ҡайһы бер бизнес төрҙәрен шәхси тормошоңа индереү ялҡытҡыс булһа ла, был беҙгә оҡшай ине. Беҙ YC-ты ҡыҙыҡһынғанға күрә башланыҡ. Һәм беҙ сисергә тырышҡан ҡайһы бер мәсьәләләр сикһеҙ ҡатмарлы ине. Яҡшы ойоштороусыларҙы нисек танырға? Был турала йылдар буйы һөйләшергә мөмкин ине, һәм беҙ шулай иттек тә; әле лә һөйләшәбеҙ.
Мин ҡайһы бер нәмәләрҙә Джессиканан яҡшыраҡ, ә ул башҡа нәмәләрҙә минән оҫтараҡ. Ул иң яҡшы белгән нәмәләрҙең береһе — кешеләрҙе баһалау. Ул холҡон рентген кеүек күрә торған һирәк кешеләрҙең береһе. Ул һәр төрлө алдаҡсыны шундуҡ аңғара ала. YC эсендә уның ҡушаматы «Социаль радар» ине, һәм уның был үҙенсәлекле һәләте YC-ты хәҙерге торошона килтереүҙә хәлткес булды. Стартаптарҙы ни тиклем иртәрәк һайлайһың, шул тиклем нығыраҡ уларҙың ойоштороусыларын һайлайһың. Һуңғы осорҙағы инвесторҙар продукттарҙы һынап ҡарай һәм үҫеш һандарына баға ала. Ә YC инвестиция һалған осорҙа йыш ҡына продукт та, һандар ҙа булмай.
Башҡалар YC технологияларҙың киләсәге хаҡында ниндәйҙер үҙенсәлекле төшөнсәгә эйә тип уйланы. Күп осраҡта беҙҙең төшөнсә Сократ әйткәнсә булды: беҙ бер нәмә лә белмәүебеҙҙе генә яҡшы белә инек. YC-ты уңышлы иткән нәмә — яҡшы ойоштороусыларҙы һайлай белеү ине. Беҙ Airbnb-ны насар идея тип уйлағайныҡ. Беҙ уға аҡса бирҙек, сөнки ойоштороусылары оҡшаны.
Әңгәмәләр ваҡытында Роберт, Тревор һәм мин дәғүәселәргә техник һорауҙар яуҙыра инек. Джессика иһә башлыса күҙәтте. Дәғүәселәрҙең күбеһе, бигерәк тә башланғыс мәлдә, уны берәй сәркәтип тип уйлағандыр, сөнки ул сығып һәр яңы төркөмдө үҙе ҡаршы ала һәм әллә ни һорау бирмәй ине. Был уны ҡәнәғәтләндерә ине. Кешеләр уға иғтибар итмәгәндә, уларҙы күҙәтеүе еңелерәк булды. Әммә әңгәмәнән һуң беҙ өсәүләп Джессикаға боролоп: «Социаль радар нимә ти?» тип һорай инек. [1]
Әңгәмәләрҙә Социаль радарҙың булыуы бары тик уңышлы буласаҡ ойоштороусыларҙы һайлау ысулы ғына түгел ине. Был шулай уҡ яҡшы кешеләрҙе һайлау юлы ла булды. Тәүҙә беҙ быны башҡаса булдыра алмағанға күрә эшләнек. Холоҡто рентген кеүек күреү һәләтенә эйә булыуҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Насар кешеләр араһында булыу түҙгеһеҙ булыр ине. Шуға күрә холҡона шикләнгән ойоштороусыларҙы, хатта улар уңышҡа өлгәшер тип уйлаһаҡ та, финанслауҙан баш тарта инек.
Тәүҙә быны үҙебеҙҙең күңел тыныслығы өсөн генә эшләһәк тә, һуңынан был YC өсөн бик ҡиммәтле булып сыҡты. Беҙ башта быны аңламағайныҡ, ләкин беҙ һайлаған кешеләр YC тамамлаусылары селтәренә (alumni network) әйләнәсәк ине. Һәм беҙ уларҙы бер тапҡыр һайлағас, әгәр улар бик ҡот осҡос насарлыҡ эшләмәһә, ғүмерлеккә ошо даирәнең бер өлөшө булып ҡаласаҡ ине. Ҡайһы берәүҙәр хәҙер YC alumni селтәрен уның иң ҡиммәтле өлөшө тип һанай. Шәхсән мин YC-тың кәңәштәре лә бик яҡшы тип уйлайым, әммә тамамлаусылар селтәре, һис шикһеҙ, иң мөһим ҡиммәттәр рәтендә. Бындай ҙурлыҡтағы төркөм өсөн үҙ-ара ышаныс һәм ярҙамсыллыҡ кимәле хайран ҡалырлыҡ. Һәм бының төп сәбәбе — Джессика.
(Һуңыраҡ аңлауыбыҙса, холҡона шикләнгән кешеләрҙе кире ҡағыу беҙгә бер ни тормаған тиерлек, сөнки ойоштороусыларҙың сифаты һәм уларҙың уңышы бер-береһенә бәйләнешһеҙ түгел. Насар ойоштороусылар уңышҡа өлгәшһә лә, ғәҙәттә улар эште иртә һатып ҡотола. Ә иң уңышлы ойоштороусылар — барыһы ла тиерлек яҡшы кешеләр.)
Әгәр Джессика YC өсөн шул тиклем мөһим булһа, ни өсөн күберәк кеше быны аңламай? Бер яҡтан, сөнки мин — яҙыусы, ә яҙыусыларға һәр саҡ саманан тыш күп иғтибар бүленә. YC бренды башта минең брендым булды, һәм беҙҙең дәғүәселәр минең эсселарымды уҡыған кешеләр ине. Ләкин икенсе бер сәбәп тә бар: Джессика иғтибар үҙәгендә булыуҙы яратмай. Репортерҙар менән һөйләшеү уны борсой. Сығыш яһау тураһындағы уй ғына ла уны ҡатып ҡалырлыҡ итә. Хатта беҙҙең туйҙа ла ул үҙен уңайһыҙ тойҙо, сөнки кәләш һәр ваҡыт иғтибар үҙәгендә була. [2]
Ул иғтибарҙы оялсан булғанға ғына түгел, ә был Социаль радарҙың эшен боҙғанға күрә яратмай. Ул үҙе булып ҡала алмай. Барыһы ла һиңә ҡарап торғанда, кешеләрҙе күҙәтә алмайһың.
Иғтибарҙың уны борсоуының тағы бер сәбәбе — ул маҡтаныуҙы үлсәп яратмай. Халыҡ алдында эшләгән һәр эшендә уның иң ҙур ҡурҡыуы (әлбиттә, насар килеп сығыу ҡурҡыуынан тыш) — уның маҡтансыҡ булып күренеүе. Ул саманан тыш баҫалҡы булыу — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғәҙәти проблема, тип әйтә. Ләкин уның осрағында был тағы ла арыраҡ бара. Ул маҡтаныуҙан шул тиклем ныҡ ерәнә, был хатта фобияға оҡшап ҡала.
Ул шулай уҡ талашыу-һуғышыуҙы ла яратмай. Ул быны булдыра алмай; бары тик үҙ эсенә бикләнә. Ә ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бер ойошманың асыҡ йөҙө булыуҙа бәхәс һәм алыш бик күп.
Шуға күрә Джессика башҡа һәр кемгә ҡарағанда YC-ты үҙенсәлекле итһә лә, быны эшләргә мөмкинлек биргән сифаттары арҡаһында уны YC тарихынан төшөрөп ҡалдырыу ғәҙәткә кергән. Бөтә кеше лә YC-ты PG башлаған, ә уның ҡатыны бары тик ярҙам иткән, тигән хикәйәткә ышана. Хатта YC-ты яратмағандар ҙа быға ышана. Бер нисә йыл элек кешеләр беҙҙе (бар булғандан) күберәк ҡатын-ҡыҙ ойоштороусыларҙы финансламауҙа ғәйепләгәндә, улар бөтәһе лә YC менән PG-ны бер тип күрҙе. Джессиканың YC-тағы төп ролен таныу был хикәйәтте боҙор ине.
Кешеләр уның үҙ компанияһын сексизмда ғәйепләгәндә, Джессика ярһып асыуланды. Мин уның бер ҡасан да бер нәмәгә лә былай асыуланғанын күргәнем юҡ ине. Ләкин ул уларға ҡаршы төшмәне. Халыҡ алдында түгел. Ә шәхси тормошта күп кенә асыу һүҙҙәре әйтелде. Һәм ул ҡатын-ҡыҙ ойоштороусылар мәсьәләһе тураһында өс айырым эссе яҙҙы. Ләкин уларҙың береһен дә баҫтырып сығарырға ҡыйманы. Ул был бәхәстәге ҡәһәрле ағыу кимәлен күрҙе һәм уға ҡыҫылыуҙан тартынды. [3]
Был уның талашыуҙы яратмауы арҡаһында ғына түгел ине. Ул холоҡҡа шул тиклем һиҙгер, намыҫһыҙ кешеләр менән бәхәсләшеү ҙә уны ерәндерә. Арзан клик яратыусы журналистар йәки Twitter троллдары менән буталыу уйы ла уға ҡурҡыныс ҡына түгел, ә еирәнгес булып күренер ине.
Ләкин Джессика уңышлы ҡатын-ҡыҙ ойоштороусы булараҡ үҙ миҫалының башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла компаниялар башларға дәртләндерәсәген белә ине, шуға күрә үткән йылда ул YC бер ҡасан да эшләмәгән аҙым яһаны — бер нисә интервью ойоштороу өсөн PR-фирма ялланы. Тәүге әңгәмәләрҙең береһендә репортер уның стартаптар тураһындағы тәрән фекерҙәрен ситкә ҡаҡты ла, барыһын да улар осрашырға килешкән бар тышында көтөп торғанда ниндәйҙер ир-аттың уға һүҙ ҡушырға тырышыуы хаҡындағы сенсацион бер хәбәргә әйләндерҙе. Джессика ер тишегенә инерҙәй булды: бер яҡтан, ул кеше насар бер ни ҙә эшләмәгәнгә күрә, ләкин күберәк мәҡәләнең уны Үҙәндәге иң ғилемле инвесторҙарҙың береһе итеп түгел, ә бары тик ҡатын-ҡыҙ булғаны өсөн генә әһәмиәтле ҡорбан итеп күрһәтеүе арҡаһында.
Шунан һуң ул PR-фирмаға туҡтарға ҡушты.
Матбуғатта Джессиканың ниндәй уңыштарға өлгәшкәнен ишетмәйәсәкһегеҙ. Шуға күрә Джессиканың нимәләргә ирешкәнен мин үҙем һөйләйем. Y Combinator, асылда, университет кеүек үк, кешеләр бәйләнеше ул. Ул продукт етештермәй. Уны билдәләүсе нәмә — кешеләр. Джессика башҡа һәр кемгә ҡарағанда ошо кешеләр тупланмаһын тупланы һәм тәрбиәләп үҫтерҙе. Ошо мәғәнәлә ул һүҙҙең тура мәғәнәһендә YC-ты үҙе булдырҙы.
Джессика стартап ойоштороусыларҙың холҡо һәм сифаттары тураһында башҡа һәр кемгә ҡарағанда ла күберәк белә. Уның ҙур мәғлүмәттәр тупланмаһы һәм рентген ҡарашы был йәһәттән камил берләшмә булып тора. Ойоштороусыларҙың сифаттары — стартаптың нисек эшләйәсәген алдан күрһәткән иң яҡшы билдә. Ә үҙ сиратында стартаптар — өлгөргән иҡтисадтарҙа үҫештең иң мөһим сығанағы.
Өлгөргән иҡтисадтар үҫешендәге иң мөһим фактор тураһында барыһынан да күберәк белгән кеше — бына шул ул Джессика Ливингстон. Был кеше тураһында күберәк белергә тейештәр түгелме ни?
Иҫкәрмәләр
[1] Хардж Таггар миңә шуны иҫкә төшөрҙө: Джессика күп һорау бирмәһә лә, улар ғәҙәттә иң мөһимдәре була ине:
«Ул команда йәки уларҙың тәүәккәллеге тураһындағы шикле билдәләрҙе алдан һиҙеүҙә һәм ҡапыл ябай ғына, ләкин тура һорау биреүҙә һәр ваҡыт оҫта булды; был һорау ғәҙәттә ойоштороусылар үҙҙәре аңлағандан да күберәкте асып һала ине».
[2] Йәки дөрөҫөрәге, үҙе эшләгән эштәр өсөн ҡаҙаныштарын таныу мәғәнәһендә иғтибарҙы яратһа ла, ул тура эфирҙа, реаль ваҡытта уны күҙәтеүҙәрен бөтөнләй яратмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның өсөн генә түгел, бик күптәр өсөн дә тәүгеһен күпме алыуың икенсеһенә ни тиклем түҙә алыуыңа бәйле.
Әйткәндәй, әгәр һеҙ Джессиканы асыҡ бер сарала күрһәгеҙ, уның иғтибарҙы яратмауын бер ҡасан да һиҙмәҫ инегеҙ, сөнки (а) ул бик әҙәпле, һәм (б) борсолғанда, ул быны йылмайыуын арттырып белдерә.
[3] Джессика кеүек шәхестәрҙең булыуын киң мәғлүмәт саралары ғына түгел, феминистар ҙа танырға өйрәнергә тейеш. Көрәшергә яратмаған уңышлы ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Тимәк, әгәр ҡатын-ҡыҙҙар тураһындағы асыҡ фекер алышыуҙар бары талаш-ҡырылыштан торһа, уларҙың тауышы ишетелмәй ҡаласаҡ.
Әңгәмәләрҙә Грешем законына оҡшаш бер нәмә бар. Әгәр әңгәмә билдәле бер кимәлдә әҙәпһеҙләшә башлаһа, тәрәнерәк уйлаусы кешеләр ситкә китә башлай. Бер кем дә ҡатын-ҡыҙ ойоштороусыларҙы Джессика кеүек яҡшы аңламай. Ләкин уның был темаға асыҡтан-асыҡ һөйләгәнен кемдеңдер ишетеүе икеле. Бер мәл ул был һыуға аяҡ баҫып ҡарағайны, ләкин яуап шул тиклем аяуһыҙ булды, ул «башҡа бер ҡасан да» тип ҡарар итте.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Пол Бакхайтҡа, Патрик Коллисонға, Дэниел Гаклға, Кэролин Левиға, Джон Левиға, Кирсти Натуға, Роберт Моррисҡа, Джефф Ралстонға һәм Хардж Таггарға рәхмәт белдерәм. Һәм, әлбиттә, ғәжәйеп дәрәжәлә аҙ төҙәтеү индергән Джессика Ливингстонға ла рәхмәт.