Берничә ай элек Y Combinator турында бер мәкаләдә, элек ул «бер кеше шоуы» булган иде, дип язылган иде. Андый нәрсәне уку, кызганычка каршы, гадәти күренеш. Ләкин бу тасвирламаның проблемасы аның гаделсез булуында гына түгел. Ул шулай ук ялгыш фикер уята. YC-ның иң яңа, иң үзенчәлекле якларының күбесе Джессика Ливингстонга бәйле. Әгәр сез аны аңламыйсыз икән, сез YC-ны аңламыйсыз. Шуңа күрә сезгә Джессика турында бераз сөйләргә рөхсәт итегез.
YC-ның 4 нигезләүчесе бар иде. Джессика һәм мин аны бер кичне башларга карар кылдык, ә икенче көнне дусларым Роберт Моррис белән Тревор Блэквеллны җәлеп иттек. Джессика белән мин YC-ны көн саен җитәкләдек, ә Роберт белән Тревор гаризаларны укыды һәм безнең белән бергә интервьюлар үткәрде.
YC-ны башлаганда Джессика белән мин инде очрашып йөри идек. Башта без моңа карата «профессиональ» булырга тырыштык, ягъни моны яшерергә тырыштык. Хәзер караганда, бу көлке булып тоела, һәм без тиздән бу ясалмалыктан баш тарттык. Һәм Джессика белән минем пар булуыбыз YC-ны нәкъ менә шундый иткән төп сәбәпләрнең берсе булды. YC гаилә кебек тоела иде. Баштагы чорда нигезләүчеләр күбесенчә яшь иде. Без барыбыз да атнага бер тапкыр бергә кичке аш ашый идек, беренче ике елда аны мин пешердем. Безнең беренче бинабыз шәхси йорт иде. Гомуми мохит Sand Hill Road-тагы венчур фондларының офисларыннан бөтенләй башка, һәм фәкать яхшы якка аерылып тора иде. Анда һәр үтеп кергән кеше сизә алган эчкерсезлек, ихласлык бар иде. Һәм бу кешеләрнең безгә ышануын гына аңлатмый иде. Бу стартапларга сеңдерергә кирәк булган иң камил сыйфат иде. Ихласлык — YC нигезләүчеләрдә эзләгән иң мөһим нәрсәләрнең берсе, бу ялганчылар һәм карьеристлар ачуны китергән өчен генә түгел, ә ихласлык иң уңышлы стартапларны калганнарыннан аерып торган төп сыйфатларның берсе булганга күрә шулай.
Элеккеге YC гаилә иде, ә Джессика аның әнисе иде. Һәм ул билгеләгән мәдәният YC-ның иң мөһим инновацияләренең берсе булды. Мәдәният теләсә кайсы оешмада мөһим, ләкин YC-та мәдәният безнең продукт ясаганда үзебезне ничек тотуыбыз гына түгел иде. YC-та мәдәният үзе продукт иде.
Джессика тагын бер мәгънәдә әни иде: соңгы сүз аңарда кала иде. Оешма буларак без эшләгән һәрнәрсә башта аның аша үтте — кемгә акча бирергә, халыкка нәрсә әйтергә, башка компанияләр белән ничек эшләргә, кемне эшкә алырга — барысы да.
Безнең балалар булганчы, YC азмы-күпме безнең бөтен тормышыбыз иде. Эш сәгатьләре белән шәхси вакыт арасында чын аерма юк иде. Без гел YC турында сөйләштек. Кайбер бизнесларның шәхси тормышыңа үтеп керүе арыткыч булырга мөмкин булса да, бу безгә ошый иде. Без YC-ны аңа карата кызыксынуыбыз булганга башлап җибәрдек. Һәм без чишәргә тырышкан кайбер проблемалар чиксез катлаулы иде. Яхшы нигезләүчеләрне ничек танып белергә? Бу хакта еллар буе сөйләшергә булыр иде, һәм без сөйләштек тә; хәзер дә сөйләшәбез.
Кайбер нәрсәләрдә мин Джессикага караганда яхшырак, ә ул кайбер нәрсәләрдә миннән яхшырак. Аның иң яхшы белгән нәрсәләренең берсе — кешеләрне бәяләү. Ул кешенең холкын рентген кебек күрү сыйфатына ия сирәк кешеләрнең берсе. Ул теләсә нинди ялганчының эчен шундук аңлап ала. YC эчендә аның кушаматы «Социаль радар» иде, һәм аның бу үзенчәлекле сәләте YC-ны бүгенге хәленә китерүдә хәлиткеч роль уйнады. Стартапларны никадәр иртәрәк сайласаң, син шулкадәр күбрәк аларның нигезләүчеләрен сайлыйсың. Соңрак этаплардагы инвесторлар продуктларны сынап карый һәм үсеш саннарына карый ала. YC инвестиция керткән этапта еш кына продукт та, бернинди саннар да булмый.
Башкалар YC-ның технологияләрнең киләчәге турында ниндидер махсус төшенчәсе бар дип уйлый иде. Күбесенчә бездә Сократ әйткән төшенчәгә охшаш нәрсә бар иде: без, ким дигәндә, бернәрсә дә белмәвебезне белә идек. YC-ны уңышлы иткән нәрсә — яхшы нигезләүчеләрне сайлый белү иде. Без Airbnb-ны начар идея дип уйладык. Без аңа аның нигезләүчеләре ошаганга күрә акча бирдек.
Интервьюлар вакытында Роберт, Тревор һәм мин гариза бирүчеләрне техник сораулар белән күмә идек. Джессика күбесенчә күзәтә иде. Гариза бирүчеләрнең күбесе аны, бигрәк тә баштарак, ниндидер секретарь дип кабул иткәндер, чөнки ул һәр яңа төркемне чыгып каршы ала торган кеше иде һәм күп сорау бирми иде. Аңа бу ошый иде. Кешеләр аны сизмәгәндә, аларны күзәтүе җиңелрәк иде. Ләкин интервьюдан соң өчебез дә Джессикага борылып: «Социаль радар нәрсә ди?» — дип сорый идек. [1]
Интервьюларда Социаль радарның булуы бары тик уңышлы булачак нигезләүчеләрне сайлау өчен генә түгел иде. Бу шулай ук яхшы кеше булган нигезләүчеләрне сайлау ысулы да иде. Башта без моны башкача булдыра алмаганга эшләдек. Холыкны рентген кебек күрү сәләтенә ия булу нинди икәнен күз алдыгызга китерегез. Начар кешеләр арасында булу түзә алмаслык булыр иде. Шуңа күрә, хәтта алар уңышка ирешерләр дип уйласак та, сыйфатларына шикләнгән нигезләүчеләргә акча бирүдән баш тарта идек.
Башта без моны үз теләгебезне канәгатьләндерү өчен генә эшләсәк тә, бу YC өчен бик кыйммәтле булып чыкты. Без башта моны аңламадык, ләкин без сайлаган кешеләр YC-ның чыгарылыш сыйныф укучылары (alumni) челтәренә әйләнәчәк иде. Һәм без аларны сайлагач, әгәр алар бөтенләй ярамаган берәр нәрсә эшләмәсә, алар моның бер өлеше булып гомерлеккә калачак иде. Хәзер кайберәүләр YC-ның укучылар челтәрен аның иң кыйммәтле сыйфаты дип саный. Шәхсән үзем YC киңәшләре дә бик яхшы дип саныйм, ләкин укучылар челтәре, һичшиксез, иң кыйммәтле үзенчәлекләр арасында. Мондый зурлыктагы төркем өчен ышаныч һәм ярдәмчеллек дәрәҗәсе таң калдырырлык. Һәм Джессика — моның төп сәбәбе.
(Соңрак белгәнебезчә, холкларына карата шикләнгән кешеләрдән баш тарту безгә әллә ни кыйммәткә төшмәгәндер, чөнки нигезләүчеләрнең никадәр яхшы булуы һәм эшләренең никадәр уңышлы баруы бер-берсенә бәйсез түгел. Начар нигезләүчеләр уңышка ирешсә дә, алар гадәттә иртә сатылып китәргә омтылалар. Иң уңышлы нигезләүчеләрнең барысы да диярлек — яхшы кешеләр.)
Әгәр Джессика YC өчен шундый мөһим булган икән, нигә күбрәк кеше моны аңламый? Бер яктан, мин язучы булганга, ә язучыларга һәрвакыт чамадан тыш күп игътибар бирелә. YC бренды башта минем брендым иде, һәм безгә гариза бирүчеләр минем эсселарымны укыган кешеләр иде. Ләкин тагын бер сәбәп бар: Джессика игътибарны яратмый. Журналистлар белән сөйләшү аны дулкынландыра. Чыгыш ясау турында уйлау да аны каушата. Хәтта безнең туйда да ул үзен уңайсыз хис итте, чөнки кәләш һәрвакыт игътибар үзәгендә була. [2]
Ул игътибарны оялчан булганга гына түгел, ә ул Социаль радарны эштән чыгарганга күрә яратмый. Ул үз-үзе булып кала алмый. Барысы да сиңа карап торганда, кешеләрне күзәтә алмыйсың.
Игътибарның аны борчуының тагын бер сәбәбе — ул мактануны нәфрәт итә. Ул җәмәгатьчелеккә күренгән һәр эшендә, иң зур куркуы (эшнең начар килеп чыгуы турындагы ачык куркудан тыш) — аның масаю булып күренүе. Ул артык тыйнак булу хатын-кызлар өчен киң таралган проблема дип әйтә. Ләкин аның очрагында бу тагын да тирәнрәк. Аның мактанудан шулкадәр көчле нәфрәте бар ки, ул фобиягә тиң диярлек.
Ул шулай ук көрәшүне һәм тавыш чыгаруны яратмый. Ул моны булдыра алмый; ул бары тик эченә бикләнә. Һәм, кызганычка каршы, оешманың җәмәгатьчелек алдындагы йөзе булуда көрәш шактый күп.
Шуңа күрә, Джессика барысыннан да бигрәк YC-ны кабатланмас итсә дә, нәкъ менә аңа моны эшләргә мөмкинлек биргән сыйфатлар аның YC тарихыннан төшеп калуына китерә. Барысы да YC-ны PG башлап җибәргән, ә хатыны бары тик бераз булышкан дигән әкияткә ышана. Хәтта YC-ны яратмаучылар да моңа ышана. Берничә ел элек кешеләр безне (бар булганнан) күбрәк хатын-кыз нигезләүчеләргә акча бирмәүдә гаепләп һөҗүм иткәндә, алар барысы да YC-ны тулысынча PG дип кабул итте. Джессиканың YC-тагы төп ролен тану бу гомуми фикерне бозар иде.
Джессика кешеләрнең аның компаниясен сексизмда гаепләвенә ярсып ачуланды. Мин аның беркайчан да бернәрсәгә дә мондый ачуын күргәнем юк иде. Ләкин ул аларга каршы бернәрсә дә әйтмәде. Ачыктан-ачык әйтмәде. Үз арабызда исә сүгенү сүзләре күп булды. Һәм ул хатын-кыз нигезләүчеләр мәсьәләсе буенча өч аерым эссе язды. Ләкин аларның берсен дә бастырып чыгарырга батырчылык итә алмады. Ул бу бәхәстәге начарлык һәм явызлык дәрәҗәсен күрде, һәм аңа катнашудан тартынды. [3]
Бу аның көрәшергә яратмавы аркасында гына түгел иде. Ул холкы буенча шулкадәр сизгер ки, намуссыз кешеләр белән хәтта көрәшү дә аңа җирәнгеч тоела. Кликбейт журналистлары яки Twitter тролльләре белән бәхәскә керү аңа бары тик куркыныч кына түгел, ә җирәнгеч булып тоелыр иде.
Ләкин Джессика уңышлы хатын-кыз нигезләүче буларак үз үрнәге башка хатын-кызларны компанияләр ачарга рухландырачагын белә иде, шуңа күрә узган ел ул YC беркайчан да эшләмәгән нәрсәне эшләде һәм үзенә берничә интервью оештыру өчен PR-фирма яллады. Ул биргән беренче интервьюларның берсендә репортер аның стартаплар турындагы төпле фикерләрен бер читкә этәрде һәм аны сенсацион хәбәргә әйләндерде: имеш, алар очрашырга килешкән бар янында көтеп торганда ниндидер бер ир-ат аның белән сөйләшергә тырышкан. Джессика бик каты оялды, өлешчә теге ир бернинди начарлык та эшләмәгән өчен, ләкин күбрәк мәкалә аны Үзәнлектәге иң белемле инвесторларның берсе итеп түгел, ә фәкать хатын-кыз булуы белән генә кызыклы булган корбан итеп күрсәткәнгә күрә.
Шуннан соң ул PR-фирмага туктарга кушты.
Сез матбугаттан Джессиканың нәрсәләргә ирешүе турында ишетмәячәксез. Шуңа күрә сезгә Джессиканың нәрсәгә ирешкәнен мин үзем сөйлим. Y Combinator, асылда, университет кебек, кешеләрнең берләшмәсе. Ул продукт җитештерми. Аны кешеләр билгели. Бу кешеләр коллективын барыннан да бигрәк Джессика җыйды һәм тәрбияләде. Шул мәгънәдә ул, туры мәгънәсендә, YC-ны булдырды.
Джессика стартап нигезләүчеләренең сыйфатлары турында элек беркайчан да беркем белмәгән дәрәҗәдә күп белә. Аның гаять зур мәгълүматлар тупланмасы һәм холкындагы рентген күренеше бу җәһәттән камил берләшмә булып тора. Нигезләүчеләрнең сыйфатлары — стартапның эшләре ничек барачагын иң яхшы алдан билгеләүче шарт. Ә стартаплар, үз чиратында, үсеш алган икътисадларның иң мөһим үсеш чыганагы булып тора.
Үсеш алган икътисадлар үсешендәге иң мөһим фактор турында иң күп белгән кеше — менә ул кем Джессика Ливингстон. Бу тагын да күбрәк танылырга тиеш кеше кебек ишетелмиме соң?
Искәрмәләр
[1] Харҗ Таггар миңа шуны искә төшерде: Джессика күп сорау бирмәсә дә, алар гадәттә мөһим сораулар була иде:
«Ул һәрвакыт команда яки аларның тәвәккәллеге турында шикле сигналларны сизүдә һәм барысын да коралсызландыра торган дөрес сорау бирүдә оста иде, бу сорау гадәттә нигезләүчеләр үзләре аңлаганнан да күбрәкне ачып сала иде».
[2] Дөресрәге, ул эшләгән эшләре өчен танылу мәгънәсендә игътибарны яратса да, реаль вакыт режимында күзәтелеп тору мәгънәсендә игътибарны яратмый. Кызганычка каршы, аның өчен генә түгел, күп кешеләр өчен беренчесен никадәр күп алуың икенчесен никадәр күп алуыңа бәйле.
Әйткәндәй, әгәр сез Джессиканы ачык чарада күрсәгез, аның игътибарны яратмавын беркайчан да чамаламас идегез, чөнки (а) ул бик итәгатьле һәм (б) ул каушаганда, моны күбрәк елмаю белән белдерә.
[3] Джессика кебек кешеләрнең булуын төп мәгълүмат чаралары гына түгел, феминистлар да танырга өйрәнергә тиеш. Көрәшергә яратмаган уңышлы хатын-кызлар да бар. Димәк, хатын-кызлар турындагы иҗтимагый бәхәсләр гел көрәштән торса, аларның тавышы ишетелми калачак.
Бәхәсләрнең үзенә күрә Грэшем законы бар. Әгәр сөйләшү билгеле бер әдәпсезлек дәрәҗәсенә җитсә, уйлана торган акыллырак кешеләр китә башлый. Беркем дә хатын-кыз нигезләүчеләрне Джессика кебек яхшы аңламый. Ләкин кемнең дә булса аның бу тема турында эчкерсез сөйләгәнен ишетүе икеле. Берникадәр вакыт элек ул бу суга аягын тыгып караган иде, һәм реакция шулкадәр кискен булды ки, ул «башка беркайчан да» дигән карарга килде.
Бу язманың караламаларын укыган өчен Сэм Альтман, Пол Бакхайт, Патрик Коллисон, Дэниел Гэкл, Кэролинн Леви, Джон Леви, Кирсти Нату, Роберт Моррис, Джефф Ралстон һәм Харҗ Таггарга рәхмәт. Һәм әйе, мине гаҗәеп дәрәҗәдә аз кыскартырга мәҗбүр иткән Джессика Ливингстонга да рәхмәт.