Кешеләрҙең һеҙгә баһа биреүенең ике төрлө ысулы бар. Ҡайһы берҙә һеҙгә дөрөҫ баһа биреү төп маҡсат булып тора. Әммә бындай маҡсат булмаған, күпкә киңерәк таралған икенсе төр баһалау ҙа бар. Беҙ үҙебеҙгә бирелгән бөтә баһаларҙы ла беренсе төргә индерергә күнеккәнбеҙ. Ҡайһылары ниндәй төргә ҡарағанын аңлаһаҡ, моғайын, күпкә бәхетлерәк булыр инек.
Беренсе төр баһалау — төп маҡсаты һеҙҙе баһалау булған төр — суд процестарын, дәрестәрҙәге билдәләрҙе һәм күпселек ярыштарҙы үҙ эсенә ала. Бындай баһалауҙар, әлбиттә, хаталы булырға мөмкин, ләкин маҡсат һеҙгә дөрөҫ баһа биреү булғанлыҡтан, ғәҙәттә унда ниндәйҙер апелляция процедураһы ҡарала. Әгәр үҙегеҙгә ҡарата ғәҙелһеҙ баһа бирелгән тип иҫәпләһәгеҙ, һеҙгә ҡарата нахаҡлыҡ күрһәтелде тип ризаһыҙлыҡ белдерә алаһығыҙ.
Балаларға ҡарата бирелгән баһаларҙың барыһы ла тиерлек тап ошо төргә ҡарай, шуға күрә беҙ бала саҡтан уҡ бөтә баһалар ҙа шундай була тип уйларға өйрәнәбеҙ.
Ләкин ысынында баһалауҙарҙың икенсе, күпкә киңерәк класы бар, унда һеҙҙе баһалау бары тик башҡа бер нәмәгә өлгәшеү сараһы ғына. Быға колледжде ҡабул итеү, эшкә алыу һәм инвестициялар буйынса ҡарарҙар, һәм, әлбиттә, танышыуҙар барышындағы баһалауҙар инә. Бындай баһалауҙар, ғәмәлдә, һеҙҙең турала түгел.
Үҙегеҙҙе йыйылма командаға уйынсылар һайлап алыусы ролендә күҙ алдына килтерегеҙ. Ябайлыҡ өсөн, был бер ниндәй позициялары булмаған уйын тип һәм һеҙгә 20 уйынсы һайлап алырға кәрәк тип фараз итәйек. Унда командаға һис шикһеҙ инергә тейешле бер нисә йондоҙ һәм бөтөнләй инмәҫкә тейешле күп кенә уйынсылар буласаҡ. Һеҙҙең баһалауығыҙ һынылыш осоронда торған сик буйындағы осраҡтарҙа ғына хәл иткес роль уйнай. Һеҙ яңылыштығыҙ һәм 20-се урындағы уйынсыны тейешенсә баһаламанығыҙ, һөҙөмтәлә ул командаға инмәне, ә уның урынын 21-се урындағы уйынсы алды, тигәнде фараз итәйек. Шулай ҙа һеҙ яҡшы команда йыйҙығыҙ. Әгәр уйынсыларҙың һәләттәре ғәҙәти бүленешкә тап килһә, 21-се уйынсы 20-сенән саҡ ҡына ҡалышасаҡ. Моғайын, улар араһындағы айырма үлсәү хатаһынан да кәмерәк буласаҡ.
20-се уйынсы үҙенә ғәҙелһеҙ баһа бирелгән тип тойорға мөмкин. Ләкин һеҙҙең маҡсатығыҙ кешеләрҙең һәләтен баһалау хеҙмәтен күрһәтеү түгел ине. Маҡсат — команда төҙөү ине, һәм әгәр 20-се менән 21-се уйынсы араһындағы айырма үлсәү хатаһынан кәмерәк булһа, һеҙ үҙ эшегеҙҙе барыбер иң ҡулай рәүештә башҡарҙығыҙ.
Бындай төр хаталы баһаны тасуирлау өсөн хатта «ғәҙелһеҙ» тигән һүҙҙе ҡулланыу ҙа — ялған аналогия. Бында маҡсат ниндәйҙер конкрет шәхескә дөрөҫ баһа биреүҙә түгел, ә мөмкин тиклем оптималь коллектив һайлап алыуҙа тора.
Был осраҡта беҙҙе яңылыштырған бер нәмә бар: һайлап алыусы хакимлыҡ яғында торған кеүек тойола. Был уны судьяға оҡшатып күрһәтә. Әгәр һеҙ үҙегеҙҙе баһалаусыны судья урынына клиент итеп күрһәгеҙ, ғәҙеллек көтөү шунда уҡ юҡҡа сыға. Яҡшы роман яҙыусыһы, уҡыусылар уның китабы урынына сағыу тышлы арзанлы бульвар романын һайлағандары өсөн уларҙы ғәҙелһеҙ тип ғәйепләмәҫ ине. Аҡылһыҙлыҡтыр, бәлки, ләкин ғәҙелһеҙлек түгел.
Бала саҡтағы тәрбиәбеҙ менән эгоцентризмыбыҙ ҡушылып, беҙгә үҙебеҙ хаҡында бирелгән һәр баһа тик беҙгә генә бәйле тип уйларға мәжбүр итә. Ғәмәлдә иһә күпселеге улай түгел. Был — аҙыраҡ эгоистик булыу кешене үҙенә нығыраҡ ышаныслы иткән һирәк осраҡтарҙың береһе. Һеҙҙе баһалаусыларҙың күпселегенә һеҙгә дөрөҫ баһа биреүҙең ни тиклем мөһим түгеллеген аңлағас — кандидаттарҙың ғәҙәти бүленеше арҡаһында тап баһалау иң ҙур йоғонто яһаған осраҡтарҙа уның теүәллеге иң әҙ әһәмиәткә эйә булыуын тойғас — һеҙ кире ҡағыуҙы үҙегеҙгә шул тиклем яҡын алмаясаҡһығыҙ.
Һәм, ғәжәп булһа ла, кире ҡағыуҙарҙы үҙегеҙгә яҡын алмау кире ҡағылыу ихтималлығын кәметергә ярҙам итергә мөмкин. Әгәр һеҙ кемдер һеҙҙе дөрөҫ баһалар өсөн тырышасаҡ тип уйлаһағыҙ, пассив булып ҡалыу мөмкинлегенә юл ҡуяһығыҙ. Ләкин баһаларҙың күбеһенә осраҡлы, сит факторҙар ҙур йоғонто яһауын — һеҙҙе баһалаусыларҙың күбеһе аҡыллы һәм зирәк судьяға ҡарағанда тиҙ үҙгәреүсән роман һатып алыусыһына оҡшағанын ни тиклем нығыраҡ аңлаһағыҙ, һөҙөмтәгә йоғонто яһау өсөн төрлө аҙымдар яһай алыуығыҙҙы шул тиклем асығыраҡ төшөнөрһөгөҙ.
Был принципты ҡулланыу өсөн яҡшы бер урын — колледждарға ғариза биреү процесы. Колледжға документ тапшырған юғары синыф уҡыусыларының күбеһе быны үҫмерҙәргә хас булған кәмһенеү һәм эгоцентризм ҡатышмаһы менән эшләй: кәмһенеү — ҡабул итеү комиссияһы барыһын да күреп тора тип уйлауҙары арҡаһында; эгоцентризм — ҡабул итеү комиссияһы уларҙың ни тиклем яҡшы булыу-булмауын асыҡлау өсөн һәр ғаризаны ентекләп тикшерергә ваҡыт бүлерлек дәрәжәлә ҡайғырта тип уйлауҙары арҡаһында. Былар бергә ғариза биреүселәрҙе пассив булырға мәжбүр итә һәм кире ҡағылғанда уларҙың күңелен төшөрә. Әгәр колледжға ғариза биреүселәр күпселек һайлап алыу процестарының ни тиклем етеҙ һәм шәхсиәтһеҙ үтеүен аңлаһалар, үҙҙәрен яҡшыраҡ тәҡдим итер өсөн күберәк көс һалыр һәм һөҙөмтәне үҙҙәренә яҡын алмаҫ ине.