Кешеләр сезне ике төрле юл белән бәяли. Кайвакыт сезне дөрес бәяләү төп максат булып тора. Ләкин алай булмаган, күпкә киңрәк таралган икенче төр бәяләү дә бар. Без үзебезгә карата булган бөтен бәяләүләрне дә беренче төргә кертергә гадәтләнгәнбез. Кайсысы нинди булуын аңласак, мөгаен, без бәхетлерәк булыр идек.
Беренче төр бәяләү — сезне бәяләү үзе төп максат булган төр — мәхкәмә эшләре, дәресләрдәге билгеләр һәм күпчелек ярышларны үз эченә ала. Мондый бәяләрдә, әлбәттә, хата булырга мөмкин, ләкин максат сезне дөрес бәяләү булганга, гадәттә ниндидер аппеляция процессы була. Әгәр сезгә карата гаделсез бәя бирелгән дип санасагыз, сезгә карата гаделсез мөнәсәбәт күрсәтелүенә каршылык белдерә аласыз.
Балаларга карата бирелгән бәяләрнең барысы диярлек нәкъ шушы төргә карый, шуңа күрә бездә кечкенәдән үк бөтен бәяләүләр дә шундый дип уйлау гадәте барлыкка килә.
Ләкин чынлыкта бәяләүләрнең күпкә зуррак икенче сыйныфы бар, анда сезне бәяләү — ниндидер башка нәрсәгә ирешү чарасы гына. Боларга көллияткә кабул итү, эшкә алу һәм инвестиция карарлары, һәм, әлбәттә, танышып йөргәндә бирелә торган бәяләр керә. Мондый бәяләү чынлыкта сезнең турыда түгел.
Үзегезне милли җыелма командага уенчылар сайлаучы урынына куеп карагыз. Гадилек өчен, моны бернинди позицияләрсез уен, һәм сезгә 20 уенчы сайларга кирәк дип уйлыйк. Анда командага эләгергә тиешлеге ачык күренеп торган берничә йолдыз һәм эләгергә тиеш түгеллеге ачык күренеп торган бик күп уенчылар булачак. Сезнең карарыгыз үзгәреш кертә торган бердәнбер урын — чик буендагы очраклар. Сез хаталанып, 20 нче урындагы иң яхшы уенчыны тиешенчә бәяләмәдегез һәм ул командага керми калды, ә аның урынын 21 нче иң яхшы уенчы алды диик. Сез барыбер яхшы команда тупладыгыз. Уенчыларның сәләте гадәти рәвештә бүленгән булса, 21 нче уенчы 20 нчесеннән бик азга гына калышачак. Мөгаен, алар арасындагы аерма үлчәү хатасыннан да кимрәк булыр.
20 нче иң яхшы уенчы аны дөрес бәяләмәделәр дип хис итәргә мөмкин. Ләкин сезнең мондагы максатыгыз кешеләрнең сәләтен бәяләү буенча хезмәт күрсәтү түгел иде. Максат команда туплау иде, әгәр 20 нче һәм 21 нче уенчылар арасындагы аерма үлчәү хатасыннан кимрәк икән, сез бу эшне барыбер иң кулай рәвештә башкардыгыз.
Мондый хатаны тасвирлау өчен «гаделсез» дигән сүзне куллану да ялган аналогия булып тора. Бу теләсә кайсы аерым кешегә төгәл бәя бирүгә түгел, ә җитәрлек дәрәҗәдә оптималь җыелма сайлап алуга юнәлтелгән.
Монда безне ялгыштыра торган бер нәрсә бар: сайлаучы хакимияткә ия булган кеше кебек күренә. Бу аны судьяга охшатып күрсәтә. Әгәр сезне бәяләүчегә судьяга караган кебек түгел, ә сатып алучыга караган кебек карасагыз, гаделлек көтү хисләре юкка чыга. Яхшы роман язучы, кычкырып торган тышлыклы арзанлы бер китапны өстен күргәннәре өчен, укучылар гаделсез дип зарланмас иде. Бәлки, ахмак дияр, ләкин гаделсез түгел.
Безнең иртә тәрбиябез һәм үз-үзебезгә генә юнәлгән булуыбыз безне һәр бәяләү үзебезгә кагыла дип ышанырга мәҗбүр итә. Чынлыкта исә күбесе алай түгел. Бу — үз-үзеңә азрак игътибар итү кешеләргә күбрәк үзенә ышаныч бирә торган сирәк очракларның берсе. Сезне бәяләүче күпчелек кешеләрнең сезне никадәр төгәл бәяләү белән аз кызыксынуын аңлагач — гариза бирүчеләрнең күпчелеге гадәти таралышка ия булганлыктан, бәяләү иң нык тәэсир иткән урыннарда аны төгәл бәяләү иң аз мәгънәгә ия булуын төшенгәч — кире кагуны шулкадәр үзегезгә якын алмассыз.
Һәм кызык ягы шул: кире кагуны үзегезгә азрак кабул итү сезне ешрак кабул итүгә ярдәм итәргә мөмкин. Әгәр сезне бәяләүче сезне дөрес бәяләү өчен тырыша дип уйласагыз, сез пассив була аласыз. Ләкин күпчелек бәяләүләргә очраклы, чит факторларның никадәр зур тәэсир итүен аңлаган саен — сезне бәяләүчеләрнең акыллы һәм зирәк судьяга караганда күбрәк үзгәрүчән китап сатып алучысына охшаш булуын күргән саен — нәтиҗәгә йогынты ясар өчен нәрсәләр эшли алуыгызны яхшырак төшенәсез.
Бу принципны куллану өчен яхшы бер урын — көллиятләргә гариза бирү. Көллияткә гариза тапшыручы күпчелек өлкән сыйныф укучылары моны гадәти балаларча кимчелекле хис һәм үз-үзенә генә басым ясау катнашмасы белән эшли: кимчелекле хис шунда ки, алар кабул итү комиссияләре барысын да күрә дип саный; үз-үзенә генә юнәлү исә шунда ки, алар комиссия безнең белән җитәрлек дәрәҗәдә кызыксына, шуңа күрә гаризаны тирәнтен өйрәнеп, яхшымы-юкмы икәнебезне аңлар, дип уйлый. Болар барысы да гариза бирүчеләрне пассив итә һәм кире кагылганда рәнҗетә. Әгәр көллияткә керүчеләр сайлау процессларының күбесе никадәр тиз һәм шәхессез узуын аңласалар, алар үзләрен тәкъдим итү өчен күбрәк тырышырлар һәм нәтиҗәне шулкадәр үзенә якын алмас иделәр.