Адамдардың сізге баға беруінің екі түрлі жолы бар. Кейде сізді әділ бағалау түпкі мақсат болып табылады. Бірақ олай емес, әлдеқайда жиі кездесетін екінші түрі де бар. Біз өзімізге берілген барлық бағаны бірінші түрге жатқызуға бейімбіз. Қайсысы қай түрге жататынын ажырата білсек, өміріміз әлдеқайда бақыттырақ болар еді.
Сізді бағалау түпкі мақсат болатын бағалаудың бірінші түріне сот істері, сабақтағы бағалар және көптеген жарыстар жатады. Мұндай бағалауларда, әрине, қателіктер болуы мүмкін, бірақ мақсат сізді әділ бағалау болғандықтан, әдетте шағымдану (апелляция) процесі қарастырылған. Егер сізге қате баға берілді деп есептесеңіз, өзіңізге әділетсіздік жасалғанына наразылық білдіре аласыз.
Балаларға берілетін бағаның барлығы дерлік осы түрге жатады, сондықтан біз өмір бойы барлық бағалау осындай болады деп ойлауға ерте бастан дағдыланып аламыз.
Бірақ іс жүзінде бағалаудың екінші, әлдеқайда үлкен тобы бар, онда сізге баға беру басқа бір нәрсеге қол жеткізудің құралы ғана. Оларға колледжге қабылдау, жұмысқа алу және инвестициялық шешімдер, және әрине, танысу кезіндегі бағалаулар жатады. Бағалаудың бұл түрі шын мәнінде сізге қатысты емес.
Өзіңізді ұлттық құрамаға ойыншыларды іріктеп жатқан адамның орнына қойып көріңіз. Қарапайым болу үшін мұны ешқандай позициялары жоқ ойын деп және 20 ойыншыны таңдауыңыз керек деп есептейік. Құрамаға сөзсіз кіруі тиіс бірнеше жұлдыз және оған сөзсіз кірмейтін көптеген ойыншылар болады. Сіздің бағалауыңыз тек шекаралық жағдайларда ғана маңызды рөл атқарады. Айталық, сіз қателесіп, 20-орындағы ойыншыны бағаламай қалып, оны құрамаға өткізбедіңіз де, оның орнын 21-орындағы ойыншы басты. Сіз бәрібір жақсы команда жасақтадыңыз. Егер ойыншылардың қабілеттері әдеттегідей таралған болса, 21-орындағы ойыншы 20-орындағыдан сәл ғана нашар болады. Мүмкін олардың арасындағы айырмашылық өлшеу қателігінен де аз болар.
20-орындағы ойыншы өзіне әділетсіз баға берілді деп сезінуі мүмкін. Бірақ бұл жердегі сіздің мақсатыңыз адамдардың қабілетін бағалау қызметін көрсету емес еді. Мақсатыңыз команда жасақтау болды, ал егер 20-шы мен 21-ші ойыншылардың арасындағы айырмашылық өлшеу қателігінен де аз болса, сіз бұл міндетті бәрібір оңтайлы орындадыңыз.
Мұндай қате бағалауды сипаттау үшін тіпті «әділетсіз» сөзін қолданудың өзі қате аналогия болып табылады. Оның мақсаты белгілі бір адамға дұрыс баға беру емес, барынша оңтайлы топты таңдап алу.
Бұл жерде бізді жаңылыстыратын бір жайт — іріктеушінің билікке ие позицияда көрінуі. Бұл оны судья сияқты етіп көрсетеді. Егер сізге баға беріп жатқан адамды судья емес, клиент деп қабылдасаңыз, әділдікті күту сезімі сейіледі. Жақсы романның авторы оқырмандардың тартымды мұқабасы бар арзан шығарманы артық көргені үшін оларды әділетсіз деп кінәламас еді. Ақымақтық шығар, бірақ әділетсіздік емес.
Бала кезіміздегі тәрбие мен эгоцентризміміз бірігіп, өзімізге берілген әрбір бағаны тек бізге ғана қатысты деп сенуге мәжбүр етеді. Шын мәнінде, көбісі олай емес. Бұл эгоцентризмді азайту адамды сенімдірек ететін сирек кездесетін жағдай. Сізге баға беретін адамдардың көбі сізді дәл бағалауға қаншалықты мән бермейтінін түсінген кезде — үміткерлердің басым бөлігінің қалыпты таралуына байланысты, бағалау ең көп әсер ететін дәл осы шекаралық жағдайларда әділ баға берудің маңызы ең аз болатынын ұғынған кезде — сіз қабылданбауды соншалықты жеке қабылдамайтын боласыз.
Бір қызығы, бас тартуды жеке қабылдамау сізге сирегірек кері қайтарылуға көмектесуі мүмкін. Егер сізге баға беретін адам сізді дұрыс бағалау үшін барын салады деп ойласаңыз, енжар болуға жол бере аласыз. Бірақ көптеген бағалауларға кездейсоқ, бөгде факторлар қатты әсер ететінін — сізге баға беретін адамдардың көбі дана әрі қырағы судьядан гөрі құбылмалы роман сатып алушыға көбірек ұқсайтынын — неғұрлым терең түсінген сайын, нәтижеге әсер ету үшін көп нәрсе істей алатыныңызды соғұрлым анық сезінесіз.
Бұл қағиданы қолданудың жақсы бір мысалы — колледжге өтініш беру процесі. Колледжге тапсыратын жоғары сынып оқушыларының көпшілігі мұны балаларға тән өзін кем сезіну мен эгоцентризмнің әдеттегі қосындысымен жасайды: өзін кем сезінуі — қабылдау комиссиялары бәрін көріп-біліп отырады деп ойлауында; эгоцентризмі — қабылдау комиссиялары олардың өтінімін терең зерттеп, жақсы-жаман екенін анықтауға жеткілікті деңгейде көңіл бөледі деп топшылауында. Бұл қасиеттер бірігіп, үміткерлерді өтініш беру кезінде енжар етеді, ал қабылданбай қалғанда жанына қатты батады. Егер колледжге тапсырушылар іріктеу процестерінің көпшілігі қаншалықты жылдам әрі формалды өтетінін түсінсе, олар өздерін барынша көрсетуге көбірек тырысар еді және нәтижені жеке басына соншалықты қабылдамас еді.