Балаларым булғанға тиклем, мин бала табыуҙан ҡурҡа инем. Ул ваҡытҡаса минең балаларға ҡарашым йәш Августиндың тәҡүә тормошҡа ҡарашы кеүек ине. Балаларым бер ҡасан да булмаҫ тип уйлау миңә моңһоу булыр ине. Ләкин уларҙың хәҙер булыуын теләнемме? Юҡ.
Әгәр балаларым булһа, мин ата-әсә булыр инем, ә атай-әсәйҙәр, үҙем бала саҡтан белгәнсә, шәп кешеләр түгел ине. Улар күңелһеҙ, яуаплы һәм бер ниндәй шатлыҡһыҙ ине. Балаларҙың шулай уйлауы ғәжәп булмаһа ла, дөрөҫөн әйткәндә, олоғайғас та фекеремде үҙгәртерлек күп нәмә күрмәнем. Балалы ата-әсәләргә күҙем төшкән һайын, балалар ҡот осҡос, ә ата-әсәләр, хатта үҙ һүҙен үткәргәндә лә, меҫкен, йонсоған заттар булып күренә ине.
Кешеләр бала тапҡанда, мин уларҙы ихлас ҡотлай торған инем, сөнки шулай итергә кәрәк кеүек күренә ине. Ләкин күңелемдә бер ниндәй ҙә тойғо юҡ ине. «Мин булғансы, һин булғаның яҡшыраҡ», — тип уйлай торған инем.
Хәҙер иһә кешеләр бала тапҡанда, мин уларҙы ысын күңелдән, ихлас ҡотлайым. Бигерәк тә беренсе бала тыуғанда. Улар донъялағы иң шәп бүләккә эйә булған кеүек тойола.
Әлбиттә, нимә үҙгәрҙе тигәндә, минең балаларым тыуҙы. Мин ҡурҡҡан нәмә ғәжәйеп булып сыҡты.
Бер яҡтан, һәм быны инҡар итмәйем, был беҙҙең беренсе балабыҙ тыуғас та тиерлек барлыҡҡа килгән етди химик үҙгәрештәр менән бәйле. Был кемдер һүндергесте тоҡандырып ебәргәндәй булды. Мин ҡапыл үҙ балабыҙҙы ғына түгел, барлыҡ балаларҙы ла яҡларға кәрәклеген тойҙом. Ҡатынымды һәм яңы тыуған улымды дауахананан өйгә алып ҡайтып барғанда, йәйәүлеләр менән тулы үткәүелгә яҡынлаштым һәм үҙемдең: «Был кешеләрҙең барыһына ла бик һаҡ булырға кәрәк. Уларҙың һәр береһе — кемдеңдер балаһы!» — тип уйлағанымды һиҙеп ҡалдым.
Шуға күрә, бала табыу шәп нәмә тип әйткәндә, ниндәйҙер кимәлдә миңә ышанырға ярамай. Ҡайһы бер яҡтан мин сектаға ҡушылһаң, бәхетле булырһың тип үгетләгән дини сектантҡа оҡшағанмын ләкин бары тик сектаға ҡушылыу аңыңды шулай үҙгәрткәнгә күрә генә һин секта ағзаһы булыуыңа шатланасаҡһың.
Ләкин бөтөнләй үк улай түгел. Балаларым булғанға тиклем улар хаҡында асыҡтан-асыҡ хата фекерҙә булған ҡайһы бер нәмәләр бар ине.
Мәҫәлән, минең атай-әсәйҙәрҙе һәм балаларҙы күҙәтеүемдә ҙур һайлап алыу хатаһы (selection bias) бар ине. Ҡайһы бер ата-әсәләр минең «Балалы ата-әсәләргә күҙем төшкән һайын» тип яҙғанымды һиҙгәндер. Әлбиттә, балаларға күҙем эш насар барған саҡта ғына төшә ине. Мин уларҙы тауышланғанда ғына һиҙә инем. Ә мин уларҙы күргәндә үҙем ҡайҙа инем һуң? Ғәҙәттә мин бер ҡасан да балалар булған урындарға йөрөмәнем, шуға күрә улар менән бары тик самолет кеүек дөйөм тар урындарҙа ғына осраша инем. Ә был репрезентатив өлгө түгел. Бәләкәй бала менән осоу — бик һирәк ата-әсәгә генә оҡшай торған нәмә.
Тынысыраҡ булғанға күрә мин һиҙмәгән нәмә — ата-әсәләрҙең балалары менән үткәргән бөтә шәп мәлдәре ине. Кешеләр был хаҡта күп һөйләмәй уның тылсымын һүҙ менән аңлатыуы ҡыйын, һәм башҡа барлыҡ ата-әсәләр быны үҙҙәре лә белә ләкин балалар булыуының иң шәп яҡтарының береһе: һин башҡа бер ҡайҙа ла булырға теләмәгән һәм башҡа бер ни ҙә эшләргә теләмәгән мәлдәрҙең бик күп булыуы. Бының өсөн ниндәйҙер үҙенсәлекле нәмә эшләү кәрәкмәй. Һеҙ бары тик бергә ҡайҙалыр бара, йәки уларҙы йоҡларға һала, йәки паркта бәүелсәктә бәүетә алаһығыҙ. Ләкин һеҙ был мәлдәрҙе бер нәмәгә лә алыштырмаҫ инегеҙ. Балаларҙы тыныслыҡ менән бәйләү ғәҙәте юҡ, ләкин һеҙ тап шуны тояһығыҙ. Хәҙер булған урынығыҙҙан башҡа ергә ҡарарға ла кәрәкмәй.
Балаларым булғанға тиклем минең шундай тыныслыҡ мәлдәрем була торған ине, ләкин улар һирәгерәк ине. Балалар менән иһә был көнөнә бер нисә тапҡыр булырға мөмкин.
Балалар тураһында минең икенсе мәғлүмәт сығанағым — үҙемдең бала сағым ине, һәм ул да шулай уҡ яңылыштырғыс булған. Мин ярайһы уҡ насар бала инем һәм гел ниндәйҙер сәбәп менән бәләгә тарый инем. Шуға күрә ата-әсә булыусылыҡ миңә асылда тәртип һаҡлау органдарының эше һымаҡ тойола ине. Яҡшы мәлдәрҙең дә барлығын мин аңламағанмын.
Әсәйемдең миңә бер ваҡыт, миңә яҡынса 30 йәш булғанда, мине һәм һеңлемде үҫтереүҙән ысынлап та ҙур кинәнес алыуы тураһында әйткәне иҫемдә. Хоҙайым, тип уйланым мин, был ҡатын — изге зат. Ул беҙ төшөргән бөтә ғазаптарға түҙеп кенә ҡалмайынса, әле унан кинәнес тә алғанмы? Хәҙер мин уның ябай ғына дөрөҫөн һөйләгәнен аңлайым.
Ул беҙҙе үҫтереү уға оҡшауының бер сәбәбе — беҙҙең менән һөйләшеүе ҡыҙыҡ булыуында, тине. Балаларым булғас, был мине ғәжәпләндерҙе. Һеҙ уларҙы яратып ҡына ҡалмайһығыҙ. Улар һеҙҙең дуҫтарығыҙға ла әйләнә. Улар менән ысынлап та бик ҡыҙыҡ. Бәләкәй балалар бер үк нәмәне ҡабатлауҙы сиктән тыш ярата тип таныһам да (бер тапҡыр эшләргә лайыҡлы һәр нәмәне илле тапҡыр эшләргә лә лайыҡ), улар менән уйнау йыш ҡына ысынлап та күңелле. Был да мине ғәжәпләндерҙе. 2 йәшлек бала менән уйнау миңә 2 йәш булғанда күңелле ине, ә 6 йәштә бөтөнләй күңелһеҙ ине. Ни өсөн ул һуңыраҡ яңынан күңелле булып китһен ти? Ләкин шулай булып сыға.
Әлбиттә, бары тик ҡара көс түгеү талап иткән мәлдәр ҙә була. Йәки унан да яманыраҡ — ҡот осҡос минуттар. Балалар табыу — үҙең күрмәйенсә күҙ алдына килтереүе ауыр булған шундай көслө тәьҫораттарҙың береһе. Ләкин был, балаларым булғанға тиклем үҙем эстән уйлағанса, һеҙҙең ДНК-ның ҡотҡарыу кәмәләренә табан йүгереүе генә түгел.
Шулай ҙа бала табыу тураһындағы хәүефтәремдең ҡайһы берҙәре дөрөҫ булып сыҡты. Улар һеҙҙе һис шикһеҙ аҙыраҡ етештереүсән итә. Мин балаларҙың ҡайһы бер кешеләрҙе үҙҙәрен ҡулға алырға мәжбүр иткәнен беләм, ләкин эштәрегеҙ быға тиклем дә яйға һалынған булһа, уны башҡарырға ваҡытығыҙ аҙыраҡ ҡаласаҡ. Атап әйткәндә, һеҙгә теҙмә буйынса эшләргә тура киләсәк. Балаларҙың теҙмәһе (режимы) бар. Был балаларҙың шундай булыуынанмы, әллә уларҙың тормошон ололар тормошо менән яраштырыуҙың берҙән-бер юлы булғанғамы — белмәйем, ләкин балаларығыҙ булғас, һеҙгә ғәҙәттә уларҙың теҙмәһе буйынса эшләргә тура килә.
Эшләү өсөн ваҡыт киҫәктәрегеҙ буласаҡ. Ләкин, балаларым булғанға тиклемге кеүек, эштең бар тормошоғоҙға баш-аяҡ таралыуына юл ҡуя алмаясаҡһығыҙ. Илһам киләме-юҡмы, һәр көн бер үк ваҡытта эшләргә тура киләсәк, һәм хатта илһам килеп торғанда ла туҡтарға тура килгән ваҡыттар буласаҡ.
Мин был рәүештә эшләүгә яраҡлаша алдым. Эш тә, мөхәббәт кеүек, юл таба. Әгәр ул бары тик билдәле бер ваҡытта ғына башҡарыла алһа, ул шул ваҡытта башҡарыла. Шуға күрә балаларым булғанға тиклемге кеүек күп эшләмәһәм дә, мин етерлек кимәлдә эшләп өлгөрәм.
Быны әйтеү миңә ауыр, сөнки ҙур маҡсатлы булыу (амбициялы булыу) һәр ваҡыт минең шәхесемдең бер өлөшө ине, ләкин балалар табыу кешенең амбицияларын кәметергә мөмкин. Был һөйләмдең яҙылғанын күреү күңелде әрнетә. Мин бынан ҡасыр өсөн борғоланам. Ләкин бында ниндәйҙер дөрөҫлөк булмаһа, ниңә борғоланыр инем һуң? Ысынында иһә, балаларығыҙ тыуғас, моғайын, һеҙ үҙегеҙгә ҡарағанда улар хаҡында нығыраҡ ҡайғыртасаҡһығыҙ. Ә иғтибар — нулле суммалы уйын. Бер ваҡытта тик бер генә идея зиһенегеҙҙәге төп идея була ала. Балаларығыҙ булғас, йыш ҡына был һеҙҙең балаларығыҙ буласаҡ, ә был тимәк, эшләп ятҡан ниндәйҙер проектығыҙға һирәгерәк урын ҡаласаҡ.
Был елгә ҡаршы йөҙөү өсөн минең ҡайһы бер хәйләләрем бар. Мәҫәлән, эссе яҙғанда, мин балаларымдың нимә белеүен теләр инем тип уйлайым. Был мине барыһын да дөрөҫ эшләргә дәртләндерә. Ә Bel проектын яҙғанда, балаларыма уны тамамлағас та уларҙы Африкаға алып барасаҡмын, тип әйттем. Бәләкәй балаға шундай нәмә әйтһәң, улар быны вәғәҙә тип ҡабул итә. Тимәк, мин уны тамамларға тейеш инем, юғиһә уларҙы Африкаға сәйәхәттән мәхрүм итер инем. Бәлки, бик бәхетем булһа, бындай хәйләләр мине хатта отошта ҡалдырыр. Ләкин елдең булыуы — һис шикһеҙ.
Икенсе яҡтан, әгәр балалар тыуғас та һаҡланып ҡала алмай икән, һеҙҙең амбицияғыҙ ниндәй меҫкен булған инде? Һеҙҙә бүлешерлек шул тиклем аҙ нәмә бар инеме?
Һәм балалар табыу минең хәҙерге фекерләүемде үҙгәртә алһа ла, ул минең хәтеремде юйманы. Элек тормоштоң ниндәй булғанын мин бик яҡшы хәтерләйем. Ҡайһы бер нәмәләрҙе, мәҫәлән, теләгән минутта башҡа илгә сығып китеү мөмкинлеген ныҡ һағынырлыҡ дәрәжәлә яҡшы хәтерләйем. Был шундай шәп ине. Ни өсөн мин уны бер ҡасан да эшләмәнем икән?
Бында нимә эшләгәнемде күрәһегеҙме? Ысынында иһә, балаларға тиклем булған иреклектең күпселеген мин бер ҡасан да ҡулланманым. Мин уның өсөн яңғыҙлыҡ менән түләнем, ләкин уны бер ҡасан да файҙаланманым.
Балаларым тыуғанға тиклем минең бәхетле мәлдәрем күп ине. Ләкин бәхетле мәлдәрҙе һанап сыҡһаң, ихтимал булған бәхетте түгел, ә ысын бәхетле минуттарҙы һанаһаң, улар балаларҙан һуң алдағыға ҡарағанда күберәк. Хәҙер был шатлыҡ миндә һәр ваҡыт ҡул аҫтында тиерлек, һәр йоҡларға ятыр алдынан тигәндәй бар.
Кешеләрҙең ата-әсә булараҡ тәжрибәһе бик төрлө, һәм мин үҙемдең бәхетле булыуымды беләм. Ләкин минең балалар тыуғанға тиклем булған борсолоуҙарым ярайһы уҡ киң таралғандыр тип уйлайым, һәм башҡа ата-әсәләрҙең балаларын күргәндәге йөҙөнә ҡарағанда, балалар килтергән бәхет тә шундай уҡ уртаҡтыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Ололар 2 йәшлек балаларҙың ниндәй ҡыҙыҡлы, ҡатмарлы шәхес булыуын күрерлек кимәлдә аҡыллы, шул уҡ ваҡытта күпселек 6 йәшлек балалар өсөн 2 йәшлектәр — бары тик кәмселекле 6 йәшлектәр генә.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.