Балаларым булганчы, мин бала табып үстерүдән курка идем. Ул вакытка кадәр минем балаларга карашым яшь Августинның изге, намуслы тормыш турында уйлануларына охшаш иде. Беркайчан да балам булмас дип уйлау миңа моңсу булыр иде. Ләкин мин аларны нәкъ хәзер теләдемме? Юк.
Балаларым булса, мин ата-ана булыр идем, ә ата-аналар, мин бала чактан ук белгәнчә, бөтенләй кызык түгел иде. Алар күңелсез, җаваплы һәм бернинди күңел ачусыз яши иде. Һәм балаларның шулай уйлавы табигый булса да, дөресен генә әйткәндә, үсеп җиткәч тә карашымны үзгәртерлек күп нәрсә күрмәдем. Балалы ата-аналарны күргәндә, балалар һәрвакыт шау-шулы вәхшиләр, ә ата-аналар исә, хәтта җиңеп чыккан очракта да, җәлләүгә лаек арыган затлар булып күренә иде.
Кешеләрнең балалары туганда, мин аларны чын күңелдән дигәндәй котлый идем, чөнки шулай тиеш кебек тоела иде. Ләкин моны чыннан да хис итми идем. «Мин булганчы, син булганың хәерлерәк», — дип уйлый идем эчемнән.
Хәзер исә кешеләрнең балалары туганда, мин аларны чын күңелдән тәбрик итәм һәм моны чын йөрәктән әйтәм. Аеруча беренче бала булганда. Миңа алар дөньядагы иң яхшы бүләкне алган кебек тоела.
Нәрсә үзгәрде дигәндә, әлбәттә, минем балаларым туды. Мин шулкадәр курыккан нәрсә гаҗәеп бер хәл булып чыкты.
Берникадәр дәрәҗәдә — һәм мин моны кире какмыйм — бу безнең беренче балабыз тугач, шундук диярлек килеп чыккан җитди химик үзгәрешләргә бәйле. Ниндидер сүндергечне басканнар кебек булды. Мин кинәт кенә үз баламны гына түгел, барлык балаларны да саклау теләген тойдым. Хатыным белән яңа туган улымны бала тудыру йортыннан өйгә алып кайтканда, җәяүлеләр кичүенә якынлаштым һәм үземнең: «Бу кешеләрнең барысына карата да бик сак булырга кирәк. Аларның һәрберсе кемнеңдер баласы бит!» — дип уйлаганымны абайлап алдым.
Шуңа күрә, ниндидер дәрәҗәдә, мин бала табу бик шәп дигәндә миңа тулысынча ышанып та бетә алмыйсыз. Ниндидер мәгънәдә мин сезгә үз сектасына кушылсагыз бәхетле булачаксыз дип вәгъзә сөйләүче дини сектантка охшаганмын — ләкин моның сере шунда гына: сектага керү сезнең аңыгызны шулкадәр үзгәртәчәк ки, сез аның әгъзасы булудан үзегезне бәхетле тоячаксыз.
Ләкин бу бөтенләй алай гына да түгел. Балаларым булганчы, мин алар хакында ачыктан-ачык ялгышкан кайбер нәрсәләр дә бар иде.
Мәсәлән, минем ата-аналарны һәм балаларны күзәтүемдә сайлап алу хатасы (selection bias) бик зур иде. Кайбер ата-аналар минем «Балалы ата-аналарны күргәндә» дип язганыма игътибар иткәндер. Әлбәттә, мин балаларны нәрсәдер начар барганда гына күреп ала идем. Алар тавыш чыгарганда гына мин аларны сизә идем. Һәм мин аларны күргәндә үзем кайда идем соң? Гадәттә мин балалар булган җирләргә беркайчан да бармый идем, шуңа күрә аларны самолет кебек гомуми тыгыз урыннарда гына очрата идем. Ә бу, әлбәттә, вәкиллекле үрнәк түгел. Кечкенә бала белән очу — бик сирәк ата-анага гына ләззәт бирә торган нәрсә.
Ә менә алар күпкә тынычрак булганга күрә, мин ата-аналарның балалары белән үткәргән бөтен гүзәл мизгелләрен бөтенләй күрми идем. Кешеләр бу турыда күп сөйләми — могҗизаны сүзләр белән аңлатуы авыр, өстәвенә башка барлык ата-аналар моны болай да белә — ләкин бала табуның иң шәп якларының берсе шул: башка беркайда да буласың килмәгән һәм башка бернәрсә белән дә шөгыльләнәсең килмәгән мизгелләр бик күп була. Бернинди үзенчәлекле нәрсә дә эшләргә кирәкми. Сез бергә каядыр бара аласыз, яисә аларны йокларга саласыз, яки паркта таган өстендә тирбәтәсез. Ләкин сез бу мизгелләрне бернәрсәгә дә алыштырмас идегез. Кеше балаларны гадәттә тынычлык белән бәйләми, ләкин сез нәкъ менә шуны тоясыз. Хәзер үзегез булган урыннан тыш башка беркая да карарга кирәк түгел.
Балаларым булганчы да мондый тынычлык мизгелләре бар иде, ләкин алар сирәгрәк иде. Балалар белән исә бу көненә берничә тапкыр кабатланырга мөмкин.
Балалар турындагы минем икенче мәгълүмат чыганагым үземнең балачагым иде, һәм ул да шулай ук ялгыштыргыч булып чыкты. Мин начар холыклы бала идем, һәм гел ниндидер бәлагә тарый идем. Шуңа күрә миңа ата-ана булу — асылда хокук саклау эшчәнлеге кебек тоела иде. Анда яхшы вакытлар да барлыгын мин аңламый идем.
Хәтерлим, миңа якынча 30 яшь булганда әнием бервакыт мине һәм сеңлемне үстерүдән чын күңелдән рәхәтлек тапканын әйтте. Йә Хода, дип уйладым мин, бу хатын — изге зат. Ул без китергән барлык газапларга түзү генә түгел, ә моннан чынлап та рәхәтлек тапканмы? Хәзер генә мин аның бары тик хакыйкатьне сөйләгәнен аңлыйм.
Ул безне үстерүне яратуының бер сәбәбе — безнең белән сөйләшү кызык булуында иде, диде. Балаларым тугач, бу минем өчен көтелмәгән ачыш булды. Сез аларны яратып кына калмыйсыз. Алар сезнең дусларыгызга да әверелә. Алар чыннан да бик кызыклы. Һәм кечкенә балалар кабатлауларны һәлакәтле дәрәҗәдә ярата дип танысам да (бер тапкыр эшләргә лаеклы нәрсә булса, илле тапкыр эшләргә дә лаек), алар белән уйнау еш кына чын-чыннан күңелле. Бу да мине гаҗәпләндерде. 2 яшьлек бала белән уйнау мин үзем 2 яшьтә булганда күңелле иде, ә 6 яшьтә булганда бөтенләй кызык түгел иде. Ни өчен соң ул соңрак яңадан кызыклыга әйләнсен? Ләкин әйләнә бит.
Әлбәттә, бары тик газаплы хезмәттән генә торган вакытлар да бар. Яисә тагын да яманрагы — курку. Бала табу — үзең кичермичә күз алдына да китереп булмый торган шулкадәр көчле тәҗрибәләрнең берсе. Ләкин бу, мин балаларым булганчы эчтән генә ышанганымча, сезнең ДНК-ның коткару көймәләренә кабаланып йөгерүе генә түгел.
Шулай да, бала табу турындагы кайбер борчуларым дөрес булып чыкты. Алар сезне һичшиксез азрак нәтиҗәле (продуктив) итә. Мин кайбер кешеләрнең балалар тугач үз эшләрен тәртипкә китерүләрен беләм, ләкин эшегез болай да җайга салынган булса, аны башкару өчен вакытыгыз азрак калачак. Аерым алганда, сезгә график буенча эшләргә туры киләчәк. Балаларның үз графигы бар. Бу балаларның табигате шундый булгангамы, әллә аларның тормышын олыларныкы белән берләштерүнең бердәнбер юлы шул булгангамы — белмим, ләкин балаларыгыз булгач, сезгә гадәттә аларның графигына яраклашып эшләргә туры килә.
Сездә эш өчен аерым вакыт кисәкләре булачак. Ләкин балаларым булганчы гадәтләнгән кебек, эшнең бөтен тормышыгызга тәртипсез таралып китүенә юл куя алмыйсыз. Илһам килсә дә, килмәсә дә, сезгә һәр көнне бер үк вакытта эшләргә туры киләчәк, һәм илһам ургылып торган чакта да туктарга кирәк була торган вакытлар булачак.
Мин бу рәвешле эшләргә яраклаша алдым. Эш, мәхәббәт кебек үк, үз юлын таба. Әгәр ул бары тик билгеле бер вакытларда гына мөмкин икән, ул шул вакытларда эшләнә. Шуңа күрә мин балаларым булганчы кадәр үк күп эшли алмасам да, җитәрлек күләмдә өлгерәм.
Моны әйтүем авыр, чөнки амбицияле булу һәрвакыт шәхесемнең бер өлеше иде, ләкин бала табу кешене азрак амбицияле итәргә мөмкин. Бу җөмләнең кәгазьгә язылганын күрү кыен. Мин моннан качарга тырышам. Ләкин анда ниндидер хакыйкать булмаса, мин нигә борчылыр идем? Факт шул: балаларыгыз тугач, сез үзегезгә караганда, мөгаен, алар турында күбрәк кайгыртачаксыз. Ә игътибар — нуль суммалы уен. Бер үк вакытта бер генә фикер күңелегездәге төп фикер була ала. Балаларыгыз булгач, ул еш кына балаларыгыз булачак, димәк, сез шөгыльләнгән ниндидер проект бу урынны сирәгрәк алачак.
Бу җилгә каршы йөзү өчен минем кайбер алымнарым бар. Мәсәлән, эсселар язганда, мин балаларымның нәрсә белүен теләр идем дип уйлыйм. Бу мине әйберләрне дөрес аңлатырга этәрә. Ә мин Bel проектын язганда, балаларыма аны тәмамлагач, аларны Африкага алып барачагымны әйттем. Кечкенә балага мондый сүзләр әйткәндә, алар моны вәгъдә дип кабул итә. Димәк, мин аны тәмамларга тиеш идем, югыйсә аларны Африкага сәяхәттән мәхрүм итәр идем. Бәлки, бик бәхетем булса, мондый хәйләләр мине нәтиҗәдә алга җибәрер. Ләкин ул каршы җил бар, бу шиксез.
Икенче яктан караганда, балалар тууга чыдый алмый торган нинди көчсез амбиция инде ул? Сездә артык өлеш шулкадәр азмыни?
Бала табу минем хәзерге фикерләвемне үзгәрткән булса да, ул хәтеремне җуймады. Мин моңа кадәр тормышның нинди булуын бик яхшы хәтерлим. Кайбер нәрсәләрне бик сагынырлык дәрәҗәдә яхшы хәтерлим — мәсәлән, бер мизгелдә икенче бер илгә очып китү мөмкинлеген. Бу шулкадәр шәп иде. Нишләп мин моны беркайчан да эшләмәдем икән?
Нәрсә эшләгәнемне күрдегезме? Чынлыкта, балаларга кадәр миндә булган ирекнең күп өлешен мин беркайчан да кулланмадым. Мин моның өчен ялгызлык белән түләдем, ләкин аны беркайчан да файдаланмадым.
Балаларым булганчы да минем бәхетле чакларым күп булды. Ләкин бәхетле мизгелләрне, потенциаль бәхетне генә түгел, ә чын бәхетле мизгелләрне саный башласам, алар балалардан соң элегрәк вакытка караганда күбрәк булып чыга. Хәзер мин аны туктаусыз диярлек алам — һәр йокларга ятар алдыннан диярлек.
Ата-аналарның тәҗрибәсе бер-берсеннән бик нык аерыла, һәм мин үземнең бәхетле булуымны беләм. Ләкин уйлавымча, балалар булганчы мине борчыган нәрсәләр бик киң таралгандыр, һәм башка ата-аналарның балаларын күргәндә йөзләренә карап хөкем итсәк, балалар китергән бәхет тә шулай ук киң таралган булса кирәк.
Искәрмәләр
[1] Олылар 2 яшьлек балаларның нинди кызыклы һәм катлаулы шәхесләр булуын күрерлек дәрәҗәдә тәҗрибәле, шул ук вакытта күпчелек 6 яшьлек балалар өчен 2 яшьлек балалар — бары тик кимчелекле 6 яшьлек балалар гына.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.