Балаларым болғанға дейін мен балалы болудан қорқатынмын. Сол кезге дейін менің балаларға деген көзқарасым жас Августиннің ізгі өмір сүруге деген көзқарасындай еді. Ешқашан балам болмайтынын ойласам, көңілім құлазитын. Бірақ дәл қазір балалы болғым келді ме? Жоқ.
Егер балам болса, мен ата-ана атанар едім, ал ата-аналар, бала кезімнен білетінімдей, «қызықсыз» адамдар еді. Олар іш пыстырарлық, тым жауапты және еш қызық көрмейтін жандар болатын. Балалардың осылай ойлайтыны таңғаларлық емес шығар, бірақ шынымды айтсам, есейгенде де бұл пікірімді өзгертетіндей ештеңе көрмедім. Ата-аналарды балаларымен бірге көрген сайын, балалары сұмдық бұзық, ал ата-аналары, тіпті баласын көндірген күннің өзінде, байғұс әрі әбден титықтаған бейбақтар болып көрінетін.
Айналамдағы адамдар сәбилі болғанда, мен оларды шын ықыласпен құттықтайтынмын, өйткені бәрі солай істейтін сияқты еді. Бірақ іштей ештеңе сезбейтінмін. «Менің басыма бергенше, сенің басыңа бергені жақсы болды» деп ойлайтынмын ішімнен.
Қазір біреу сәбилі болса, мен оны шын жүректен құттықтаймын және оны бар ықыласыммен айтамын. Әсіресе тұңғышы болса. Маған олар дүниедегі ең керемет сыйлыққа ие болғандай көрінеді.
Әрине, менің балалы болғаным бәрін өзгертті. Мен қорыққан нәрсе ғажайып болып шықты.
Бұл ішінара бірінші баламыз туған кезде дерлік бір сәтте орын алған елеулі химиялық өзгерістерге байланысты, мұны жоққа шығармаймын. Біреу ажыратқышты қосып жібергендей болды. Мен кенеттен тек өз балама ғана емес, барлық балаға қамқорлық сезімін оянғанын байқадым. Әйелім мен жаңа туған ұлымды перзентханадан үйге алып келе жатып, жаяу жүргіншілерге толы өткелге жақындағанда, өзімнің «Мына адамдардың бәріне өте абай болуым керек. Олардың әрқайсысы біреудің баласы ғой!» деп ойлап тұрғанымды аңғардым.
Сондықтан балалы болу керемет деп айтқанымда, белгілі бір дәрежеде маған сенбеуіңізге де болады. Бір жағынан мен сізге «біздің сектаға кірсеңіз, бақытты боласыз» деп үгіттейтін діни сектант сияқтымын — бірақ тек сектаға қосылу санаңызды өзгертіп, сол сектаның мүшесі болғаныңызға бақытты ететіндіктен ғана солай.
Бірақ бәрі тек бұған ғана тіреліп тұрған жоқ. Балалы болғанға дейін балалар туралы мен мүлде қате түсінген кейбір жайттар бар еді.
Мысалы, менің ата-аналар мен балаларды бақылауымда өте үлкен іріктеу қателігі (selection bias) болды. Кейбір ата-аналар менің «Ата-аналарды балаларымен бірге көрген сайын» деп жазғаныма назар аударған шығар. Әрине, менің балаларды байқаған кездерім — тек бірдеңе дұрыс болмай жатқан сәттер еді. Мен оларды тек шулаған кезде ғана байқайтынмын. Ал мен оларды байқағанда қайда болатынмын? Әдетте мен балалары бар жерлерге мүлде бармайтынмын, сондықтан олармен тек ұшақ сияқты бәрі амалсыз бірге болатын тар кеңістіктерде ғана кездесетінмін. Бұл әрине, шынайы жағдайды көрсететін репрезентативті үлгі емес. Еңбектеген сәбимен ұшақта ұшу өте аз ата-анаға ғана ұнайды.
Ал менің байқамағаным — ата-аналардың балаларымен өткізетін барлық тамаша сәттері еді, өйткені бұл сәттер әлдеқайда тыныш өтеді. Адамдар бұл туралы көп айта бермейді — бұл сиқырды сөзбен жеткізу қиын, әрі басқа ата-аналардың бәрі мұны онсыз да біледі — бірақ балалы болудың ең керемет тұстарының бірі: басқа ешқайда барғыңыз келмейтін және бұдан басқа ештеңе істегіңіз келмейтін сәттердің өте көп болуы. Ешқандай ерекше бірдеңе істеудің де қажеті жоқ. Тек бірге бір жерге бара жатуыңыз, немесе оларды ұйықтатуға жатқызуыңыз, я болмаса саябақта әткеншекте тербетіп тұруыңыз мүмкін. Бірақ сіз бұл сәттерді ешнәрсеге айырбастамас едіңіз. Әдетте балаларды тыныштықпен байланыстырмайды, бірақ сіз дәл осыны сезінесіз. Дәл қазір тұрған жеріңізден басқа ешқайда қараудың да қажеті болмай қалады.
Балаларым болғанға дейін менде мұндай тыныштық сәттері болатын, бірақ өте сирек еді. Ал балалармен бұл күніне бірнеше рет қайталануы мүмкін.
Балалар туралы мәлімет алатын тағы бір дереккөзім өз балалық шағым болды және ол да дәл солай жаңылыстырды. Мен өте бұзық болатынмын және үнемі бірдеңені бүлдіріп жүретінмін. Сондықтан маған ата-ана болу негізінен құқық қорғау қызметі сияқты көрінетін. Жақсы кездердің де болатынын түсінбеппін.
Шамамен 30 жасымда анамның маған мені және қарындасымды өсіруден қатты ләззат алғанын айтқаны есімде. «Уа, құдайым, — деп ойладым мен, — мына әйел нағыз әулие ғой. Ол біз тартқызған барлық азапқа төзіп қана қоймай, одан шынымен ләззат алды ма?» Енді түсіндім, ол жай ғана шындықты айтқан екен.
Ол бізді өсірудің ұнаған бір себебі — бізбен сөйлесу қызық болғанында екенін айтты. Балаларым болған кезде бұл мені қатты таңғалдырды. Сіз оларды жай ғана жақсы көріп қоймайсыз. Олар сіздің достарыңызға да айналады. Олар шынымен қызық. Кішкентай балалар бір нәрсені қайталай бергенді сұмдық жақсы көретінін мойындасам да (бір рет істеуге тұрарлық кез келген нәрсені елу рет қайталауға тұрарлық), олармен ойнау көбіне шынайы қуаныш сыйлайды. Бұл да мені таңғалдырды. 2 жасар баламен ойнау мен 2 жаста болғанда қызық еді, ал 6 жасқа келгенде мүлде қызық болмай қалған. Неге ол кейінірек қайтадан қызық болуы керек? Бірақ шынымен солай болады екен.
Әрине, кәдімгідей бейнетке толы кездер де болады. Немесе одан да жаманы — қорқынышты сәттер. Балалы болу — басыңнан өткермейінше елестету қиын болатын осындай күшті әсерлердің бірі. Бірақ бұл балалы болғанға дейін іштей сенгенімдей, ДНҚ-ңыздың құтқару қайығына қарай жанталаса қашуы ғана емес.
Дегенмен, балалы болу туралы кейбір уайымдарым дұрыс болып шықты. Олар сіздің өнімділігіңізді сөзсіз төмендетеді. Балалы болу кейбір адамдарды жинақы ететінін білемін, бірақ егер сіз онсыз да жинақы болсаңыз, ісіңізді тындыруға уақытыңыз азырақ болады. Әсіресе, кесте бойынша жұмыс істеуге тура келеді. Балалардың өз кестесі болады. Бұл балалардың сондай болғанынан ба, әлде олардың өмірін ересектердің өмірімен үйлестірудің жалғыз жолы болғандықтан ба, білмеймін, бірақ балалы болғаннан кейін олардың кестесіне қарай жұмыс істеуге мәжбүр боласыз.
Жұмыс істеуге белгілі бір уақыт бөліктері болады. Бірақ менің балаларым болғанға дейінгідей, жұмыстың бүкіл өміріңізге бейберекет жайылып кетуіне жол бере алмайсыз. Шабыт келсін-келмесін, күн сайын бір уақытта жұмыс істеуге тура келеді және шабытыңыз тасып тұрса да, тоқтауға мәжбүр болатын кездер кездеседі.
Мен осылай жұмыс істеуге бейімделе алдым. Жұмыс та, махаббат сияқты, өз жолын табады. Егер оған тек белгілі бір уақыт берілсе, ол сол уақытта жүзеге асады. Сондықтан балаларым болғанға дейінгідей көп бітірмесем де, жеткілікті мөлшерде үлгеремін.
Мұны айту маған ауыр, өйткені өршіл болу әрқашан менің болмысымның бір бөлігі еді, бірақ балалы болу адамның амбициясын азайтуы мүмкін. Бұл сөйлемнің жазылғанын көрудің өзі жанға батады. Мен одан қашқақтағым келеді. Бірақ онда бір шындық болмаса, мен неге қашқақтаймын? Шындығында, балалы болғаннан кейін, сіз өзіңізден гөрі балаларыңызды көбірек ойлайтын боласыз. Ал назар — нөлдік қосындысы бар ойын. Бір уақытта тек бір ғана идея санаңыздағы басты идея бола алады. Балаларыңыз болған соң, бұл орынды көбіне балаларыңыз басады, демек, ол сіз айналысып жатқан қандай да бір жобаға сирегірек бұйырады.
Бұл желге қарсы жүзу үшін менің бірнеше айлам бар. Мысалы, эссе жазғанда, мен балаларымның нені білгенін қалайтынымды ойлаймын. Бұл мені бәрін дұрыс істеуге жетелейді. Ал Bel-ді жазып жатқанда, балаларыма оны бітірген соң оларды Африкаға апаратынымды айттым. Кішкентай балаға мұндай сөз айтсаңыз, олар мұны уәде деп қабылдайды. Демек, мен оны аяқтауым керек еді, әйтпесе олардың Африкаға сапарын тартып алғандай болатын едім. Егер жолым қатты болса, мұндай айла-тәсілдер мені ұтыста қалдыруы мүмкін. Бірақ қарсы соққан желдің бар екені даусыз.
Екінші жағынан, егер ол балалы болуға төтеп бере алмаса, ол қандай болбыр амбиция? Қорыңызда осыншалықты аз ғана нәрсе болғаны ма?
Балалы болу менің қазіргі пайымымды бұрмалап жатқан шығар, бірақ ол менің жадымды өшіріп тастаған жоқ. Бұрын өмірдің қандай болғаны әлі күнге дейін анық есімде. Кейбір нәрселерді қатты сағынатындай дәрежеде жақсы есімде, мысалы, аяқ астынан басқа бір елге ұшып кету мүмкіндігі. Бұл керемет еді. Неге мен оны ешқашан істемедім екен?
Бұл жерде не істегенімді байқадыңыз ба? Шын мәнінде, балалы болғанға дейінгі еркіндіктің көбін мен ешқашан пайдаланбаппын. Мен ол үшін жалғыздықпен ақы төледім, бірақ оны ешқашан пайдаланған емеспін.
Балалы болғанға дейін де менде бақытты кездер көп болды. Бірақ егер тек әлеуетті бақытты ғана емес, нақты бақытты сәттерді санайтын болсам, балалардан кейін олар бұрынғыдан әлдеқайда көп. Қазір менде ол дерлік қолжетімді, кез келген ұйқы алдында бар.
Ата-ана ретіндегі адамдардың тәжірибесі әртүрлі, мен өз жолымның болғанын білемін. Бірақ балалы болғанға дейінгі менің уайымдарым өте кең таралған болуы керек деп ойлаймын және басқа ата-аналардың балаларын көргендегі жүздеріне қарағанда, балалар әкелетін бақыт та дәл сондай ортақ болса керек.
Ескертпелер
[1] Ересектер 2 жасар балаларды таңғажайып күрделі тұлға ретінде көре алатындай деңгейде көреген, ал 6 жасар балалардың көпшілігі үшін 2 жасар балалар — жай ғана ақауы бар 6 жасар балалар сияқты.
Осының нобайын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.