Мин Виллардуэндың Дүртенсе Тәре походы тураһындағы хроникаһын кәм тигәндә ике, бәлки, хатта өс тапҡыр уҡығайным. Шулай ҙа, унан иҫтә ҡалған барлыҡ нәмәне яҙырға тура килһә, бер битлек тә булырмы икән, шикләнәм. Быны бер нисә йөҙ тапҡырға ҡабатлағыҙ, һәм китап кәштәләремә ҡарағанда миндә уңайһыҙ бер тойғо тыуа. Иҫтә шул тиклем аҙ ҡалғас, ошо бөтә китаптарҙы уҡыуҙың ни файҙаһы бар?
Бер нисә ай элек, Констанс Ридтың Гильберт тураһындағы иҫ киткес биографияһын уҡығанда, мин был һорауға теүәл яуап тапмаһам да, исмаһам күңелде тынысландырырлыҡ бер фекергә килдем. Ул былай тип яҙа:
Гильберт студенттарҙы факттар менән тултырған, ләкин проблеманы нисек ҡуйырға һәм уны нисек сисергә өйрәтмәгән математик лекцияларға түҙеп тормаған. Ул уларға йыш ҡына: «Проблеманы камил итеп формулировкалау — уның ярты сиселеше ул», — тип әйтә торған булған.
Был миңә һәр саҡ мөһим фекер булып күренә торғайны, ә уның Гильберт тарафынан раҫланыуын ишеткәс, мин быға тағы ла нығыраҡ ышандым.
Ләкин мин башта уҡ был идеяға нисек инеп ышанғанмын һуң? Үҙ тәжрибәм һәм элек уҡыған башҡа нәмәләрҙең берләшмәһе арҡаһында. Әммә шул мәлдә уларҙың береһен дә иҫләй алмай инем! Һәм ваҡыт үтеү менән, быны Гильберт раҫлағанын да онотасаҡмын. Ләкин был идеяның мөһимлегенә нығыраҡ ышаныуым барыбер ошо китаптан алған бер һабаҡ булып ҡаласаҡ, хатта уны ҡайҙан өйрәнгәнемде онотҡандан һуң да.
Китап уҡыу һәм тәжрибә һеҙҙең донъя моделегеҙҙе үҫтерә. Һәм һеҙ тәжрибәнең үҙен йәки уҡыған нәмәгеҙҙе онотһағыҙ ҙа, уның донъя моделенә йоғонтоһо һаҡлана. Һеҙҙең зиһенегеҙ башланғыс кодын юғалтҡан компиляцияланған программа кеүек. Ул эшләй, ләкин һеҙ уның ни өсөн эшләгәнен белмәйһегеҙ.
Виллардуэндың хроникаһынан нимә үҙләштергәнемде унан нимә иҫтә ҡалыуынан түгел, ә тәре походтары, Венеция, урта быуат мәҙәниәте, ҡәлғәләрҙе ҡамау һуғыштары һәм башҡалар тураһындағы аңымдағы моделдәрҙән эҙләргә кәрәк. Был мин уны иғтибарлыраҡ уҡый алмаҫ инем тигәнде аңлатмай, әлбиттә, ләкин һәр хәлдә уҡыуҙың уңышы тәү ҡарашҡа күренгән кеүек шул тиклем бахыр түгел.
Был — үткәндәргә ҡарағанда үҙенән-үҙе аңлашылған булып күренгән нәмәләрҙең береһе. Ләкин был минең өсөн көтөлмәгән асыш булды һәм, моғайын, уҡығандарының күбеһен (күрәһең) онотҡанға күрә уңайһыҙланған башҡа һәр кем өсөн дә шулай булыр ине.
Быны аңлау, онотоуға ҡарата күңелде бер аҙ тынысландырыуҙан ғына ғибәрәт түгел. Бының билдәле бер һөҙөмтәләре бар.
Мәҫәлән, уҡыу һәм тәжрибә ғәҙәттә шул мәлдәге мейегеҙҙең торошон ҡулланып, тап шул ваҡытта «компиляциялана». Бер үк китап тормошоғоҙҙоң төрлө мәлендә төрлөсә компиляцияланыр ине. Тимәк, мөһим китаптарҙы бер нисә тапҡыр уҡыу ныҡ мәғәнәле. Элек мин китаптарҙы ҡабатлап уҡыуға ҡарата һәр саҡ ниндәйҙер шик тойғоһо кисерә торғайным. Мин уҡыуҙы ағас эшкәртеү кеүек эштәр менән аңһыҙ рәүештә бер рәткә ҡуйғанмын, ә анда бер үк нәмәне яңынан эшләргә тура килеү — башта уҡ хата эшләгәнегеҙҙең билдәһе. Ә хәҙер иһә «уҡылған инде» тигән фраза хатта дөрөҫ төҙөлмәгән һымаҡ тойола.
Ҡыҙығы шунда: был фекер тик китаптар менән генә сикләнмәй. Технологиялар беҙҙең кисерештәребеҙҙе яңынан кисереү мөмкинлеген көндән-көн арттырасаҡ. Бөгөн кешеләр быны эшләгәндә, ғәҙәттә яңынан кинәнес алыу өсөн (мәҫәлән, сәйәхәт фотоларын ҡарағанда) йәки компиляцияланған кодтарында ниндәйҙер хатаның сығанағын табыу өсөн эшләй (мәҫәлән, Стивен Фрайға йырларға ҡамасаулаған бала саҡтағы йәрәхәтен иҫенә төшөрөү насип булған кеүек). Ләкин тормошоғоҙҙо яҙҙырып алыу һәм яңынан уйнатыу технологиялары яҡшырған һайын, бер ниндәй маҡсатһыҙ, бары тик китапты ҡабатлап уҡыған һымаҡ, уларҙан яңынан һабаҡ алыу өсөн генә тәжрибәләрҙе яңынан кисереү кешеләр өсөн ғәҙәти хәлгә әйләнеүе ихтимал.
Ваҡыт үтеү менән беҙ тәжрибәләрҙе яңынан уйнатып ҡына ҡалмай, уларҙы индексларға һәм хатта мөхәррирләргә лә һәләтле булырбыҙ, бәлки. Шуға күрә, нисек белгәнегеҙҙе белмәү кеше булыуҙың айырылғыһыҙ бер өлөшө кеүек күренһә ҙә, был һис тә улай булмаҫҡа мөмкин.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.