Мин Виллардуэнның Дүртенче тәре походы турындагы хроникасын ким дигәндә ике тапкыр, бәлки өч тапкыр укыганмындыр. Шулай да, мин аннан хәтерләгән бөтен нәрсәне язарга туры килсә, бер биттән артык чыгар микән, шикләнәм. Моны берничә йөзгә тапкырлагыз, һәм китап киштәләремә карагач, миндә шомлы бер тойгы туа. Бу китаплардан шулкадәр аз нәрсә хәтерләгәч, аларның барысын да укуның нинди файдасы бар?
Берничә ай элек, Констанс Ридның Гильберт турындагы бик шәп биографиясен укыганда, мин бу сорауга төгәл җавап булмаса да, ким дигәндә үземне җиңелрәк хис иттергән бер фикергә тап булдым. Ул болай дип яза:
Гильберт студентларны фактлар белән тутырган, ләкин мәсьәләне ничек куярга һәм чишәргә өйрәтмәгән математика лекцияләренә түзә алмый иде. Ул аларга еш кына: «Мәсьәләне камил рәвештә формалаштыру — ул инде аның ярты чишелеше», — дип әйтә иде.
Бу миңа һәрвакыт мөһим бер фикер булып тоела иде, һәм Гильбертның аны раславын ишеткәч, мин моңа тагын да ныграк инандым.
Ләкин мин башта бу фикергә ничек ышана башлаган идем соң? Үземнең тәҗрибәм һәм укыган башка нәрсәләремнең берлеге аша. Аларның берсен дә мин шул мизгелдә хәтерли алмый идем! Һәм вакыт узу белән мин моны Гильберт та раслаганын онытачакмын. Ләкин бу фикернең мөһимлегенә карата арта барган ишануым бу китаптан өйрәнгән нәрсә булып калачак, хәтта мин аны өйрәнгәнемне онытканнан соң да.
Уку һәм тәҗрибә сезнең дөнья моделегезне формалаштыра. Һәм сез тәҗрибәне яки укыган әйберне онытсагыз да, аның сезнең дөнья моделенә тәэсире сакланып кала. Сезнең акылыгыз — чыганак кодын югалткан компиляцияләнгән программа кебек. Ул эшли, ләкин сез аның ни өчен эшләгәнен белмисез.
Виллардуэн хроникасыннан нәрсәгә өйрәнгәнемне аңлау өчен мин аннан нәрсәне хәтерләвемә түгел, ә тәре походлары, Венеция, урта гасыр мәдәнияте, камалыш сугышы һәм башкалар турындагы үз фикерләү модельләремә карарга тиешмен. Бу минем тагын да игътибарлырак укый алмавымны аңлатмый, ләкин ким дигәндә укуның уңышы күренгәнчә шулкадәр кызганыч дәрәҗәдә аз түгел.
Бу — үткәнгә караганда ачык күренгән нәрсәләрнең берсе. Ләкин бу минем өчен көтелмәгән ачыш булды һәм, мөгаен, укыганнарының бик күбен (күрәсең) оныткан өчен борчылган бүтән берәү өчен дә шулай булыр иде.
Моны аңлау сезгә оныту турында беркадәр яхшырак хис итүдән күбрәкне бирә, әмма. Моннан чыгып ясалган аерым нәтиҗәләр бар.
Мәсәлән, уку һәм тәҗрибә, гадәттә, сезнең шул вакыттагы баш миегез халәтен кулланып, алар булган мизгелдә «компиляцияләнә». Бер үк китап сезнең тормышыгызның төрле этапларында төрлечә компиляцияләнәчәк. Димәк, мөһим китапларны берничә тапкыр уку бик тә мәгънәле. Китапны яңадан укуга мин һәрвакыт бераз шикләнеп карый идем. Мин аңсыз рәвештә укуны балта остасы эше кебек хезмәт белән бер рәткә куя идем, анда нәрсәнедер яңадан эшләргә туры килү — аны беренче юлы дөрес эшләмәвегезнең билгесе. Шул ук вакытта хәзер «укып чыгылган инде» дигән гыйбарә бөтенләй үк дөрес төзелмәгән кебек тоела.
Кызыгы шунда, бу нәтиҗә китаплар белән генә чикләнми. Технологияләр безгә кичергән тәҗрибәләребезне яңадан кичерергә көннән-көн күбрәк мөмкинлек бирәчәк. Бүген кешеләр моны эшләгәндә, гадәттә, аннан тагын бер кат ләззәт алу өчен (мәсәлән, сәяхәт фотоларын караганда) яки компиляцияләнгән кодларындагы ниндидер хатаның («bug») башын табу өчен эшлиләр (мәсәлән, Стивен Фрай аңа җырларга комачаулаган балачак траумасын хәтерләргә сәләтле булгач). Ләкин үз тормышыгызны яздыру һәм яңадан карау технологияләре яхшырган саен, кешеләрнең бернинди максатсыз гына, нәкъ менә китапны яңадан укыган кебек, алардан тагын бер кат өйрәнү өчен тәҗрибәләрне яңадан кичерүе гадәти хәлгә әйләнергә мөмкин.
Төбендә без тәҗрибәләрне кире уйнатып кына калмыйча, аларны индексларга һәм хәтта үзгәртергә дә сәләтле булырбыз. Шуңа күрә әйберләрне ничек белүегезне белмәү кеше булуның бер өлеше булып тоелса да, бу алай булмаска да мөмкин.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.