Мен Виллардуэннің Төртінші крест жорығы туралы жылнамасын кемінде екі, бәлкім, үш рет оқыған шығармын. Соған қарамастан, одан есімде қалғанның бәрін қағазға түсіру керек болса, бір беттен аса қоюы екіталай. Мұны бірнеше жүзге көбейтіңіз, сосын кітап сөрелеріме қараған сайын мазасыз бір күй кешемін. Олардан есте қалғаны тым аз болса, осы кітаптардың бәрін оқудың қандай пайдасы бар?
Бірнеше ай бұрын Констанс Ридтің Гильберт туралы керемет өмірбаяндық кітабын оқып отырып, осы сұраққа толық жауап таппасам да, әйтеуір көңілімді орнықтырған бір ойға келдім. Ол былай деп жазады:
Гильберт студенттердің басын фактілерге толтырып, бірақ мәселені қалай қоюды және оны қалай шешуді үйретпейтін математикалық дәрістерге мүлде шыдамайтын. Ол студенттерге жиі: «Мәселенің мінсіз тұжырымдалуы — оның жартылай шешімі», — деп айтатын.
Бұл маған әрқашан маңызды жайт болып көрінетін, ал мұны Гильберттің растағанын естігеннен кейін бұған сенімім бұрынғыдан да беки түсті.
Бірақ мен бастапқыда бұл идеяға қалай сеніп қалдым? Өз тәжірибем мен оқыған басқа да дүниелерімнің үйлесімінен шығар. Алайда сол сәтте олардың ешқайсысы есіме түспеді! Түбінде Гильберттің де мұны растағаны есімнен шығып кетер. Бірақ осы идеяның маңыздылығына деген бекіген сенімім — оны қайдан үйренгенімді ұмытып қалсам да — осы кітаптан түйген сабағым болып қала бермек.
Оқу мен тәжірибе сіздің әлем моделіңізді шыңдайды. Тіпті бастан өткерген тәжірибеңізді немесе оқығаныңызды ұмытып қалсаңыз да, оның әлем моделіңізге тигізген әсері сақталады. Сіздің санаңыз бастапқы коды жоғалған, компиляцияланған бағдарламаға ұқсайды. Ол жұмыс істеп тұр, бірақ оның неліктен олай екенін білмейсіз.
Виллардуэннің жылнамасынан не үйренгенімді одан нені есте сақтағанымнан емес, крест жорықтары, Венеция, орта ғасыр мәдениеті, қамал қоршау соғысы және тағы басқалар туралы қалыптасқан ой-түсініктерімнен іздеу керек. Бұл менің бұдан да мұқият оқуыма болмас па еді дегенді білдірмейді, бірақ әйтеуір кітап оқудың қайтарымы сырт көзге көрінетіндей тым мардымсыз емес екен.
Бұл — өткенге көз жібергенде өзінен-өзі түсінікті болып көрінетін нәрселердің бірі. Бірақ бұл мен үшін күтпеген жаңалық болды және оқығандарының көбін (шамасы) ұмытып қалғанына алаңдайтын кез келген басқа адам үшін де солай болар еді.
Дегенмен, мұны түсіну жай ғана ұмытып қалуға қатысты көңіліңізді сабасына түсіріп қана қоймайды. Мұның нақты мән-маңызы бар.
Мысалы, оқу мен тәжірибе көбінесе орын алған сәтінде, сол кездегі миыңыздың күйін пайдалана отырып «компиляцияланады». Бір кітап өміріңіздің әр кезеңінде әртүрлі компиляциялануы мүмкін. Яғни, маңызды кітаптарды бірнеше рет қайталап оқу өте орынды. Мен әрдайым кітаптарды қайта оқуға күмәнмен қарайтынмын. Бейсаналы түрде кітап оқуды ағаш ұстасының ісі секілді жұмыстармен қатар қоятынмын, онда бір нәрсені қайта істеу — оны бірінші рет дұрыс істемегеніңнің белгісі. Ал қазір «оқып қойғанмын» деген сөз тіркесінің өзі мағынасыз болып көрінеді.
Қызығы, бұл тұжырым тек кітаптармен шектелмейді. Технология өткен тәжірибемізді қайта сезінуге көбірек мүмкіндік бере түседі. Бүгінде адамдар мұны көбінесе одан қайта ләззат алу үшін (мысалы, саяхаттан түскен суреттерді көргенде) немесе компиляцияланған кодындағы қандай да бір ақаудың (bug) түп-төркінін табу үшін (мысалы, Стивен Фрай ән айтуына кедергі болған балалық шақтағы травмасын есіне түсіре алған кезде) жасайды. Бірақ адамның өмірін жазып алып, қайта ойнату технологиялары дамыған сайын, кітапты қайта оқығандай жай ғана одан тағы да сабақ алу үшін, ешқандай нақты мақсатсыз тәжірибелерді қайта өткеру үйреншікті жайтқа айналуы мүмкін.
Ақыр соңында біз тәжірибелерді жай ғана қайталап ойнатып қана қоймай, оларды индекстеп, тіпті өңдей де алатын шығармыз. Сондықтан нәрселерді қайдан білетініңізді білмеу адам табиғатының ажырамас бөлігі болып көрінгенімен, бұл олай болмауы да мүмкін.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.