Утыҙ йыл элек корпоратив баҫҡыс буйлап өҫкә үрләү ғәҙәти хәл ине. Хәҙер был ҡағиҙә әллә ни эшләмәй. Беҙҙең быуын аҡсаны алдан алырға теләй. Эш урынының тотороҡлолоғона өмөт итеп ниндәйҙер эре компания өсөн продукт эшләү урынына, беҙ уны стартапта үҙебеҙ булдырабыҙ ҙа эре компанияға һатабыҙ. Бер ни булмаһа ла, опциондар алырға теләйбеҙ.
Башҡа нәмәләр араһында был үҙгәреш иҡтисади тигеҙһеҙлектең тиҙ үҫеүе тәьҫоратын тыуҙырҙы. Ләкин ысынында был ике осраҡ иҡтисади статистикала күренгәнсә ныҡ айырылмай.
Иҡтисади статистика яңылыштыра, сөнки ул хәүефһеҙ эш урындарының ҡиммәтен иҫәпкә алмай. Эштән ебәреп булмай торған еңел эш аҡса тора; ошо ике нәмәне алмаштырыу — коррупцияның иң таралған формаларының береһе. Синекура, асылда, аннуитет булып тора. Тик синекуралар иҡтисади статистикала күренмәй. Әгәр күренһә, социалистик илдәрҙә ысынында байлыҡтың ярайһы уҡ ҙур тигеҙһеҙлеге барлығы асыҡланыр ине, сөнки уларҙа ғәҙәттә эш хаҡы башлыса эш стажына ҡарап түләнә торған һәм бер ҡасан да эштән сығарып булмай торған ҡеүәтле бюрократтар ҡатламы бар.
Синекура булмаһа ла, корпоратив баҫҡыстағы урын ысынында бик ҡиммәтле ине, сөнки эре компаниялар кешеләрҙе эштән ебәрмәҫкә тырыша һәм уларҙың дәрәжәһен башлыса эш стажы буйынса күтәрә ине. Корпоратив баҫҡыстағы урын компанияларҙы баһалауҙа бик реаль элемент булған «гудвилл»ға (эшлекле абруйға) оҡшаш ҡиммәткә эйә ине. Был киләсәктә юғары түләүле эш урындарына өмөт итергә ярағанды аңлата ине.
Корпоратив баҫҡыстың тарҡалыуының төп сәбәптәренең береһе — 1980-се йылдарҙа башланған компанияларҙы йоғоу (takeover) тулҡыны. Һин түбәгә еткәнсе юҡҡа сығыуы ихтимал булған баҫҡыс буйлап үрләүгә ваҡытты ниңә әрәм итергә?
Һәм, осраҡлы түгелдер, корпоратив баҫҡыс тәүге корпоратив рейдерҙарҙың шул тиклем уңышлы булыуының бер сәбәбе ине. Хәүефһеҙ эштең ҡиммәтен иғтибарһыҙ ҡалдырған нәмә иҡтисади статистика ғына түгел. Корпоратив баланстар ҙа шулай уҡ эшләй. 1980-се йылдарҙағы компанияларҙы тарҡатып, өлөшләтә һатыуҙың отошло булыуының бер сәбәбе — улар яҡшы эшләгән һәм ваҡыты еткәс юғары түләүле етәксе вазифалары менән бүләкләнергә өмөт иткән хеҙмәткәрҙәре алдындағы яҙылмаған бурыстарын рәсми рәүештә танымауында ине.
Wall Street фильмында Гордон Гекко вице-президенттар менән тулған компанияны мыҫҡыл итә. Ләкин был компания күренгәнсә коррупцияға батмаған булыуы ла ихтимал; ул вице-президенттарҙың яҡшы урындары, моғайын, элегерәк башҡарылған эш өсөн хаҡ түләү булғандыр.
Яңы модель миңә күберәк оҡшай. Бер яҡтан, эш урындарына бүләк итеп ҡарау насар план булып тойола. Күп кенә яҡшы инженерҙар ошо юл менән насар менеджерҙарға әүерелде. Ә иҫке система, баҫҡыстағы урынға һалған хеҙмәтте яҡлау өсөн, кешеләрҙең күпкә күберәк корпоратив сәйәсәт менән шөғөлләнеүен талап итә ине.
Яңы системаның ҙур етешһеҙлеге шунда: ул күберәк хәүеф-хәтәр (risk) талап итә. Әгәр һин идеяларҙы ҙур компания эсендә түгел, ә стартапта үҫтерәһең икән, эште тамамлағансы теләһә ниндәй осраҡлы факторҙар һине бөлгөнлөккә төшөрөргә мөмкин. Ләкин оло быуын, моғайын, беҙҙең эш итеү рәүеше хәүефлерәк тигән һүҙемә көлөр ине. Сөнки ҙур компаниялар эсендәге проекттар өҫтән килгән ирекле ҡарарҙар арҡаһында һәр ваҡыт туҡтатылып тора ине. Атайым эшләгән тотош тармаҡ (тиҙ нейтронлы реакторҙар) тап ошолай юҡҡа сыҡты.
Яҡшығамы, яманғамы, корпоратив баҫҡыс идеяһы, моғайын, бөтөнләйгә бөттө. Яңы модель һығылмалыраҡ (ликвидлыраҡ) һәм нәтижәлерәк күренә. Ләкин финанс яғынан ҡарағанда, был уйлағандан күпкә аҙыраҡ үҙгәреш. Беҙҙең атайҙар ул тиклем үк ахмаҡ булмаған.