Э. Б. Уайт әйткәнсә, «яҡшы яҙыу — ул яңынан яҙыу». Мәктәптә уҡығанда мин быны аңламай инем. Яҙыуҙа, математика һәм фәндәге кеүек үк, һеҙгә әҙер һөҙөмтәне генә күрһәтәләр. Барлыҡ уңышһыҙ башланғыстарҙы күрмәйһегеҙ. Был уҡыусыларҙа әйберҙәрҙең нисек барлыҡҡа килеүе тураһында ялған фекер тыуҙыра.
Бының бер сәбәбе — яҙыусылар кешеләрҙең үҙ хаталарын күреүен теләмәй. Әммә эссены тейешле ҡалыплыҡҡа килтереү өсөн уны күпме яңынан яҙырға тура килеүен күрһәтергә ярҙам итһә, мин иртә ҡараламаны кешеләргә күрһәтергә әҙермен.
Түбәндә — Эссе дәүере тексының мин таба алған иң тәүге версияһы (күрәһең, икенсе йәки өсөнсө көн), унда һуңғы версияла тороп ҡалған өлөштәр ҡыҙыл менән, ә һуңыраҡ юйылғандар һоро төҫ менән бирелгән. Ҡыҫҡартыуҙарҙың бер нисә төркөмө бар кеүек: мин хаталанған нәмәләр, маҡтаныу кеүек күренгән фекерҙәр, ҡыҙыу бәхәстәр, ситкә тайпылыштар, уңышһыҙ яҙылған күләмле һөйләмдәр һәм кәрәкмәгән һүҙҙәр.
Мин баштан уҡ күберәк өлөштө алып ташланым. Был ғәжәп түгел; үҙ көйөңдө табыу өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк. Башта ситкә тайпылыштар күберәк, сөнки ҡайҙа барасағыма әле тулыһынса ышанмайым.
Ҡыҫҡартыуҙар күләме яҡынса уртаса. Эссеның һуңғы версияһында ҡалған һәр һүҙгә ҡаршы, күрәһең, мин өс-дүрт һүҙ яҙам.
(Бында белдерелгән фекерҙәр өсөн кемдер миңә асыуланмаҫтан элек шуны онотмағыҙ: һуңғы версияға инмәгән һәр нәмә — асылда мин баҫтырмаҫҡа булған фекерҙәр, күпселек осраҡта сөнки мин улар менән риза түгелмен.)
Күптән түгел бер дуҫым минең эсселарымда мәктәптә өйрәткәнсә яҙылмауы оҡшауын әйтте. Үҙегеҙ беләһегеҙ: төп фекерле тәүге һөйләм, инеш абзац, дәлиләүсе абзацтар, йомғаҡлау. Быға тиклем минең башыма ла килмәне: беҙ мәктәптә яҙырға тейеш булған шул ҡот осҡос нәмәләр хәҙерге эшем менән нисектер бәйле инеме икән ни? Ләкин ысынында, тип уйланым мин, улар ҙа уны «эссе» тип атай ине түгелме һуң?
Юҡ, улар эссе түгел. Мәктәптә яҙҙырған нәмәләр эссе түгел генә түгел, улар — мәктәптә һеҙҙе һикерергә мәжбүр иткән мәғәнәһеҙ кәртәләрҙең иң мәғәнәһеҙе. Һәм мин уларҙың уҡыусыларҙы яҙыу тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә өйрәтеп кенә ҡалмай, уларҙы дөйөм алғанда яҙыуҙан биҙҙереүенән ҡурҡам.
Шуға күрә мин мәсьәләнең икенсе яғын асасаҡмын: ысын эссе нимә ул һәм уны нисек яҙалар. Йәки, кәм тигәндә, мин уны нисек яҙам. Уҡыусыларға иҫкәртеү: әгәр һеҙ мин тасуирлаған эссе кеүек яҙһағыҙ, моғайын, насар билдәләр алырһығыҙ. Ләкин уның ысынында нисек эшләнәсәген белеү, һеҙгә ҡушылған нәмәләрҙе яҙғанда тыуған шул бушлыҡ тойғоһон аңларға ярҙам итергә тейеш.
Ысын эсселар менән мәктәптә яҙырға ҡушылған нәмәләр араһындағы иң асыҡ айырма — ысын эсселарҙың тик инглиз әҙәбиәтенә генә бағышланмауында. Мәктәптәрҙең балаларҙы яҙырға өйрәтеүе — бик яҡшы ғәмәл. Ләкин сәйер бер сәбәп арҡаһында (дөрөҫөрәге, хәҙер аңлатасаҡ бик аныҡ сәйер сәбәп буйынса), яҙырға өйрәтеү әҙәбиәт өйрәнеү менән буталып киткән. Шуға күрә бөтә ил буйынса уҡыусылар аҙ бюджетлы бейсбол командаһының Yankees менән нисек ярыша алыуы, модала төҫтөң роле йәки яҡшы десерттың ниндәй булыуы тураһында түгел, ә Диккенс ижадындағы символизм тураһында яҙалар.
Һөҙөмтәһе лә күренеп тора. Диккенстағы символизм тураһында бик аҙҙар ғына ысынлап ҡайғырта. Уҡытыусы ла ҡайғыртмай. Уҡыусылар ҙа ҡайғыртмай. Диккенс буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҙырға мәжбүр булған кешеләрҙең күбеһе лә ҡайғыртмай. Һәм, әлбиттә, Диккенстың үҙенә лә төҫтәр йәки бейсбол тураһындағы эссе күпкә ҡыҙығыраҡ булыр ине.
Эштәр нисек бындай хәлгә килеп еткән һуң? Быға яуап бирер өсөн беҙгә мең йыл самаһы артҡа ҡайтырға кәрәк. Яҡынса 500 менән 1000 йылдар араһында Европала тормош бик яҡшынан түгел ине. Хәҙер «ҡараңғы быуаттар» термины артыҡ баһалаусы булғанға модала түгел (ул осор ҡараңғы түгел, ул тик башҡаса булған), әммә был тамға әле булмаған булһа, ул бик уңышлы метафора булып күренер ине. Ниндәйҙер үҙенсәлекле фекерҙәр туҡтауһыҙ һуғыштар араһындағы тынлыҡтарҙа ғына тыуған һәм улар яңы тыуған балаһы булған ата-әсәнең уйҙарын хәтерләткән. Был осорҙа яҙылған иң көлкөлө әҫәр, Кремоналы Лиутпрандтың «Константинополгә илселек» китабы, минеңсә, күбеһенсә аңһыҙ рәүештә шулай килеп сыҡҡан.
1000 йылдар тирәһендә Европа тын ала башлаған. Ҡыҙыҡһыныу кеүек байлыҡ барлыҡҡа килгәс, улар тапҡан тәүге нәмәләрҙең береһе — беҙ «классика» тип атаған мираҫ булған. Беҙгә сит планеталарҙан заттар килеп төшкән тип күҙ алдына килтерегеҙ. Әгәр улар бында килеп етә алған икән, моғайын, беҙ белмәгән бер нисә нәмәне беләләрҙер. Шунда уҡ Сит планеталарҙы өйрәнеү иң әүҙем фән тармағына әйләнер ине: үҙебеҙ ҙур тырышлыҡ менән яңылыҡ асҡансы, беҙ улар тапҡан бөтә белемде һурып алыр инек. 1200 йылда Европала тап шулай булған. Классик текстар Европа буйлап тарала башлағас, улар үҙҙәре менән яңы яуаптар ғына түгел, яңы һорауҙар ҙа алып килгән. (Мәҫәлән, 1200 йылға тиклем христиан Европаһында кемдер теорема иҫбатлаған булһа ла, был турала бер ниндәй ҙә яҙма ҡалмаған.)
Бер нисә быуат дауамында башҡарылған иң мөһим эштәрҙең береһе интеллектуаль археология булған. Был дәүерҙә шулай уҡ мәктәптәр тәүге тапҡыр барлыҡҡа килгән. Ә боронғо текстарҙы уҡыу ул заман ғалимдары эшенең төп асылы булғанға күрә, ул уҡыу программаһының нигеҙенә әйләнгән.
1700 йылдарға табан физиканы өйрәнергә теләгән кешегә Аристотелде уҡыу өсөн грек телен үҙләштереүҙән башларға кәрәк булмаған. Ләкин мәктәптәр ғилемгә ҡарағанда яй тормошҡа ашырыла: боронғо текстарҙы өйрәнеү шул тиклем ҙур абруйға эйә ине, хатта XIX быуат аҙағына тиклем белем биреүҙең нигеҙе булып ҡалды. Ул ваҡытҡа был тик йолаға ғына әйләнгән ине. Ул ҡайһы бер маҡсаттарға хеҙмәт итте: сит телде уҡыу ауыр булғанға, ул тәртипкә өйрәтә ине йәки кәм тигәндә уҡыусыларҙы буш тотмай ине; уҡыусыларҙы үҙҙәренекенән ныҡ айырылған мәҙәниәттәр менән таныштыра ине; һәм уның бер ниндәй файҙаһыҙ булыуы үҙе (аҡ бирсәткәләр кеүек) уға социаль кәртә ролен уйнарға мөмкинлек бирә ине. Ләкин студенттар фәндең иң алдынғы өлкәһендә оҫталыҡ үтә тигән фекер, әлбиттә, дөрөҫ түгел ине һәм быуаттар буйы дөрөҫ булманы.
Классик ғилем дә үҙгәргәйне. Иртә дәүерҙә филология ысынлап та ҙур әһәмиәткә эйә булған. Европаға үтеп ингән текстарҙың барыһы ла тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хаталары арҡаһында ниндәйҙер дәрәжәлә боҙолған булған. Ғалимдар Аристотелдең нимәне күҙҙә тотҡанын аңлар алдынан, уның ни әйткәнен асыҡларға тейеш булғандар. Әммә яңы заманға килеп, бындай һорауҙарға мөмкин булғанса тулы яуап бирелгән ине. Һөҙөмтәлә боронғо текстарҙы өйрәнеү боронғолоҡ тураһында түгел, күберәк текстарҙың үҙҙәре тураһында була башланы.
Шунан һуң һорау ҡуйырға ваҡыт етте: әгәр боронғо текстарҙы өйрәнеү фән өсөн яраҡлы тармаҡ икән, ни өсөн заманса текстарҙы өйрәнмәҫкә? Яуап, әлбиттә, шул: классик ғилемдең йәшәү сәбәбе (raison d'etre) замандаш авторҙарға ҡарата талап ителмәгән интеллектуаль археология төрө булыуында ине. Ләкин аңлашылған сәбәптәр арҡаһында бер кем дә был яуапты бирергә теләмәне. Археологик эш күбеһенсә башҡарылып бөткән булғас, был классиканы өйрәнеүселәрҙең, ваҡыттарын бушҡа уҙғармаһалар ҙа, кәм тигәндә икенсе дәрәжәләге мәсьәләләр өҫтөндә эшләүен аңлата ине.
Шулай итеп заманса әҙәбиәтте өйрәнеү башланды. Тәүҙә ниндәйҙер ҡаршылыҡ булды, ләкин ул оҙаҡҡа барманы. Университет бүлектәренең үҫешен сикләүсе төп фактор — ата-әсәләрҙең студенттарға нимәне өйрәнергә рөхсәт итеүе. Әгәр ата-әсәләр балаларына «х» өлкәһен төп йүнәлеш итеп һайларға рөхсәт итһә, ҡалғаны тәбиғи рәүештә килеп сыға. «Х» фәнен уҡытыу буйынса эш урындары һәм уларҙы биләрлек профессорҙар табыласаҡ. Профессорҙар ғилми журналдар ойоштороп, бер-береһенең мәҡәләләрен баҫтырасаҡ. «Х» бүлектәре булған университеттар был журналдарға яҙыласаҡ. «Х» буйынса профессор булып эшләргә теләгән аспиранттар шул темаға диссертациялар яҙасаҡ. Иң абруйлы университеттарҙың бирешеп, арзаныраҡ «х»-тар буйынса бүлектәр асыуына шаҡтай оҙаҡ ваҡыт кәрәк булыуы ихтимал, әммә икенсе яҡтан студенттарҙы йәлеп итеү өсөн көрәшкән шул тиклем күп университет бар, шуға яңы фән булдырыу өсөн бары тик уны эшләргә теләү генә кәрәк.
Урта мәктәптәр университеттарға оҡшарға тырыша. Шулай итеп, XIX быуат аҙағында университеттарҙа инглиз бүлектәре ойошторолғас, өс төп башланғыс белемдәге (3 R) «яҙыу» өлөшө «инглиз теле һәм әҙәбиәтенә» әйләндерелде. Һөҙөмтәлә сәйер хәл барлыҡҡа килде: мәктәп уҡыусылары хәҙер инглиз әҙәбиәте тураһында яҙырға тейеш булды — хатта үҙҙәре лә аңламаҫтан, инглиз теле профессорҙарының бер нисә тиҫтә йыл элек журналдарҙа баҫтырған нәмәләрен ҡабатлап яҙҙылар. Был уҡыусыға мәғәнәһеҙ күнегеү булып тойолһа, бер ҙә ғәжәп түгел, сөнки беҙ хәҙер ысын эштән өс аҙымға йыраҡлаштыҡ: уҡыусылар инглиз теле профессорҙарын ҡабатлай, улары үҙ сиратында классик ғалимдарҙы ҡабатлай, ә улары 700 йыл элек ҡыҙыҡлы һәм бик кәрәкле булған эштән башланған традицияның мираҫсылары ғына булып тора.
Бәлки, урта мәктәптәргә әҙәбиәтте ҡалдырып, ябай ғына яҙырға өйрәтеүгә күсергә кәрәктер. Инглиз дәрестәренең иң ҡиммәтле өлөшө — яҙырға өйрәнеү, һәм быны үҙ аллы килеш күпкә яҡшыраҡ өйрәтеп булыр ине. Уҡыусылар нимә менән шөғөлләнгәндәренә ҡыҙыҡһынғанда яҡшыраҡ өйрәнәләр, ә Диккенстағы символизмдан да ҡыҙыҡһыҙыраҡ теманы күҙ алдына килтереүе ауыр. Был хаҡта профессиональ кимәлдә яҙған кешеләрҙең күбеһе үҙҙәре лә уға ихлас ҡыҙыҡһынмай. (Дөрөҫ, уларҙың символизм тураһында яҙғанына шаҡтай ваҡыт үтте инде; хәҙер улар гендер тураһында яҙалар.)
Был тәҡдимдең нисек теләп ҡабул ителеүе тураһында мин бер ниндәй ҙә хыялдарға бирелмәйем. Дәүләт мәктәптәре теләһәләр ҙә әҙәбиәтте уҡытыуҙан туҡтай алмаҫтар ине, күрәһең; моғайын, улар ҡанун буйынса быға бурыслылыр. Ләкин ағымға ҡаршы түгел, ә ағым буйынса барған оҡшаш бер тәҡдим бар: университеттар яҙыу оҫталығы буйынса төп йүнәлеш булдырһын ине. Хәҙер әҙәбиәтте өйрәнгән күп студенттар, мөмкинлек булһа, яҙыу оҫталығын һайлар ине, һәм күпселеге өсөн был файҙалыраҡ булыр ине.
Уҡыусыларҙың үҙ әҙәби мираҫы менән танышыуы файҙалы тип раҫлаусылар табылыр. Әлбиттә. Ләкин был уларҙың яҡшы яҙырға өйрәнеүенән мөһимерәкме? Һәм әҙәбиәт дәрестәре бының өсөн яраҡлы урынмы һуң? Ахыр сиктә, уртаса дәүләт мәктәбе уҡыусыһы һынлы сәнғәт мираҫы менән бөтөнләй танышмай тиерлек. Бер ниндәй ҙә һәләкәт килеп сыҡмай. Сәнғәт менән ҡыҙыҡһынған кешеләр уны үҙҙәре өйрәнә, ә ҡыҙыҡһынмағандар өйрәнмәй. Америка өлкәндәре мәктәптә йылдар буйы әҙәбиәтте уҡыһалар ҙа һәм сәнғәтте бөтөнләй өйрәнмәһәләр ҙә, әҙәбиәт тураһында сәнғәткә ҡарағанда яҡшыраҡ та, насарыраҡ та белмәйҙәр. Был, күрәһең, мәктәптә өйрәнгән нәмә кешенең үҙ аллы үҙләштергәне менән сағыштырғанда түңәрәкләү хатаһы ғына булыуын аңлата.
Ысынында иһә әҙәбиәт дәрестәре хатта зыянлы ла булырға мөмкин. Минең осраҡта улар ғәмәлдә нәфрәтләндереү терапияһы кеүек булды. Берәйһен китаптан биҙҙергегеҙ киләме? Уны шул китапты уҡырға һәм уның буйынса эссе яҙырға мәжбүр итегеҙ. Һәм теманы шул тиклем интеллектуаль яҡтан мәғәнәһеҙ итегеҙ, хатта һорағанда ни өсөн уның тураһында яҙырға кәрәклеген дә аңлата алмаҫлыҡ булһын. Мин бөтә нәмәнән бигерәк уҡырға яратам, ләкин мәктәп аҙағына беҙгә йөкмәтелгән бер китапты ла уҡымай башланым. Беҙҙең ни менән шөғөлләнеүебеҙ миндә шул тиклем ерәнеү уятты, хатта персонаждарҙың исемдәрен һәм бер нисә осраҡлы ваҡиғаны белер өсөн китапҡа бары бер ҡараш ташлап, башҡа уҡыусыларҙыҡынан һис кәм булмаған һаташыу яҙыу минең өсөн намыҫ эшенә әйләнде.
Мин колледжға барғас был хәл төҙәлер тип өмөтләнгәйнем, ләкин унда ла шул уҡ проблемаға тап булдым. Ғәйеп уҡытыусыларҙа түгел ине. Ғәйеп әҙәбиәт дисциплинаһында ине. Беҙ романдар уҡырға һәм улар тураһында эссе яҙырға тейеш инек. Нимә тураһында һәм ни өсөн? Быны бер кем дә аңлата алмай кеүек ине. Ахырҙа һынап ҡарау һәм хаталар юлы менән уҡытыусының нимә теләгәнен аңланым: ваҡиғалар ысынында булған тип күҙ алдына килтерергә, һәм геройҙарҙың һүҙҙәренә һәм ғәмәлдәренә таянып (ишаралар ни тиклем нескәрәк булһа, шул тиклем яҡшыраҡ), уларҙың ниндәй мотивтар менән етәкселек итеүен анализларға кәрәк ине. Класс менән бәйле мотивтар өсөн өҫтәмә балл бирәләр ине, хәҙер, моғайын, гендер һәм сексауаллеккә ҡағылышлы булғандарға бирәләрҙер. Мин «бишле» алырлыҡ итеп бындай һаташыуҙарҙы яҙырға өйрәндем, ләкин бүтән бер ваҡытта ла әҙәбиәт дәрестәрен алманым.
Һәм беҙ был ерәнгес эштәрҙе эшләгән китаптар, мәктәптә туҙҙырған китаптар кеүек үк, минең күңелемдә һаман да ҡара тап менән ҡала. Берҙән-бер ҡотҡарыусы яғы шул ине: әҙәбиәт курстары Генри Джеймс кеүек ҡупырҡан, күңелһеҙ яҙыусыларҙы өҫтөн күрә ине, уларҙың исемдәре болай ҙа ҡара тапҡа лайыҡ. Һалым идараһы (IRS) сығымдарҙы иҫәпкә алыу-алмауҙы хәл иткәндә ҡулланған бер принцип бар: әгәр ниҙер күңелле булһа, ул эш түгел. Үҙҙәренә интеллектуаль яҡтан ышанмаған өлкәләр ҙә ошоға оҡшаш принципҡа таяна. П. Г. Вудхаус, Ивлин Во йәки Рэймонд Чандлерҙы уҡыу етди эш булып күренеү өсөн артыҡ ҙур кинәнес бирә — инглиз теле Шекспирҙы аңлау өсөн көс түгерлек дәрәжәлә үҙгәргәнгә тиклем уны уҡыу ҙа шулай булған кеүек. [sh] Шуға күрә яҡшы яҙыусыларҙың (300 йылдан һуң кемдең баҫылыуын күрерһегеҙ әле) уҡыусыларын баҫалҡы, үҙ белдеге менән йөрөгән юл күрһәтеүселәр үҙҙәренә ҡаршы ҡуйыу ихтималлығы аҙыраҡ.
Ысын эссе менән мәктәптә яҙырға ҡушҡан нәмәләр араһындағы тағы бер ҙур айырма — ысын эссеның ниндәйҙер позицияны билдәләп, һуңынан уны яҡламауында. Был принцип, әҙәбиәт тураһында яҙырға тейешбеҙ тигән фекер кеүек үк, күптән онотолған тамырҙарҙан килгән тағы бер интеллектуаль ҡалдыҡ булып сыға. Урта быуат университеттары күбеһенсә дини семинариялар булған тип хаталы фекер йөрөтәләр. Ысынында иһә улар күберәк юридик мәктәптәр булған. Һәм, кәм тигәндә беҙҙең традицияла, юристар — яҡлаусылар: улар бәхәстең теләһә ҡайһы яғын алып, уның файҙаһына мөмкин тиклем яҡшыраҡ дәлил килтерергә өйрәтелгән.
Был яҡшы идеямы, юҡмы (прокурорҙар осрағында, моғайын, юҡтыр), әммә ул иртә университеттар мөхитенә һеңгән ине. Лекциянан һуң фекер алышыуҙың иң киң таралған төрө диспут булған. Был төшөнсә бөгөнгө көндә диссертация яҡлауыбыҙҙа — ысынында, тезис һүҙенең үҙендә формаль рәүештә һаҡланған. Күпселек кеше тезис һәм диссертация һүҙҙәрен бер үк мәғәнәлә ҡуллана, ләкин тәүҙә, кәм тигәндә, тезис — ул кеше биләгән позиция булған, ә диссертация — уны яҡлау өсөн килтерелгән дәлил булған.
Мин был ике һүҙҙе бутауыбыҙға зарланмайым. Минеңсә, «тезис» һүҙенең тәүге мәғәнәһен ни тиклем тиҙерәк юғалтһаҡ, шул тиклем яҡшыраҡ. Күп кенә, бәлки, күпселек аспиранттар өсөн үҙ эшен берҙән-бер тезисҡа һыйҙырырға тырышыу түңәрәк тишеккә дүрткел ҡаҙыҡ ҡағыуға тиң. Ә диспутҡа килгәндә, ул асыҡтан-асыҡ файҙаһыҙ нәмә булып күренә. Эштең ике яғы тураһында бәхәсләшеү хоҡуҡи бәхәстә кәрәкле яуызлыҡ булырға мөмкин, ләкин хәҡиҡәткә ирешеүҙең иң яҡшы юлы түгел, һәм быны тәү сиратта юристар үҙҙәре таныр ине тип уйлайым.
Шулай ҙа был принцип мәктәптә яҙырға өйрәткән эсселарҙың структураһына уҡ һалынған. Төп һөйләм — алдан һайланған һеҙҙең тезис, дәлиләүсе абзацтар — көрәштә яһаған һөжүмдәрегеҙ, ә йомғаҡлау... э-э, йомғаҡлау нимә һуң ул? Мәктәптә уҡығанда мин быны бер ҡасан да аңламай инем. Әгәр тезисығыҙ яҡшы аңлатылған булһа, уны ҡабатлауҙың ни кәрәге бар? Теория буйынса, ысынлап та яҡшы эссеның йомғаҡлау өлөшөнә «иҫбат ителде» (QED) тигәндән башҡа һүҙ кәрәкмәҫкә тейеш кеүек ине. Ләкин һеҙ бындай «эссе»ның сығышын аңлаһағыҙ, йомғаҡлауҙың ҡайҙан килгәнен күрәһегеҙ. Был — присяжныйҙар алдындағы һуңғы һүҙ.
Ниндәй башҡа юл бар һуң? Быға яуап бирер өсөн беҙгә яңынан тарихҡа мөрәжәғәт итергә тура килә, әммә был юлы ул тиклем алыҫҡа түгел. Эссены уйлап тапҡан Мишель де Монтенгә ҡайтайыҡ. Ул юрист эшләгән нәмәнән бөтөнләй айырмалы эш башҡарған, һәм был айырма атаманың үҙендә сағыла. Essayer — «һынап ҡарарға» тигәнде аңлатҡан француз ҡылымы (беҙҙең assay һүҙенең туғаны), ә «essai» — тырышлыҡ, ынтылыш тигәнде аңлата. Эссе — ул ниндәйҙер нәмәне аңлау, төшөнөү өсөн яҙылған яҙма.
Нимәне аңлау өсөн? Һеҙ әлегә белмәйһегеҙ. Шуға күрә тезис менән башлай алмайһығыҙ, сөнки ул һеҙҙә юҡ, һәм бәлки бер ҡасан да булмаҫ та. Эссе раҫлау менән түгел, ә һорау менән башлана. Ысын эссела һеҙ ниндәйҙер ҡарашты билдәләп, уны яҡламайһығыҙ. Һеҙ ярым асыҡ ишекте күрәһегеҙ ҙә, эстә нимә барлығын күрер өсөн уны асаһығыҙ һәм эскә инәһегеҙ.
Әгәр маҡсатығыҙ бары тик нәмәләргә төшөнөү генә булһа, ни өсөн нимәлер яҙырға кәрәк һуң? Ни өсөн ябай ғына ултырып уйланмаҫҡа? Бына тап шунда Монтендең бөйөк асышы ята. Фекерҙәрҙе белдереү уларҙы формалаштырырға ярҙам итә. Ысынында, «ярҙам итә» тигән һүҙ бында бик йомшаҡ. Минең эсселарыма ингән нәмәләрҙең 90%-ы — уларҙы яҙырға ултырғас ҡына башыма килгән фекерҙәр. Бына ни өсөн яҙам да мин уларҙы.
Шулай итеп, эсселар менән мәктәптә яҙырға тейеш булған яҙмалар араһында тағы бер айырма бар. Мәктәптә һеҙ, теория буйынса, башҡаларға үҙегеҙҙе аңлатаһығыҙ. Иң яҡшы осраҡта — әгәр бик ойошҡан булһағыҙ — һеҙ уны бары тик ҡағыҙға теркәйһегеҙ. Ысын эссела иһә һеҙ үҙегеҙ өсөн яҙаһығыҙ. Һеҙ тауыш менән уйланаһығыҙ.
Ләкин бөтөнләй үк түгел. Кешеләрҙе ҡунаҡҡа саҡырыу фатирығыҙҙы йыйыштырырға мәжбүр иткән кеүек, яҙмағыҙҙы башҡалар уҡыясағын белеү һеҙҙе яҡшы уйланырға мәжбүр итә. Шуға күрә уҡыусы аудиторияһының булыуы мөһим. Бары тик үҙем өсөн генә яҙған әйберҙәрем бер нигә лә ярамай. Ысынында, улар үҙенсәлекле насар: улар һүнә барып тарҡалыуға тартыла. Ауырлыҡтарға юлыҡҡанда, бер нисә аңлайышһыҙ һорау менән тамамлап, сәй эсергә китеүемде һиҙәм.
Был дөйөм проблема кеүек. Был блог яҙмалары өсөн ғәмәлдә стандарт тамамланыу — бер нәмә етмәүен бик дөрөҫ тойғанға өҫтәлгән «хех» йәки смайлик менән бергә.
Һәм ысынында күп баҫылған эсселар ҙа тап ошондай юл менән һүнә бара. Бигерәк тә яңылыҡтар журналдарының штаттағы авторҙары яҙғандары. Сит авторҙар позицияны яҡлау төрөндәге редакция мәҡәләләрен тәҡдим итә, улар туранан-тура дәртле (һәм алдан билдәләнгән) йомғаҡлауға бара. Ләкин штаттағы авторҙар үҙҙәрен тигеҙләнгәнерәк нәмә яҙырға бурыслы тип тоя, ә был ғәмәлдә тоноҡ булыуҙы аңлата. Улар популяр журнал өсөн яҙғанға күрә, иң ҡурҡыныс ҡапма-ҡаршылыҡлы һорауҙарҙан башлайҙар, ә һуңынан (популяр журнал өсөн яҙғанлыҡтан) уларҙан ҡурҡып сигенәләр. Гейҙар никахы, ыңғаймы әллә ҡаршымы? Был төркөм бер нәмә әйтә. Икенсе төркөм икенсе нәмә әйтә. Бер нәмә аныҡ: һорау ҡатмарлы. (Ләкин беҙгә асыуланмағыҙ. Беҙ бер ниндәй ҙә йомғаҡ яһаманыҡ.)
Һорауҙар ғына етмәй. Эссе яуаптар табырға тейеш. Әлбиттә, улар һәр ваҡыт табылмай. Ҡайһы ваҡыт өмөтлө һорау менән башлайһың да, бер ҡайҙа ла барып сыҡмайһың. Ләкин ундайҙарҙы баҫтырмайһың. Улар аныҡ булмаған һөҙөмтә биргән эксперименттар кеүек. Һеҙ баҫтырған нәмә уҡыусыға ул белмәгән берәй яңылыҡты әйтергә тейеш.
Ләкин уға нимә әйтеүегеҙ мөһим түгел, бары тик ҡыҙыҡлы булһын. Мине ҡайһы берҙә ситкә тайпылыуҙа ғәйепләйҙәр. Позицияны яҡлаусы яҙмала был етешһеҙлек булыр ине. Унда һеҙ хәҡиҡәт хаҡында ҡайғыртмайһығыҙ. Ҡайҙа барасағығыҙҙы беләһегеҙ инде, һәм ҡаршылыҡтар аша алға бәреп инеп, һаҙлыҡлы ерҙәрҙе ҡул һелтәп үтеп, тура шунда барырға теләйһегеҙ. Ләкин эссела һеҙ быны эшләргә тырышмайһығыҙ. Эссе хәҡиҡәтте эҙләү булырға тейеш. Әгәр ул боролмалы булмаһа, был шикле күренер ине.
Меандр — Кесе Азиялағы (йәғни Төркиәләге) йылға. Көтөлгәнсә, ул төрлө яҡҡа боролоп-бөгөлөп аға. Ләкин ул быны еңел-елпелектән эшләйме? Бөтөнләй киреһенсә. Бөтә йылғалар кеүек үк, ул физика ҡанундарына ҡәтғи буйһона. Уның тапҡан юлы, нисек кенә боролмалы булмаһын, диңгеҙгә илтеүсе иң отошло юл булып тора.
Йылғаның алгоритмы ябай. Һәр аҙымда — түбәнгә ағырға. Эссеист өсөн был: ҡыҙыҡлы яҡҡа ағырға, тип тәржемә ителә. Киләһе барырлыҡ бөтә урындар араһынан иң ҡыҙыҡлы булып күренгәнен һайлағыҙ.
Мин был метафораны бер аҙ артыҡ ҡулланам. Эссеист йылға кеүек үк алдан күрә алмаусан була алмай. Ысынында, һеҙ эшләгән (йәки мин эшләгән) нәмә — йылға менән рим юл төҙөүсеһе араһындағы бер нәмә. Минең ҡайһы йүнәлештә барырға теләгәнемдең дөйөм күҙаллауы бар, һәм киләһе теманы шуны иҫәптә тотоп һайлайым. Был эссе яҙыу тураһында, шуға ла мин уны ваҡыты-ваҡыты менән шул йүнәлешкә тартып торам, ләкин ул мин яҙыу тураһында яҙырға уйлаған эссеның тап үҙе түгел.
Шуны ла иҫкә алығыҙ: ҡалҡыулыҡҡа үрләү (был алгоритм шулай атала) һеҙҙе ауыр хәлгә ҡуйырға мөмкин. Ҡайһы берҙә, йылға кеүек үк, һеҙ буш стенаға барып төртөләһегеҙ. Ул ваҡытта мин йылға эшләгәнсә эшләйем: кире боролам. Был эссеның бер өлөшөндә мин билдәле бер фекер ебен күҙәтеп барғандан һуң идеялар бөтөүен тойҙом. Миңә n абзацҡа артҡа ҡайтырға һәм икенсе йүнәлештә яңынан башларға тура килде. Күрһәтмә булыр өсөн, ташланған тармаҡты иҫкәрмә рәүешендә ҡалдырҙым.
Йылға яғына өҫтөнлөк бирегеҙ. Эссе — белешмә түгел. Ул аныҡ яуап эҙләп уҡый торған һәм уны тапмаһағыҙ, үҙегеҙҙе алданған тип тойорлоҡ нәмә түгел. Мин алдан билдәләнгән курс буйынса тырышып барған эссеға ҡарағанда, көтөлмәгән, ләкин ҡыҙыҡлы йүнәлешкә тайпылған эссены уҡыуҙы күпкә өҫтөн күрер инем.
Шулай итеп, нимә ул ҡыҙыҡлы? Минең өсөн ҡыҙыҡлы — көтөлмәгәнлекте аңлата. Дизайн, Мац әйткәнсә, иң аҙ көтөлмәгәнлек принцибына таянырға тейеш. Машинаны туҡтатырға тейеш кеүек күренгән төймә уны туҡтатырға тейеш, ә тиҙләтергә түгел. Эсселар иһә киреһенсә эшләргә тейеш. Эсселар максималь көтөлмәгәнлеккә ынтылырға тейеш.
Мин оҙаҡ ваҡыт осоуҙан ҡурҡтым һәм ситтән генә сәйәхәт итә алдым. Дуҫтарым йыраҡ ерҙәрҙән ҡайтҡас, мин уларҙан сәйәхәттәре тураһында ябай әҙәплелектән генә һорашмай инем. Ысынында белергә теләй инем. Һәм уларҙан мәғлүмәт алыуҙың иң яҡшы ысулы — уларҙы нимә ғәжәпләндергәнен һорау булыуын аңланым. Ул урын улар көткәндән нимәһе менән айырыла ине? Был ғәйәт файҙалы һорау. Һеҙ уны хатта иң иғтибарһыҙ кешеләрҙән дә һорай алаһығыҙ, һәм ул уларҙың үҙҙәре лә белмәҫтән хәтерҙә ҡалдырған мәғлүмәттәрен сығарып аласаҡ.
Ысынында иһә, һеҙ быны реаль ваҡытта ла һорай алаһығыҙ. Хәҙер мин берәй яңы урынға барғанда, унда мине нимә ғәжәпләндергәнен теркәп барам. Ҡайһы ваҡыт мин хатта ысынбарлыҡ менән сағыштырыу өсөн алдан ентекле образ булһын тип, ул урынды күҙ алдына килтерергә аңлы рәүештә тырышам.
Көтөлмәгәнлектәр — һеҙ белмәгән факттар ул. Ләкин улар бынан да күберәк. Улар — һеҙ беләм тип уйлаған нәмәләргә ҡаршы килгән факттар. Шуға күрә улар һеҙ ала алған иң ҡиммәтле факттар төрө булып тора. Улар бары тик файҙалы ғына түгел, ә быға тиклем ашаған зарарлы нәмәләрегеҙҙең тәьҫирен бөтөрөүсе ризыҡ кеүек.
Көтөлмәгәнлектәрҙе нисек табырға? Бына шунда эссе яҙыу эшенең яртыһы ята инде. (Икенсе яртыһы — үҙеңде яҡшы итеп белдереү.) Һеҙ кәм тигәндә үҙегеҙҙе уҡыусы урынына ҡуя алаһығыҙ. Һеҙ күп уйланған нәмәләр тураһында ғына яҙырға тейешһегеҙ. Һәм был тема тураһында күп уйланған һеҙҙе ғәжәпләндергән һәр нәмә, моғайын, күпселек уҡыусыларҙы ла ғәжәпләндерәсәк.
Мәҫәлән, күптән түгел бер эссемдә мин шуны билдәләнем: компьютер программистарын тик улар менән бергә эшләгәндә генә баһалап булғанға, программалауҙа кемдәр герой булырға тейешлеген бер кем дә белмәй. Эссе яҙа башлағанда мин быны һис шикһеҙ аңламағайным, хатта хәҙер ҙә был миңә сәйер тойола. Бына һеҙ нимә эҙләргә тейешһегеҙ.
Шулай итеп, әгәр һеҙ эссе яҙырға теләһәгеҙ, һеҙгә ике өлөш кәрәк: һеҙгә күп уйлана торған бер нисә тема кәрәк, һәм көтөлмәгән яңылыҡтарҙы табыу һәләте кәрәк.
Нимә тураһында уйланырға кәрәк һуң? Минеңсә, бының әһәмиәте юҡ. Әгәр етерлек тәрән инһәгеҙ, бөтә нәмә тиерлек ҡыҙыҡлы. Берҙән-бер мөмкин булған ташлама — фастфудта эшләү кеүек бөтә төрлөлөгө аңлы рәүештә һурып алынған нәмәләр. Үткәндәргә ҡарағанда, Baskin-Robbins-та эшләүҙә ҡыҙыҡлы берәй нәмә бар инеме? Баһаламасаҡтар өсөн төҫтөң ни тиклем мөһим булыуын күреү ҡыҙыҡлы ине. Билдәле бер йәштәге балалар витринаға күрһәтеп, һарыны теләүҙәрен әйтә ине. Улар француз ванилен теләнеме, әллә лимондымы? Улар һеҙгә бары тик буш ҡараш менән ҡарай ине. Улар һарыны теләне. Артабан мәңгелек яратҡан Pralines n' Cream-дың ни өсөн шул тиклем ылыҡтырғыс булыуы сер булып ҡала ине. Хәҙер был тоҙ арҡаһындалыр тип уйларға тартылам. Һәм Passion Fruit-тың ни өсөн шул тиклем ерәнгес тәмле булыуы сере. Кешеләр уны исеме өсөн заказ бирә һәм һәр ваҡыт өмөтһөҙләнә ине. Уны In-sink-erator Fruit тип атарға кәрәк ине. Һәм атайҙар менән әсәйҙәрҙең үҙ балаларына туңдырма һатып алыу ысулындағы айырма бар ине. Атайҙар мәрхәмәтле батшаларҙың бүләк биреү ҡиәфәтен алырға ярата ине, ә әсәйҙәр — үҙҙәренең яҡшыраҡ фекеренә ҡаршы баҫымға бирешкән, арыған чиновниктар ҡиәфәтендә була ине. Шулай итеп, эйе, хатта фастфудта ла мәғлүмәт бар кеүек.
Ә көтөлмәгән нәмәләрҙе эҙләп табыуға ҡағылышлы икенсе яртыһы тураһында нимә әйтеп була? Бының өсөн, бәлки, ниндәйҙер тәбиғи һәләт кәрәктер. Үҙемдең сирле дәрәжәлә иғтибарлы булыуымды күптән инде һиҙәм. ....
[Ул ваҡытта барып еткән ерем шул ғына булғайны.]
Иҫкәрмәләр
[sh] Shakespeare заманында етди әҙәбиәт тип дини трактаттар һаналған, ә йылғаның аръяғында, айыу оялары һәм фәхишәханалар араһында уйналған әҙәпһеҙ пьесалар түгел.
Икенсе сиккелек — ижад ителгән мәленән үк ғәйәт мәһабәт күренгән (ысынында иһә, махсус шулай уйланылған) әҫәрҙәр — Milton ижадында сағыла. Aeneid кеүек үк, Paradise Lost та — ташҡа әйләнгән күбәләкте оҡшатып эшләнгән ҡая таш. Хатта Samuel Johnson да быға ҡаршы төшкән кеүек: бер яҡтан, ул Milton-ға ҙур биография яҙып хөрмәт күрһәтһә, икенсе яҡтан, Paradise Lost тураһында «уны уҡыған бер кемдең дә уның оҙонораҡ булыуын теләгәне булманы», тип яҙған.