Э. Б. Уайт әйткәнчә, «яхшы язу — ул яңадан язу». Мәктәптә укыганда мин моны аңламый идем. Язуда да, математика һәм фәндәге кебек үк, сезгә тик әзер нәтиҗәне генә күрсәтәләр. Барлык уңышсыз омтылышлар күз алдында калмый. Бу укучыларда әйберләрнең ничек барлыкка килүе турында ялгыш фикер уята.
Моның сәбәпләренең берсе — язучылар үз хаталарын кешеләрнең күрүен теләми. Ләкин мин башлангыч караламаны кешеләргә күрсәтергә әзер, әгәр бу эссене тиешле калыпка салу өчен аны никадәр яңадан язарга туры килгәнен күрсәтә алса.
Түбәндә «Эссе заманы»ның мин таба алган иң иске версиясе бирелгән (күрәсең, икенче яки өченче көнлек язма). Ахырда сакланып калган текст кызыл төстә, ә соңрак бетерелгәне соры төстә күрсәтелде. Кыскартулар берничә категориягә бүленә кебек: мин ялгышкан әйберләр, мактану сыман күренгән урыннар, кызу бәхәсләр, читкә китүләр, уңышсыз төзелгән фразалар һәм кирәксез сүзләр.
Башыннан мин күбрәк өлешен сызып ташладым. Бу гаҗәп түгел; кирәкле агымга кереп китү өчен вакыт кирәк. Башында читкә китүләр күбрәк, чөнки мин кая барасымны әле төгәл белмим.
Кыскартулар күләме якынча уртача дәрәҗәдә. Эссенең соңгы версиясендә чыккан һәрбер сүз өчен мин, мөгаен, өч-дүрт сүз язам.
(Монда әйтелгән фикерләр өчен кемдер миңа ачуланганчы, шуны истә тотыгыз: монда күргән һәм соңгы версиягә кермәгән теләсә нәрсә — бастырмаска үзем карар кылган нәрсә, күп очракта аның белән риза булмаганга күрә.)
Күптән түгел бер дустым минем эсселарымны яратуының сәбәбе мәктәптә безне өйрәткәнчә язылмавында, диде. Хәтерлисездер: төп җөмлә, кереш абзац, дәлилләүче абзацлар, йомгаклау. Мәктәптә язарга мәҗбүр булган ул куркыныч нәрсәләрнең мин хәзерге вакытта эшли торган эш белән ниндидер бәйләнеше барлыгы моңа кадәр башыма да килмәгән иде. Ләкин, дөресен генә әйткәндә, аларны да «эссе» дип атыйлар иде бит, шулай түгелме?
Юк, алар эссе түгел. Мәктәптә язарга кушылган ул язмалар эссе булмау өстенә, мәктәптә сез узарга тиешле мәгънәсез каршылыкларның иң мәгънәсезләреннән берсе булып тора. Һәм мин аларның укучыларны язу турында ялгыш нәрсәләргә өйрәтүеннән генә түгел, бөтенләй язу теләген суытуыннан да куркам.
Шуңа күрә мин мәсьәләнең икенче ягын күрсәтергә җыенам: эссе чынлыкта нәрсә ул һәм аны ничек язалар. Яки, ким дигәндә, аны мин ничек язам. Укучыларга кисәтү: әгәр сез чыннан да мин тасвирлаган төр эссене язсагыз, бәлки, начар билгеләр алырсыз. Ләкин эшнең чынлыкта ничек эшләнгәнен белү, һәрхәлдә, алар кушканны язганда туган файдасызлык хисен аңларга ярдәм итәр.
Чын эсселар белән мәктәптә язарга мәҗбүр булган нәрсәләр арасындагы иң ачык аерма — чын эсселарның бары тик инглиз әдәбияты турында гына булмавында. Мәктәпләрнең укучыларны язарга өйрәтүе яхшы нәрсә. Ләкин ниндидер сәер сәбәп аркасында (дөресен әйткәндә, бик конкрет сәер сәбәп аркасында, мин аны бераздан аңлатырмын), язарга өйрәтү әдәбият өйрәнү белән буталып беткән. Һәм шулай итеп, бөтен ил буенча укучылар аз бюджетлы бейсбол командасының Yankees белән ничек көч сынаша алуы, модадагы төсләрнең роле яки яхшы десертның нәрсәдән гыйбарәт булуы турында түгел, ә Диккенс әсәрләрендәге символизм турында язалар.
Нәтиҗәләре дә күз алдында. Диккенстагы символизм чынлыкта бары тик санаулы кешеләрне генә кызыксындыра. Укытучыны кызыксындырмый. Укучыларны кызыксындырмый. Диккенс буенча кандидатлык диссертацияләре язарга мәҗбүр булган күпчелек кешеләрне дә кызыксындырмый. Һәм, әлбәттә, Диккенс үзе дә төсләр яки бейсбол турындагы эссе белән күбрәк кызыксынган булыр иде.
Эшләр ничек бу хәлгә килеп җитте? Моңа җавап бирер өчен безгә мең елга якын артка чигенергә туры киләчәк. Якынча 500 белән 1000 еллар арасында Европада тормыш бик үк яхшы булмаган. «Караңгы гасырлар» дигән термин хәзерге вакытта артык тәнкыйди дип модадан чыкты (бу чор караңгы булмаган; ул бары тик башкача булган), ләкин бу исем булмаса, ул бик отышлы метафора булып күренер иде. Бар булган азмы-күпме үзенчәлекле фикер туктаусыз сугышлар арасындагы тынлык вакытында туган һәм аларда яңа туган баласы булган ата-аналарның уйларындагы кебек ниндидер халәт чагылган. Бу чорда язылган иң кызыклы нәрсә — Кремона епискобы Лиутпрандның Константинопольгә илчелеге турындагы язмасы, ләкин, минемчә, ул күбрәк очраклы рәвештә шулай килеп чыккан.
Якынча 1000 елда Европа бераз сулыш ала башлады. Кызыксыну кадерен татыгач, алар тапкан иң беренче нәрсәләрнең берсе без «классика» дип атаган нәрсә булды. Күз алдыгызга китерегез: безгә чит планеталылар очып килде, ди. Әгәр алар хәтта монда килеп җитә алган икән, мөгаен, без белмәгән берничә нәрсәне беләләрдер. Шунда ук «Чит планеталыларны өйрәнү» фәннең иң динамик өлкәсенә әйләнер иде: барысын да үз көчебез белән авырлык белән ачу урынына, без алар ачкан бар нәрсәне җиңел генә сеңдерә алыр идек. 1200 елда Европада нәкъ шулай булган. Классик текстлар Европада тарала башлагач, аларда яңа җаваплар гына түгел, яңа сораулар да бар иде. (Мәсәлән, 1200 елга кадәр христиан Аурупасында кем дә булса берәр теорема исбатлаган булса да, бу хакта бернинди язма сакланмаган.)
Берничә гасыр дәвамында башкарылган иң мөһим эшләрнең кайберләре интеллектуаль археология булган. Бу гасырлар шулай ук мәктәпләрнең беренче тапкыр оештырылган чоры да булган. Борынгы текстларны уку шул чор галимнәренең төп шөгыле булганлыктан, бу уку программасының нигезенә әверелгән.
1700 елга таба физиканы өйрәнергә теләгән кешегә Аристотельне уку өчен грек телен үзләштерүдән башлау кирәк булмый башлаган. Ләкин мәктәпләр фәнгә караганда әкренрәк үзгәрә: борынгы текстларны өйрәнү шундый зур абруйга ия иде ки, ул XIX гасыр ахырына кадәр мәгарифнең төп терәге булып калды. Ул вакытка бу бары тик традиция генә булып калган иде. Аның кайбер файдалары бар иде: чит телне уку авыр иде, шуңа күрә ул тәртипкә өйрәтте яки, ким дигәндә, укучыларны буш калдырмады; ул укучыларны үзләренекеннән бөтенләй башка мәдәниятләр белән таныштырды; һәм аның нәкъ менә файдасызлыгы аны (ак перчаткалар кебек) социаль калкан ролен үтәргә мәҗбүр итте. Ләкин укучыларның фәннең иң кайнар өлкәсендә өйрәнчек булып торулары чынлыкка туры килми иде инде, һәм бу гасырлар буе шулай булмады.
Классик филология дә үзгәрде. Иртә чорда филология чыннан да мөһим иде. Аурупага үтеп кергән текстлар тәрҗемәчеләр һәм күчереп язучыларның хаталары аркасында ниндидер дәрәҗәдә бозылган иде. Галимнәр Аристотельнең нәрсә әйткәнен аңлар алдыннан, аның нәкъ нәрсә дип язганын ачыкларга тиеш иде. Ләкин яңа заманга килеп, мондый сорауларга мөмкин кадәр тулы җаваплар бирелде. Һәм шулай итеп, борынгы текстларны өйрәнү борынгылыкка караганда күбрәк текстларның үзенә кагыла башлады.
Шул вакытта сорау өлгерде: әгәр борынгы текстларны өйрәнү фән өчен яраклы өлкә булса, нигә хәзерге заман текстларын өйрәнмәскә? Җавап, әлбәттә, шунда: классик филологиянең төп яшәү мәгънәсе — замандаш авторларга карата куллануны таләп итми торган үзенә күрә бер интеллектуаль археология иде. Ләкин аңлашыла торган сәбәпләр аркасында беркем дә бу җавапны бирергә теләмәде. Археологик эш күбесенчә тәмамланганлыктан, бу классиканы өйрәнүчеләрнең, үз вакытларын бушка уздырмасалар да, ким дигәндә икенчел әһәмияттәге мәсьәләләр өстендә эшләвен аңлата иде.
Һәм заманча әдәбиятны өйрәнү шулай башланды. Башта бераз каршылык булды, ләкин ул озакка бармады. Университет бүлекләренең үсешен чикләүче фактор — ата-аналарның студентларга нәрсәне өйрәнергә рөхсәт итүендә. Әгәр ата-аналар үз балаларына х белгечлеген сайларга рөхсәт итсәләр, калганы үзлегеннән дәвам итә. Шул х белгечлеген укыту өчен эш урыннары һәм аларны биләргә профессорлар табылачак. Профессорлар фәнни журналлар ачачак һәм бер-берсенең мәкаләләрен бастырачак. Х бүлекләре булган университетлар бу журналларга язылачак. Х белгечлеге буенча профессор булып эшләргә теләгән аспирантлар бу турыда диссертацияләр язачак. Абруйлырак университетларның юл куюы һәм арзанлырак х-лар буенча бүлекләр ачуы өчен шактый күп вакыт кирәк булырга мөмкин, ләкин икенче яктан караганда, студентларны җәлеп итү өчен көч сынашучы шулкадәр күп университетлар бар ки, яңа дисциплина булдыру өчен бары тик теләк кенә җитә.
Югары сыйныф мәктәпләре университетларга охшарга тырыша. Шуңа күрә, XIX гасыр ахырында университетларда инглиз теле һәм әдәбияты бүлекләре барлыкка килгәч, традицион төп күнекмәләрнең (уку, язу, исәпләү) язу өлеше «инглиз теле»нә әверелде. Һәм моннан сәер бер нәтиҗә килеп чыкты: мәктәп укучылары хәзер инглиз әдәбияты турында язарга тиеш иде — үзләре дә сизмичә, берничә дистә ел элек инглиз әдәбияты профессорлары үз журналларында бастырган нәрсәләргә охшатып язарга тиеш булдылар. Бу эш укучыга мәгънәсез бер шөгыль булып тоелса, гаҗәп түгел, чөнки без хәзер чын хезмәттән өч адым ераклыкта: укучылар инглиз теле профессорларына охшарга тырыша, ә алары классик галимнәрне кабатлый, ә алары исә 700 ел элек кызыклы һәм кичектергесез зарур булган эш традицияләренең варислары гына булып тора.
Бәлки, мәктәпләргә әдәбиятны читкә куеп, бары тик язарга гына өйрәтергә кирәктер. Әдәбият дәресләренең кыйммәтле өлеше — язарга өйрәнү, һәм моңа аерым өйрәтү яхшырак булыр иде. Укучылар үзләре эшләгән эш белән кызыксынганда яхшырак укыйлар, ә Диккенстагы символизмнан да кызыксызрак теманы күз алдына китерүе кыен. Моның турында һөнәри дәрәҗәдә язучы кешеләрнең күбесен бу чынлыкта бер дә кызыксындырмый. (Дөрес, аларның символизм турында язганнарына шактый вакыт узды инде; хәзер гендер турында язалар.)
Бу тәкъдимнең зур теләк белән кабул ителәчәгенә бернинди өметем дә юк. Мәктәпләр теләсәләр дә әдәбиятны укытуны туктата алмыйлар, мөгаен; канун буенча аларга бу мәҗбүридер. Ләкин агымга каршы түгел, ә аның уңаена туры килә торган янәшә бер тәкъдим бар: университетларда язу осталыгы буенча махсус бүлек ачарга. Хәзерге вакытта әдәбият белгечлеген сайлаган күп кенә студентлар, мөмкинлек булса, язучылык бүлеген сайлар иде, һәм күбесе өчен бу күпкә файдалырак булыр иде.
Студентларның үз әдәби мирасы белән танышуы яхшы нәрсә, дип каршы чыгучылар булыр. Әлбәттә. Ләкин бу яхшы язарга өйрәнүдән мөһимрәкме? Һәм әдәбият дәресләре моның өчен туры килгән урынмы? Ахыр чиктә, гади мәктәп укучысы үзенең сәнгать мирасы белән бөтенләй диярлек таныш түгел. Бернинди дә фаҗига килеп чыкмый. Сәнгать белән кызыксынган кешеләр аны үзләре өйрәнә, кызыксынмаганнары — юк. Минем күрүемчә, Американың өлкән яшьтәге кешеләре әдәбият буенча сәнгатькә караганда яхшырак та, начаррак та мәгълүматлы түгел, гәрчә алар мәктәптә еллар буе әдәбият укып, сәнгатькә бөтенләй вакыт бүлмәсәләр дә. Димәк, аларның мәктәптә өйрәнгән нәрсәләре үзләре мөстәкыйль үзләштергәннәре белән чагыштырганда вак-төяк кенә булып тора.
Чынлыкта, әдәбият дәресләре хәтта зарарлы да булырга мөмкин. Минем очракта алар чын мәгънәсендә җирәнү терапиясе ролен үтәде. Берәр кешенең китапны күрә алмавын телисезме? Аны шул китапны укырга һәм аның буенча эссе язарга мәҗбүр итегез. Һәм теманы шулкадәр уйдырма итегез ки, сорасалар, ни өчен аның турында язарга кирәклеген аңлата да алмасыннар. Мин укуны дөньядагы бар нәрсәдән артык яратам, ләкин мәктәпне тәмамлаган вакытта безгә кушылган китапларны беркайчан да укымый идем. Безнең нәрсә белән шөгыльләнүебезгә шулкадәр җирәнеп карадым ки, башка укучылардан бер дә ким булмаган сафсатаны китапны нибары бер күз йөртеп, геройларның исемнәрен һәм берничә очраклы вакыйганы гына белеп язу үзем өчен намус эшенә әйләнде.
Мин колледжда бу хәл төзәлер дип өметләнгән идем, ләкин анда да шул ук проблеманы таптым. Гаеп укытучыларда түгел иде. Гаеп әдәбият фәнендә иде. Без романнар укырга һәм алар турында эссе язарга тиеш идек. Нәрсә турында һәм ни өчен? Моны беркем дә аңлата алмый кебек иде. Ахыр чиктә, сынап карау һәм хаталар юлы белән, укытучының бездән вакыйга чыннан да булган дип кылануыбызны һәм геройларның сүзләренә һәм хәрәкәтләренә карап (ишарәләр никадәр сиздермичә булса, шулкадәр яхшырак), аларның мотивлары нинди булуын анализлауны таләп иткәнен аңладым. Сыйныфлар һәм катламнар белән бәйле мотивлар өчен өстәмә бәя бирәләр иде, хәзерге вакытта гендер һәм сексуальлеккә кагылышлы мотивлар өчен шулайдыр дип уйлыйм. Мин «бишле» алырлык дәрәҗәдә мондый нәрсәләрне чыгарырга өйрәндем, ләкин башка беркайчан да әдәбият дәресен алмадым.
Һәм без шушы җирәнгеч мөнәсәбәттә булган китаплар, мәктәптә дөрес аңланмаган китаплар кебек үк, минем күңелемдә һаман да кара тамга булып саклана. Бердәнбер юаныч шул булды: әдәбият курслары Генри Джеймс кебек тәкәббер, кызыксыз язучыларга өстенлек бирә иде, ә аларның исемнәре янында болай да кара тамга булырга тиеш. Салым хезмәтенең салым ташламаларын рөхсәт итүне хәл иткәндә кулланган принципларының берсе шундый: әгәр берәр нәрсә рәхәтлек бирә икән, ул эш түгел. Үзләренә интеллектуаль яктан ышанмаган өлкәләр дә шуңа охшаш принципка таяна. П. Г. Вудхаус, Ивлин Во яки Рэймонд Чандлерны уку — җитди эш булып күренү өчен артык ачык рәхәтлек бирә, нәкъ менә Шекспирны уку, тел аны аңлау авыр булырлык дәрәҗәдә үзгәргәнче, рәхәт булган кебек. [sh] Шуңа күрә яхшы язучыларны (карагыз әле, 300 елдан соң кемнәрнең китаплары басылыр) купол, үз-үзләрен билгеләгән экскурсоводлар укучыларга каршы котырту ихтималы азрак.
Чын эссе белән мәктәптә сезгә яздыра торган нәрсәләр арасындагы икенче зур аерма шунда: чын эссе ниндидер позицияне алдан билгеләп, аны яклауга кайтып калмый. Бу принцип, әдәбият турында язарга тиешлегебез кебек үк, күптән онытылган башлангычларның тагын бер интеллектуаль калдыгы булып чыга. Урта гасыр университетлары күбесенчә дини семинарияләр булган дигән ялгыш караш бар. Чынлыкта алар күбрәк юридик мәктәпләр иде. Һәм, ким дигәндә, безнең традициядә юристлар — яклаучылар: алар бәхәснең теләсә кайсы ягын алып, аны мөмкин кадәр яхшырак яклар өчен өйрәтелә.
Бу яхшы фикерме, юкмы (прокурорлар очрагында, мөгаен, яхшы түгелдер), ул башлангыч университетларның атмосферасына үтеп кергән иде. Лекциядән соң бәхәснең иң киң таралган төре диспут булды. Бу идея бүгенге диссертация яклавыбызда, гомумән алганда, «тезис» сүзенең үзендә сакланып калган. Күпчелек кеше тезис һәм диссертация сүзләрен бер үк мәгънәдә куллана, ләкин башта, ким дигәндә, тезис кешенең алган позициясе иде, ә диссертация — аны яклау өчен кулланылган дәлил иде.
Мин бу ике сүзне бергә кушуыбызга зарланмыйм. Миңа калса, тезис сүзенең башлангыч мәгънәсен никадәр тизрәк онытсак, шулкадәр яхшырак. Күп кенә, бәлки, күпчелек аспирантлар өчен үз эшләрен бер генә тезиска сыйдырырга тырышу — түгәрәк тишеккә дүртпочмаклы казык кагу белән бер. Ә диспутка килгәндә, ул ачыктан-ачык зыян гына китерә. Мәсьәләнең ике ягы турында бәхәсләшү хокукый бәхәстә кирәкле явызлык булырга мөмкин, ләкин хакыйкатькә ирешүнең иң яхшы ысулы түгел, һәм минемчә, юристлар моны беренче булып таныр иде.
Шуңа да карамастан, бу принцип югары сыйныфларда сезгә өйрәтә торган эсселарның төзелешенә салынган. Төп җөмлә — сезнең алдан сайланган тезисыгыз, дәлилләүче абзацлар — көрәштә сез ясаган сугулар, ә йомгаклау — э-э, нәрсәне аңлата соң йомгаклау? Мәктәптә укыганда мин бу хакта беркайчан да төгәл белми идем. Әгәр сезнең тезисыгыз яхшы әйтелгән икән, аны кабатлап торуның нинди кирәге бар? Теориядә, чыннан да яхшы эссенең йомгаклавы «исбат ителде» сүзеннән башка бернәрсә дә таләп итмәскә тиеш кебек тоела иде. Ләкин сез мондый «эссе»ның чыгышын аңлагач, йомгаклауның кайдан килеп чыкканын күрәсез. Бу бит присяжныйларга карата әйтелгән соңгы сүзләр.
Нинди башка юл бар соң? Моңа җавап бирер өчен безгә тарихка тагын бер кат мөрәҗәгать итәргә туры киләчәк, ләкин бу юлы артык ерак түгел. Эссене уйлап табучы Мишель де Монтеньгә кадәр. Ул юрист эшеннән бөтенләй башка нәрсә эшли иде, һәм бу аерма исемнең үзендә чагыла. Essayer — француз телендә «сынап карау» дигәнне аңлатучы фигыль (безнең assay сүзенең кардәше), ә «essai» — омтылыш, сынау дигән сүз. Эссе — ниндидер нәрсәне аңлау өчен яза торган нәрсә.
Нәрсәне аңлау? Сез аны әле белмисез. Һәм шуңа күрә сез тезистан башлый алмыйсыз, чөнки сездә ул юк һәм беркайчан да булмаска да мөмкин. Эссе раслаудан түгел, ә сораудан башлана. Чын эсседа сез позицияне алдан билгеләп, аны якламыйсыз. Сез ачык калган ишекне күрәсез дә, эчтә нәрсә барын карарга дип, аны ачып керәсез.
Әгәр бөтен максатыгыз әйберләрне төшенү генә булса, ни өчен берәр нәрсә язарга кирәк соң? Нигә гади генә утырып уйланмаска? Ә менә нәкъ шул нәрсә — Монтеньның бөек ачышы. Фикерләрне сүз белән белдерү аларны формалаштырырга ярдәм итә. Чынлыкта, «ярдәм итә» дигән сүз артык зәгыйфь булып чыга. Минем эсселарымда урын алган нәрсәләрнең 90 проценты — язарга утыргач кына башыма килгән фикерләр. Менә ни өчен язам мин аларны.
Шулай итеп, эссе белән мәктәптә язарга мәҗбүр булган нәрсәләр арасында тагын бер аерма бар. Мәктәптә сез, теория буенча, үзегезне башка берәүгә аңлатасыз. Иң яхшы очракта — әгәр сез барысын да тәртипкә салган булсагыз — сез аны бары тик теркәп куясыз. Чын эсседа сез үзегез өчен язасыз. Сез тавыш белән уйланасыз.
Ләкин бөтенләй үк алай түгел. Кунаклар чакыру сезне фатирыгызны җыештырырга мәҗбүр иткән кебек үк, башка кешеләр укыячагын белгән нәрсәне язу сезне тирәнрәк уйларга мәҗбүр итә. Шуңа күрә укучы аудиториясе булу мөһим. Бары тик үзем өчен генә язган нәрсәләрем яхшы түгел. Дөресен әйткәндә, алар билгеле бер ягы белән начар: алар үзлегеннән сүнәргә, тәмамланмый калырга омтыла. Авырлыкларга очрагач, мин берничә аңлаешсыз сорау белән язманы тәмамлап, чәй эчәргә китеп баруымны сизәм.
Бу киң таралган проблема кебек. Бу блог язмаларында гадәти бер ахыр булып тора — өстәвенә, ниндидер нәрсәнең җитмәвен бик төгәл тойганлыктан, бер «һеһ» яки смайлик куела.
Һәм чыннан да, басылып чыккан күп кенә эсселар нәкъ шулай өзелә. Аеруча яңалыклар журналларының штаттагы хезмәткәрләре язганнары. Чит авторлар, гадәттә, «позицияне яклау» төрендәге мәкаләләр язалар, алар туп-туры дәртле (һәм алдан билгеләнгән) йомгаклауга таба юл тота. Ләкин штаттагы авторлар баланслырак нәрсә язарга бурычлы дип саный, ә бу гамәлдә аңлаешсызлыкка китерә. Алар популяр журнал өчен язганлыктан, иң кискен һәм бәхәсле сораулардан башлыйлар, ә аннары (популяр журнал өчен язганлыктан) куркып читкә чигенәләр. Гей-никахлар: ризамы яки каршымы? Бу төркем бер якны әйтә. Теге төркем икенче якны әйтә. Бер нәрсә ачык: бу катлаулы мәсьәлә. (Ләкин безгә ачуланмагыз. Без бернинди йомгак ясамадык.)
Сораулар гына җитми. Эссе җаваплар табарга тиеш. Алар һәрвакыт килеп чыкмый, әлбәттә. Кайвакыт сез өметле сораудан башлыйсыз һәм беркая да барып чыкмыйсыз. Ләкин аларны сез бастырмыйсыз. Алар билгесез нәтиҗәләр биргән экспериментларга охшаш. Бастырган нәрсәне укучыга ул моңа кадәр белмәгән берәр нәрсәне сөйләргә тиеш.
Ләкин сез аңа нәрсә сөйләвегез мөһим түгел, кызыклы булса булды. Кайвакыт мине туры бармыйча, бормаланып йөрүдә гаеплиләр. Позицияне яклау тибындагы язуда бу кимчелек булыр иде. Анда сез хакыйкать белән кызыксынмыйсыз. Сез инде кая барасыгызны беләсез һәм каршылыклар аша үтеп, сазлыклы урыннарны тиз генә узып, туп-туры барырга телисез. Ләкин эсседа сез моны эшләргә тырышмыйсыз. Эссе хакыйкать эзләү булырга тиеш. Әгәр ул бормаланып йөрмәсә, бу шикле булыр иде.
Меандр — Кече Азиядәге (хәзерге Төркия) бер елга. Сез көткәнчә, ул бөтен җирдә бормаланып ага. Ләкин ул моны җиңел акыллылыктан эшлиме? Киресенчә. Барлык елгалар кебек үк, ул физика кануннарына төгәл буйсына. Ул тапкан юл, никадәр генә бормалы булмасын, диңгезгә илтүче иң экономияле юл булып тора.
Елганың алгоритмы гади. Һәр адымда түбәнгә таба ак. Эссеист өчен бу: кызыклы якка ак, дип тәрҗемә ителә. Алга таба барырга мөмкин булган барлык урыннар арасыннан иң кызыклы булып күренгәнен сайлагыз.
Мин бу метафора белән бераз артык мавыгам. Эссеист елга кебек үк алдан күрүчәнлектән мәхрүм була алмый. Чынлыкта сез эшләгән нәрсә (яки мин эшләгән нәрсә) елга белән Рим юлларын салучы арасындагы бер нәрсә. Мин барырга теләгән юнәлешне гомуми рәвештә күзаллыйм һәм киләсе теманы шуны истә тотып сайлыйм. Бу эссе язу турында, шуңа күрә мин вакыт-вакыт аны шул юнәлешкә кайтарып торам, ләкин ул башта мин язу турында язарга җыенган эссега бөтенләй охшамаган.
Шуны да истә тотыгыз: биеклеккә күтәрелү (бу алгоритм шулай дип атала) сезне кыен хәлгә куярга мөмкин. Кайвакыт, нәкъ елга кебек үк, сез тыгыз диварга килеп терәләсез. Ул чакта мин нәкъ елга эшләгәнне эшлим: кире кайтам. Бу эссене язганда бер юлны барганнан соң фикерләрем беткәнен сиздем. Миңа n абзацка кире кайтырга һәм икенче юнәлештә яңадан башларга туры килде. Күрсәтү максатыннан, мин бу калдырылган тармакны искәрмә буларак калдырдым.
Ялгышсагыз да, елга ягында ялгышыгыз. Эссе белешмәлек түгел. Бу конкрет җавап эзләп укый торган һәм аны тапмагач үзеңне алданган хис итә торган нәрсә түгел. Билгеләнгән юл буйлап тырышып барган эссега караганда, мин көтелмәгән, ләкин кызыклы юнәлешкә киткән эссене бик теләп укыр идем.
Ни нәрсә кызыклы соң? Минем өчен кызыклы — гаҗәпләнү дигән сүз. Мац әйткәнчә, дизайн иң аз гаҗәпләнү принцибына буйсынырга тиеш. Машинаны туктата торган кебек күренгән төймә аны тизләтергә түгел, ә туктатырга тиеш. Эссе киресен эшләргә тиеш. Эссе максималь гаҗәпләнүгә омтылырга тиеш.
Мин озак вакыт очарга курка идем һәм бары тик читтән торып кына сәяхәт итә ала идем. Дусларым ерак җирләрдән кайткач, мин алардан сәяхәтләре турында бары тик әдәп өчен генә сорашмый идем. Мин чыннан да белергә тели идем. Һәм мин алардан мәгълүмат алуның иң яхшы ысулы — аларны нәрсә гаҗәпләндергәнен сорау икәнен аңладым. Бу урын алар көткәннән нәрсәсе белән аерылып тора иде? Бу гаять файдалы сорау. Сез аны хәтта иң игътибарсыз кешеләргә дә бирә аласыз, һәм ул алар үзләре дә белмәгән яшерен мәгълүматны чыгарып бирәчәк.
Чыннан да, сез моны реаль вакыт режимында сорый аласыз. Хәзер берәр яңа җиргә барганда, мин анда мине нәрсә гаҗәпләндергәнен теркәп барам. Кайвакыт мин хәтта ул урынны алдан күз алдыма китерергә тырышам, шулай итеп миндә чынбарлык белән чагыштырырлык җентекле образ була.
Гаҗәпләнүләр — сез белмәгән фактлар. Ләкин алар моңардан да артыграк. Алар сез беләм дип уйлаган нәрсәләргә каршы килүче фактлар. Һәм шуңа күрә алар — сез ала алырлык иң кыйммәтле фактлар төре. Алар бары тик файдалы гына булмыйча, сез инде ашаган зарарлы нәрсәләрнең тәэсирен киметә торган ризык кебек.
Гаҗәпләндерә торган нәрсәләрне ничек табарга? Менә шунда эссе язу эшененең яртысы ята. (Икенче яртысы — фикереңне яхшы итеп җиткерү.) Сез укучы урынына үзегезне куеп карый аласыз. Сез бары тик үзегез күп уйланган нәрсәләр турында гына язарга тиешсез. Әгәр бу тема турында күп уйланган сезне берәр нәрсә гаҗәпләндерә икән, ул, мөгаен, күпчелек укучыларны да гаҗәпләндерер.
Мәсәлән, күптән түгел бер эссемдә мин шуны билгеләп үттем: программачыларны бары тик алар белән бергә эшләгәндә генә бәяләп булганлыктан, программалаштыруда кемнәрнең герой булырга тиешлеген беркем дә белми. Эссене яза башлаганда мин моны һичшиксез аңламый идем, һәм хәзер дә моны сәер табам. Сез менә шундый нәрсәләрне эзлисез.
Шуңа күрә, эссе язарга теләсәгез, сезгә ике ингредиент кирәк: сезгә үзегез күп уйлана торган берничә тема кирәк, һәм көтелмәгән нәрсәне сизеп, табып алу сәләте кирәк.
Нәрсә турында уйланырга кирәк? Минем уйлавымча, бу мөһим түгел. Әгәр тирәнрәк керсәгез, һәрбер нәрсә диярлек кызыклы. Бердәнбер мөмкин булган чыгарма — фастфудта эшләү кебек өлкәләр, алардан бөтен төрлелек махсус суырып алынган. Үткәнгә күз салсак, Baskin-Robbins-та эшләүдә нинди дә булса кызыклы нәрсә бар идеме? Әйе, сатып алучылар өчен төснең никадәр мөһим булуын күрү кызык иде. Билгеле бер яшьтәге балалар витринага бармак төртеп, сары төсне теләүләрен әйтәләр иде. Алар French Vanilla телиләрме яки Lemon-мы? Алар сиңа беркатлы карап торалар иде. Алар сары төсне теләделәр. Аннары күптәнге яраткан Pralines n' Cream-ның ни өчен шулкадәр кызыксындыруы турында бер сер бар иде. Хәзер мин моны тоздан дип уйларга омтылам. Һәм Passion Fruit-ның ни өчен шундый җирәнгеч тәмле булуы турында табышмак. Кешеләр аны исеме аркасында алалар иде һәм һәрвакыт өметсезлеккә дучар булалар иде. Аны In-sink-erator Fruit дип атарга кирәк иде. Һәм аталар белән аналарның үз балаларына туңдырма сатып алу рәвешендәге аерма бар иде. Аталар шәфкатьле патшалар кебек мәрхәмәт күрсәтү манерасын кабул итәргә омтылалар иде, ә аналар — яхшырак белүләренә карамастан, басымга буйсынучы борчулы түрәләр сыман иде. Шуңа күрә, әйе, хәтта фастфудта да кызыклы материал бар кебек.
Ә икенче яртысы — көтелмәгәнне ачыклау турында нәрсә әйтеп була? Моның өчен, бәлки, ниндидер табигый сәләт кирәктер. Мин күптән инде үземнең авыру дәрәҗәсендә күзәтүчән булуымны сиздем. ....
[Ул вакытта мин бары тик шушынга кадәр генә яза алган идем.]
Искәрмәләр
[sh] Шекспирның үз заманында җитди язу дип теология трактатлары саналган, елганың аръягында аюлар белән сугыштыру урыннары һәм фәхешханәләр арасында уйналган тыйнаксыз пьесалар түгел.
Икенче чик — барлыкка килгән мизгеленнән үк мәһабәт күренгән (дөресен әйткәндә, махсус шулай ниятләнгән) әсәр — Милтон иҗаты белән чагылдырыла. «Энеида» кебек үк, «Югалган оҗмах» та катып калган ташка әверелгән күбәләкне хәтерләтүче кыя таш сыман. Хәтта Сэмюэл Джонсон да моның алдында каушап калган кебек: бер яктан, ул Милтонга зур биография язып хөрмәт күрсәтә, ә икенче яктан, «Югалган оҗмах» турында «аны укыган беркем дә аның озынрак булуын теләмәде» дип яза.