Э. Б. Уайт айтқандай, «жақсы жазу — қайта жазу деген сөз». Мектепте оқып жүргенімде мұны түсінбейтінмін. Жазуда да, математика мен ғылымдағы сияқты, сізге тек дайын өнімді көрсетеді. Барлық сәтсіз бастамаларды көрмейсіз. Бұл оқушыларға заттардың қалай жасалатыны туралы бұрыс түсінік береді.
Мұның бір себебі — жазушылар өз қателерін басқалардың көргенін қаламайды. Бірақ егер эссені дұрыс қалыпқа келтіру үшін оны қаншалықты қайта жазу керек екенін көрсететін болса, мен алғашқы нобайды жұртқа көрсетуге дайынмын.
Төменде мен таба алған ең ескі Эссе дәуірі нұсқасы (шамамен екінші немесе үшінші күн) берілген; ақыр соңында сақталып қалған мәтін қызылмен, ал кейін өшірілген мәтін сұр түспен белгіленген. Қысқартулардың бірнеше санаты бар сияқты: мен қателескен тұстар, мақтану сияқты көрінетін сөздер, шамданулар, ауытқулар, қолапайсыз сөйлемдер мен қажетсіз сөздер.
Басынан көбірек нәрсені алып тастадым. Бұл таңғаларлық емес; өз ырғағыңа ену үшін белгілі бір уақыт керек. Басында тақырыптан ауытқулар көбірек, өйткені қайда бағыт алып бара жатқанымды әлі нақты білмеймін.
Қысқарту көлемі орташа деңгейде. Эссенің түпкілікті нұсқасында қалатын әрбір сөз үшін мен шамамен үш-төрт сөз жазатын шығармын.
(Мұнда айтылған пікірлер үшін біреу маған ашуланбас бұрын, мынаны есте сақтаңыз: соңғы нұсқаға енбеген кез келген нәрсе — мен жарияламауды жөн көрген дүние, көбінесе онымен келіспейтіндігімнен.)
Жақында бір досым менің эсселерімнен ұнайтыны — олардың бізге мектепте эссе жазуды үйреткендей жазылмағаны екенін айтты. Есіңізде шығар: негізгі сөйлем, кіріспе абзац, дәлелдеуші абзацтар, қорытынды. Мектепте жазуға мәжбүр болған сол сұмдық дүниелердің менің қазіргі істеп жүргеніммен тіпті байланысы бар екені сол кезге дейін ойыма келмепті. Бірақ шынымен де, оларды «эссе» деп атайтын еді ғой?
Бірақ олар эссе емес. Мектепте жазуға мәжбүрлейтін ол дүниелер эссе болмақ түгілі, мектепте секіріп өтуге тура келетін барлық мағынасыз кедергілердің ең мағынасыздарының бірі. Мен олардың оқушыларға жазу туралы дұрыс емес түсінік беріп қана қоймай, жазуға деген қызығушылығын біржола жоя ма деп алаңдаймын.
Сондықтан мен мәселенің екінші жағын көрсетпекпін: нағыз эссе деген не және оны қалай жазады. Немесе, кем дегенде, мен оны қалай жазамын. Оқушыларға ескерту: егер сіз шынымен мен сипаттайтын эссені жазсаңыз, жаман баға алуыңыз әбден мүмкін. Бірақ оның шын мәнінде қалай жасалатынын білу, кем дегенде, олар тапсырған нәрсені жазып отырған кездегі бос әурешілік сезімін түсінуге көмектесуі керек.
Нағыз эсселер мен мектепте жазылатын нәрселердің арасындағы ең айқын айырмашылық — нағыз эсселер тек ағылшын әдебиеті туралы ғана болмайды. Мектептердің оқушыларды жазуға баулығаны өте жақсы. Бірақ қандай да бір оғаш себеппен (шындығында, қазір түсіндіретін өте нақты бір оғаш себеппен) жазуды үйрету әдебиетті зерттеумен араласып кетті. Сөйтіп, бүкіл ел бойынша оқушылар шағын бюджетті бейсбол командасының Yankees-пен қалай бәсекелесе алатыны, сәндегі түстің рөлі немесе жақсы десерттің қандай болуы керектігі туралы емес, Диккенс шығармаларындағы символизм туралы жазып жатыр.
Нәтижесі де айқын. Диккенстегі символизм шынында санаулы адамдарды ғана қызықтырады. Мұғалімді қызықтырмайды. Оқушыларды қызықтырмайды. Диккенс туралы кандидаттық диссертация жазуға мәжбүр болған адамдардың көбін де қызықтырмайды. Ал Диккенстің өзіне түс немесе бейсбол туралы эссе әлдеқайда қызықты болар еді.
Іс қалайша бұл күйге жетті? Бұған жауап беру үшін біз мың жылға жуық уақытқа артқа оралуымыз керек. Шамамен 500 бен 1000 жылдар аралығында Еуропада өмір онша мәз емес еді. «Қараңғы ғасырлар» деген атау тым айыптаушы сипатқа ие болғандықтан қазір сәнде емес (ол кезең қараңғы болған жоқ; ол жай ғана өзгеше болды), бірақ егер бұл атау бұрыннан болмағанда, ол тамаша метафора болып көрінер еді. Түпнұсқалық ойлар тоқтаусыз соғыстар арасындағы тыныштық сәттерде ғана пайда болып, жаңа туған нәрестесі бар ата-ананың ойларына ұқсайтын сипатқа ие болды. Сол кезеңде жазылған ең қызықты шығарма — Кремоналық Лиутпрандтың «Константинопольдегі елшілігі», меніңше, көбінесе байқаусызда сондай болып шыққан.
Шамамен 1000 жылдары Еуропа есін жия бастады. Бірдеңеге қызығушылық таныту мүмкіндігі туған соң, олардың ең алғаш ашқан жаңалықтарының бірі біз «классика» деп атайтын мұра болды. Бізге өзге планеталықтар келді деп елестетіп көріңізші. Егер олар осында жете алса, біз білмейтін бірнеше нәрсені білетіні сөзсіз. Сол сәтте Өзгепланеталықтарды зерттеу ең серпінді ғылым саласына айналар еді: барлығын өз бетімізбен тынымсыз ашудың орнына, біз олар ашқан барлық нәрсені жай ғана сіңіріп алар едік. 1200 жылғы Еуропада да солай болды. Еуропада классикалық мәтіндер тарай бастағанда, оларда жаңа жауаптар ғана емес, жаңа сұрақтар да бар еді. (Мысалы, христиандық Еуропада 1200 жылға дейін біреу қандай да бір теореманы дәлелдеген болса, ол туралы ешқандай жазба қалмаған.)
Бірнеше ғасыр бойы атқарылған ең маңызды жұмыстардың кейбірі интеллектуалдық археология болды. Бұл мектептер алғаш рет құрылған ғасырлар да еді. Сол кездегі ғалымдар жұмысының негізгі мәні көне мәтіндерді оқу болғандықтан, бұл оқу бағдарламасының негізіне айналды.
1700 жылға қарай физиканы үйренгісі келген адамға Аристотельді оқу үшін грек тілін меңгеруден бастаудың қажеті болмады. Бірақ мектептер ғылымға қарағанда баяу өзгереді: көне мәтіндерді оқудың беделі соншалық, ол 19 ғасырдың аяғына дейін білім берудің діңгегі болып қала берді. Ол кезге қарай бұл жай ғана дәстүрге айналған еді. Оның белгілі бір пайдасы болды: шет тілінде оқу қиын болатын, сондықтан тәртіпке үйретті, немесе кем дегенде, оқушылардың қолын босатпады; оқушыларды өздерінікінен мүлде өзгеше мәдениеттермен таныстырды; және оның пайдасыздығының өзі оны (ақ қолғаптар сияқты) әлеуметтік қалқан ретінде қызмет етуге мәжбүр етті. Бірақ оқушылар ғылымның ең өзекті саласында тәжірибеден өтіп жатыр деген пікір шындыққа жанаспайтын және ғасырлар бойы солай болмаған еді.
Классикалық ғылым да өзгерген еді. Бастапқы кезеңде филология шынымен маңызды болды. Еуропаға жеткен мәтіндердің барлығы аудармашылар мен көшірушілердің қателерінен белгілі бір дәрежеде бұрмаланған еді. Ғалымдар Аристотельдің не айтқысы келгенін түсінбес бұрын, оның нақты не айтқанын анықтауы керек болды. Бірақ қазіргі заманға қарай мұндай сұрақтардың жауабы барынша толық табылды. Сөйтіп, көне мәтіндерді зерттеу көнелік туралы емес, мәтіндердің өзі туралы болып кетті.
Сол кезде: «Егер көне мәтіндерді зерттеу ғылым үшін жарамды сала болса, неге заманауи мәтіндерді зерттемеске?» деген сұрақтың уақыты пісіп жетілді. Әрине, бұған жауап: классикалық ғылымның өмір сүру мәні — қазіргі заманғы авторларға қатысты қажеті жоқ интеллектуалдық археологияның бір түрі болатын. Бірақ түсінікті себептермен ешкім бұл жауапты бергісі келмеді. Археологиялық жұмыс негізінен аяқталғандықтан, бұл классиканы зерттейтін адамдардың босқа уақыт өткізіп жатқанын, не болмаса маңызы шамалы мәселелермен айналысып жүргенін білдіретін еді.
Осылайша қазіргі заман әдебиетін зерттеу басталды. Бастапқыда біраз қарсылық болды, бірақ ол ұзаққа созылмады. Университет факультеттерінің өсуін шектейтін жалғыз нәрсе — ата-аналардың студенттерге нені оқуға рұқсат беретіні. Егер ата-аналар балаларына х мамандығы бойынша оқуға рұқсат берсе, қалғаны өздігінен оңай жүреді. Сол х пәнінен сабақ беретін жұмыс орындары және оларды толтыратын профессорлар табылады. Профессорлар ғылыми журналдар ашып, бір-бірінің мақалаларын жариялайды. Х факультеті бар университеттер сол журналдарға жазылады. Х профессоры болғысы келетін магистранттар мен докторанттар бұл туралы диссертациялар жазады. Неғұрлым беделді университеттердің жеңіліп, анағұрлым арзан х мамандықтарына арналған факультеттер ашуына ұзақ уақыт кетуі мүмкін, бірақ екінші жағынан студенттерді тарту үшін бәсекелесетін университеттердің көптігі сонша, жаңа пәнді құру үшін оған деген құлшыныстың болуы ғана жеткілікті.
Жоғары мектептер университеттерге еліктейді. Осылайша, ХІХ ғасырдың аяғында университеттерде ағылшын тілі мен әдебиеті кафедралары ашылғаннан кейін, қарапайым сауат ашудың «жазу» компоненті ағылшын тіліне айналып кетті. Соның оғаш салдары ретінде енді жоғары сынып оқушылары ағылшын әдебиеті туралы жазуға — өздері байқамай, ағылшын тілі профессорларының бірнеше онжылдық бұрын журналдарында жариялаған дүниелеріне еліктеп жазуға мәжбүр болды. Егер бұл оқушыға мағынасыз жаттығу болып көрінсе, таңғалуға болмайды, өйткені біз қазір нақты жұмыстан үш сатыға алыстап кеттік: оқушылар ағылшын профессорларына еліктейді, олар классикалық ғалымдарға еліктейді, ал соңғылары осыдан 700 жыл бұрын өте қызықты әрі шұғыл қажет болған жұмыстан бастау алған дәстүрдің мұрагерлері ғана.
Мүмкін жоғары сыныптарда әдебиетті алып тастап, тек жазуды үйрету керек шығар. Бұл сабақтардың құнды бөлігі — жазуды үйрену, ал оны бөлек әлдеқайда жақсырақ оқытуға болар еді. Оқушылар өздері айналысып жатқан іске қызыққан кезде жақсырақ үйренеді, ал Диккенс шығармаларындағы символизмнен өткен қызықсыз тақырыпты елестету қиын. Мұндай тақырыпта кәсіби түрде жазатын адамдардың көпшілігінің өздері бұған онша қызықпайды. (Дегенмен, олардың символизм туралы жазбағанына көп болды; қазір олар гендер туралы жазады.)
Мен бұл ұсыныстың аса бір құлшыныспен қабылданатынына еш үміт артпаймын. Мемлекеттік мектептер қаласа да бұл сабақтарды тоқтата алмас еді; заң бойынша оларға бұл міндеттелген шығар. Бірақ ағысқа қарсы емес, ағыспен бірге жүретін осыған байланысты тағы бір ұсыныс бар: университеттерде жазу мамандығын ашу. Қазір ағылшын әдебиеті мамандығында оқып жүрген көптеген студенттер мүмкіндік болса, жазу мамандығын таңдар еді және олардың көбі үшін бұл әлдеқайда пайдалы болар еді.
Оқушылардың өз әдеби мұрасымен танысқаны жақсы деген уәж айтылар. Әрине. Бірақ бұл олардың жақсы жазуды үйренуінен маңыздырақ па? Және бұл үшін осы сабақтар шынымен дұрыс орын ба? Өйткені, қарапайым мемлекеттік жоғары мектеп оқушысы өз өнер мұрасымен мүлдем таныспайды дерлік. Бұдан ешқандай апат туындаған жоқ. Өнерге қызығатын адамдар ол туралы өздігінен біліп алады, ал қызықпайтындар білмейді. Ересек америкалықтар мектепте бірнеше жыл әдебиетті оқып, өнерді мүлде оқымағанына қарамастан, олардың әдебиет туралы білімі өнер туралы білімінен артық та, кем де емес екенін байқаймын. Бұл мектепте үйретілетін нәрсе олардың өз бетінше жинаған білімімен салыстырғанда жай ғана елеусіз қателік қана екенін білдірсе керек.
Шынында да, бұл сабақтар тіпті зиянды болуы мүмкін. Мен үшін олар іс жүзінде жиіркеніш терапиясы болды. Біреуге кітапты жек көргізгіңіз келе ме? Оны сол кітапты оқып, ол туралы эссе жазуға мәжбүрлеңіз. Және бұл тақырыпты сұрай қалса, не үшін бұл туралы жазу керектігін түсіндіре алмайтындай етіп соншалықты жалған, жасанды етіп қойыңыз. Мен кітап оқуды бәрінен де қатты жақсы көремін, бірақ жоғары сыныптың соңына қарай бізге берілген кітаптарды мүлде оқымайтын болдым. Біздің істеп жүргенімізден сондай қатты жиіркенгенім сонша, кейіпкерлердің есімдері мен ондағы бірнеше кездейсоқ оқиғаларды білу үшін кітапқа көз жүгірткеннен артық оқымай-ақ, басқа оқушылардан кем түспейтін сандырақ жазу мен үшін ар-намыс мәселесіне айналды.
Колледжде бұл мәселе шешілер деп үміттендім, бірақ ол жерде де дәл осы жағдайға тап болдым. Мәселе оқытушыларда емес еді. Мәселе пәннің өзінде болатын. Біз романдарды оқып, олар туралы эссе жазуымыз керек еді. Не туралы және не үшін? Мұны ешкім түсіндіре алмайтын сияқты көрінді. Ақырында, сан түрлі сынақтар мен қателіктер арқылы мұғалімнің бізден қалағаны — оқиға шынымен болғандай кейіп таныту және кейіпкерлердің не айтқаны мен істегеніне қарап (құпия белгілер неғұрлым нәзік болса, соғұрлым жақсы), олардың қандай ниеті болғанын талдау екенін түсіндім. Әлеуметтік тапқа қатысты ниеттерді тапқаны үшін қосымша ұпай берілетін, ал қазір гендер мен сексуалдылыққа байланысты ниеттер үшін берілетін шығар деп ойлаймын. Мен А бағасын алатындай мұндай былжырақты жазып шығуды үйрендім, бірақ бұдан кейін бұл пәннің бірде-бір курсына қатысқан жоқпын.
Жоғары мектепте бұрмалағандарымыз сияқты, осындай жиіркенішті әрекеттер жасаған кітаптарымыз да менің жадымда әлі күнге дейін қара таңба болып қалып қойды. Жалғыз жұбаныш — бұл курстар көбінесе Генри Джеймс сияқты паң, зеріктіретін жазушыларды ұнататындығы, олардың есімі онсыз да қара таңбаға лайық еді. Салық қызметі (IRS) салықтан шегерімдерге рұқсат беру-бермеуді шешу кезінде қолданатын қағидалардың бірі: егер бір нәрсе көңілді болса, ол жұмыс емес. Өз-өзіне сенімсіз интеллектуалдық салалар да осыған ұқсас қағидаға сүйенеді. П. Г. Вудхаусты, Ивлин Воны немесе Рэймонд Чандлерді оқу тым қатты ләззат беретіндіктен, олар байсалды жұмыс болып көрінбейді; ағылшын тілі оны түсінуді күш салуды талап ететіндей деңгейге дейін дамығанға дейін Шекспирді оқу да дәл сондай көрінер еді. [sh] Сондықтан жақсы жазушылардың (300 жылдан кейін кімнің шығармалары әлі де басылып шығатынын көрерсіз) ебедейсіз, өздігінен тағайындалған гидтердің кесірінен оқырмандарын өзіне қарсы қойып алу ықтималдығы азырақ.
Нағыз эссе мен олардың мектепте жазғызатын нәрселерінің арасындағы тағы бір үлкен айырмашылық — нағыз эссе белгілі бір ұстанымды таңдап алып, соны қорғаумен айналыспайды. Бұл қағида, әдебиет туралы жазуымыз керек деген ой сияқты, әлдеқашан ұмытылған тарихтың тағы бір интеллектуалдық қалдығы болып шықты. Ортағасырлық университеттер көбінесе діни семинариялар болған деген қате пікір жиі кездеседі. Шын мәнінде олар көбірек заң мектептері болған. Ал біздің дәстүрімізде заңгерлер — қорғаушылар: олар даудың кез келген жағын қабылдап, оны барынша жақсы қорғап шығуға машықтанған.
Бұл жақсы идея ма, жоқ па (прокурорлар жағдайында, бәлкім, олай емес шығар), бұл алғашқы университеттердің тыныс-тіршілігіне сіңіп кетті. Дәрістен кейінгі пікірталастың ең көп таралған түрі диспут болатын. Бұл идея, кем дегенде, бүгінгі біздің тезисті қорғау рәсімінде — тіпті тезис деген сөздің өзінде сақталған. Көптеген адамдар «тезис» және «диссертация» сөздерін бір-бірінің орнына қолдана береді, бірақ бастапқыда тезис — адамның ұстанған позициясы, ал диссертация — оны қорғайтын дәлелі болатын.
Мен бұл екі сөздің аражігі ашылмай кеткеніне шағымданып отырған жоқпын. Мен үшін тезис сөзінің бастапқы мағынасын неғұрлым тезірек жоғалтсақ, соғұрлым жақсы. Көптеген, бәлкім, көпшілік докторанттар үшін өз жұмысын бір ғана тезиске сыйғызуға тырысу — дөңгелек тесікке төртбұрышты қазықты тықпалаумен бірдей. Ал диспутке келетін болсақ, бұл анық шығын сияқты. Даудың екі жағын қорғап таласу заңдық тартыста амалсыз қажеттілік болуы мүмкін, бірақ шындыққа жетудің ең жақсы жолы бұл емес, мұны заңгерлердің өздері де бірінші болып мойындар еді деп ойлаймын.
Дегенмен, бұл қағида жоғары мектепте үйретілетін эсселердің құрылымына терең енгізілген. Негізгі сөйлем — алдын ала таңдалған сіздің тезисіңіз, дәлелдеуші абзацтар — шайқаста сіз бағыттаған соққылар, ал қорытынды — иә, қорытынды деген не өзі? Жоғары мектепте оқып жүргенде мен мұны ешқашан түсінген емеспін. Егер сіздің тезисіңіз жақсы тұжырымдалған болса, оны қайталаудың қандай қажеті бар? Теория бойынша, өте жақсы эссенің қорытындысында QED («дәлелдеу керегі осы еді») дегеннен басқа ештеңе айтудың қажеті болмауы керек сияқты еді. Бірақ мұндай «эссенің» қайдан шыққанын түсінген кезде, қорытындының не үшін керек екенін көресіз. Бұл — алқабилер алдындағы қорытынды сөз.
Басқа қандай балама бар? Бұған жауап беру үшін тарихқа тағы да жүгінуіміз керек, бірақ бұл жолы онша алысқа емес. Эссені ойлап тапқан Мишель де Монтеньге барайық. Ол заңгердің істейтін ісінен мүлдем басқа нәрсемен айналысты, және бұл айырмашылық атаудың өзінде көрініс тапқан. Essayer — француздың «байқап көру», «талпыну» деген мағынаны білдіретін етістігі (біздің assay сөзіміздің туысы), ал «essai» — талпыныс, сынама. Эссе — бұл бірдеңені түсіну үшін, анықтау үшін жазатын дүниеңіз.
Нені анықтау үшін? Сіз оны әлі білмейсіз. Сондықтан тезистен бастай алмайсыз, өйткені ол сізде жоқ және ешқашан болмауы да мүмкін. Эссе тұжырымнан емес, сұрақтан басталады. Нағыз эсседе сіз белгілі бір позицияны алып, оны қорғамайсыз. Сіз сәл ғана ашық тұрған есікті көресіз де, оны ашып, ішінде не бар екенін көру үшін ішке кіресіз.
Егер бар болғаны мәселенің мәнісін түсінгіңіз келсе, онда бірдеңе жазудың не қажеті бар? Неге жай ғана отырып ойланбасқа? Міне, дәл осы жерде Монтеньнің ұлы жаңалығы жатыр. Ойды жеткізу оны қалыптастыруға көмектеседі. Шындығында, «көмектеседі» деген сөз тым әлсіз. Менің эсселеріме енетін ойлардың 90%-ы — мен оларды жазуға отырған кезде ғана басыма келген дүниелер. Мен оларды сондықтан жазамын.
Сонымен, эссе мен мектепте жазуға мәжбүрлейтін дүниелердің арасындағы тағы бір айырмашылық осында. Мектепте сіз, теория бойынша, өзіңізді басқа біреуге түсіндіресіз. Ең жақсы жағдайда — егер сіз шынымен бәрін жинақы ұстасаңыз — оны жай ғана қағазға түсіріп отырасыз. Нағыз эсседе сіз өзіңіз үшін жазасыз. Сіз дауыстап ойланасыз.
Бірақ дәл олай да емес. Үйге қонақ шақыру сізді пәтеріңізді жинауға мәжбүр ететіні сияқты, басқа адамдар оқитынын білетін нәрсені жазу сізді дұрыс ойлануға мәжбүр етеді. Сондықтан аудиторияның болғаны өте маңызды. Тек өзім үшін жазған нәрселерім ешнәрсеге жарамайды. Шынында да, олар белгілі бір сипатта нашар: олар әдетте аяқсыз қалады, біртіндеп сөніп тынады. Қиындықтарға тап болған кезде, мен біркелкі бұлыңғыр сұрақтармен қорытындылап, содан кейін бір шыны шай ішуге кетіп қалуға бейім екенімді байқаймын.
Бұл жиі кездесетін мәселе сияқты. Бұл іс жүзінде блог жазбаларының стандартты соңы болып келеді — бірдеңе жетіспейтінін өте дұрыс сезінуден туындаған «хе-хе» немесе смайликтің қосылуымен бітеді.
Шынында да, жарияланған көптеген эсселер осылай аяқсыз қалады. Әсіресе жаңалықтар журналдарының штаттағы жазушылары жазған түрі сондай болады. Сыртынан жазатын авторлар көбінесе ұстанымды қорғау сипатындағы редакциялық мақалаларды ұсынады, олар әсерлі (және алдын ала белгіленген) қорытындыға қарай тура бағыт алады. Бірақ штаттағы авторлар біршама теңгерімді нәрсе жазуға міндетті сезінеді, ал бұл іс жүзінде бұлыңғырлыққа әкеліп соғады. Олар танымал журнал үшін жазып жатқандықтан, ең бір өткір, қауіпті қайшылықты сұрақтардан бастайды да, содан кейін (танымал журнал үшін жазғандықтан) үрейлене кері шегінеді. Біржынысты неке, қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Бұл топ бір нәрсені айтады. Ана топ басқа нәрсені айтады. Бір нәрсе анық: бұл мәселе — күрделі мәселе. (Бірақ бізге ашуланбаңыз. Біз ешқандай қорытынды жасаған жоқпыз.)
Сұрақтардың өзі ғана жеткіліксіз. Эссе жауаптар ұсынуы керек. Әрине, олар әрдайым жауап таба бермейді. Кейде сіз үміт күттіретін сұрақтан бастап, ешнәрсеге жете алмайсыз. Бірақ ондайды жарияламайсыз. Олар нақты нәтиже бермейтін эксперименттер сияқты. Жариялайтын дүниеңіз оқырманға ол бұрын білмеген нәрсені айтуы керек.
Бірақ оған не айтатыныңыз қызықты болса болғаны, аса маңызды емес. Мені кейде тақырыптан ауытқып кетеді деп айыптайды. Позицияны қорғайтын жазуда бұл кемшілік болар еді. Онда сізді шындық қызықтырмайды. Сіз қайда бара жатқаныңызды білесіз және кедергілерді бұзып-жарып, батпақты жерлерден қолды бір сілтеп өтіп, тура сол жерге жеткіңіз келеді. Бірақ эсседе сіз олай істемейсіз. Эссе шындықты іздеу болуы керек. Егер ол бұралаңдап ауытқымаса, күдікті болар еді.
Меандр — Кіші Азиядағы (яғни Түркиядағы) өзен. Күткеніңіздей, ол жан-жаққа бұралаңдап ағады. Бірақ ол мұны жеңілтектіктен істей ме? Мүлде олай емес. Барлық өзендер сияқты, ол физика заңдарына қатаң бағынады. Оның тапқан жолы қаншалықты бұралаң болса да, теңізге апаратын ең үнемді бағытты білдіреді.
Өзеннің алгоритмі қарапайым. Әрбір қадамда төмен қарай ағу. Эссеист үшін бұл: қызықты бағытқа ағу дегенді білдіреді. Келесі баратын барлық бағыттардың ішінен ең қызықты болып көрінгенін таңдаңыз.
Мен бұл метафораны сәл асыра сілтеп жібердім. Эссеист өзен сияқты болашақты мүлде көрмейтіндей болмауы керек. Шындығында, сіз істейтін нәрсе (немесе мен істейтін нәрсе) өзен мен римдік жол салушының арасындағы бірдеңе. Мен қай бағытта барғым келетінін жалпы түсінемін және келесі тақырыпты соны ескере отырып таңдаймын. Бұл эссе жазу туралы, сондықтан мен оны анда-санда сол бағытқа қарай тартып қоямын, бірақ бұл жазу туралы жазамын деп ойлаған эссеме мүлде ұқсамайды.
Сондай-ақ, төбеге шығу алгоритмі (бұл алгоритм осылай аталады) сізді қиын жағдайға қалдыруы мүмкін екенін ескеріңіз. Кейде, тура өзен сияқты, сіз бітеу қабырғаға тірелесіз. Ондайда менің істейтінім өзеннің істейтінімен бірдей: кері шегіну. Осы эссенің бір тұсында белгілі бір бағытпен жүріп отырып, идеяларымның таусылғанын байқадым. Маған n абзацқа кері оралып, басқа бағытта қайта бастауға тура келді. Көрнекілік үшін мен тасталған тармақты сілтеме ретінде қалдырдым.
Өзеннің жағына қарай қателесіңіз. Эссе — анықтамалық еңбек емес. Бұл нақты бір жауапты іздеп оқитын және оны таппасаңыз, алданғандай сезінетін дүние емес. Белгіленген бағыт бойынша міндетті түрде сылбыр жылжығаннан гөрі, күтпеген, бірақ қызықты бағытқа кетіп қалған эссені әлдеқайда қуана оқыр едім.
Сонымен, қызықты деген не? Мен үшін қызықты — таңғалу деген сөз. Дизайн, Мац айтқандай, ең аз таңғалу қағидасына сәйкес келуі керек. Машинаны тоқтататын сияқты көрінетін батырма оны жылдамдатпай, тоқтатуы керек. Эсселер керісінше болуы тиіс. Эсселер максималды таңғалуға ұмтылуы керек.
Мен ұзақ уақыт бойы ұшудан қорықтым және тек сырттай ғана саяхаттай алдым. Достарым алыс жерлерден оралғанда, олардың сапары туралы жай сыпайылық үшін ғана сұраған жоқпын. Мен шынымен білгім келді. Олардан ақпарат алудың ең жақсы тәсілі — оларды не таңғалдырғанын сұрау екенін байқадым. Бұл жер олардың күткенінен несімен ерекшеленді? Бұл өте пайдалы сұрақ. Сіз оны тіпті ең байқағыш емес адамдардан да сұрай аласыз және бұл олардың өздері де жазып алғанын білмеген ақпаратты сыртқа шығарады.
Шынында да, оны нақты уақыт режимінде сұрауға болады. Қазір жаңа бір жерге барғанда, мені не таңғалдырғанын түртіп аламын. Кейде мен шындықпен салыстыратын егжей-тегжейлі бейнеге ие болу үшін ол жерді алдын ала саналы түрде көз алдыма елестетуге тырысамын.
Тосынсыйлар — сіз бұрын білмеген фактілер. Бірақ олар одан да маңыздырақ. Олар сіз білемін деп ойлаған нәрселерге қайшы келетін фактілер. Сондықтан олар сіз ала алатын ең құнды факт түрі. Олар жай ғана пайдалы емес, сіз бұрын жеген зиянды нәрселердің әсерін жоятын тағам сияқты.
Тосынсыйларды қалай табуға болады? Эссе жазу жұмысының жартысы осында жатыр. (Екінші жартысы — ойды жақсы жеткізу.) Сіз, кем дегенде, оқырманның орнына өзіңізді қоя аласыз. Сіз тек көп ойланған нәрселер туралы ғана жазуыңыз керек. Тақырып туралы көп ойланған сізді таңғалдыратын кез келген нәрсе, оқырмандардың көпшілігін де таңғалдыруы мүмкін.
Мысалы, жақында жазған эссемде мен бағдарламашыларды тек олармен бірге жұмыс істеу арқылы ғана бағалауға болатындықтан, бағдарламалауда кімнің қаһарман болуы керектігін ешкім білмейтінін атап өттім. Мен эссені жаза бастағанда мұны шынымен түсінбеген едім, тіпті қазір де бұл маған бір түрлі оғаш көрінеді. Сізге керегі де — осы.
Сондықтан, егер эссе жазғыңыз келсе, сізге екі нәрсе қажет: көп ойланатын бірнеше тақырып және күтпеген нәрсені қазып таба білу қабілеті.
Не туралы ойлану керек? Менің ойымша, бұл маңызды емес. Егер оған жеткілікті деңгейде терең бойласаңыз, кез келген дерлік нәрсе қызықты. Жалғыз мүмкін ерекшелік — фастфудта жұмыс істеу сияқты салалар, олардан барлық алуантүрлілік әдейі сығып алынған. Өткенге көз жүгіртсек, Baskin-Robbins-те жұмыс істеуде бір қызық нәрсе болды ма? Иә, тұтынушылар үшін түстің қаншалықты маңызды екенін байқау қызық еді. Белгілі бір жастағы балалар витринаға саусағын шошайтып, сары түсті қалайтынын айтатын. Олар француз ванильін қалады ма, әлде лимонды ма? Олар сізге жай ғана аңтарылып қарап тұратын. Олар сары түсті қалайтын. Сондай-ақ, көпшіліктің сүйіктісіне айналған Pralines n' Cream-нің неліктен соншалықты тартымды болғанының құпиясы бар еді. Қазір мен мұның сыры тұзда болды деп ойлаймын. Және Passion Fruit-тің дәмі неліктен соншалықты жиіркенішті болғанының құпиясы. Адамдар оны тек атауы үшін ғана тапсырыс беретін және әрқашан көңілі қалатын. Оны In-sink-erator Fruit деп атау керек еді. Сондай-ақ әкелер мен аналардың балаларына балмұздақ сатып алу тәсіліндегі айырмашылық бар еді. Әкелер жомарттық танытып отырған қайырымды патшалардың кейпіне енуге бейім болатын, ал аналар болса өздерінің дұрыс пайымына қайшы келе отырып, қысымға көнген, шаршаған бюрократтар сияқты көрінетін. Сонымен, иә, тіпті фастфудтың өзінде де материал бар сияқты.
Ал күтпеген нәрсені іздеп табу туралы екінші жартысы ше? Ол үшін туа біткен қабілет қажет болуы мүмкін. Мен патологиялық деңгейде байқағыш екенімді бұрыннан аңғарғанмын. ....
[Сол кезде жеткен жерім осы ғана еді.]
Ескертпелер
[sh] Шекспирдің өз заманында байыпты жазу өнері деп өзеннің арғы бетіндегі аю арандары мен жезөкшелер үйлерінің ортасында қойылатын тұрпайы пьесалар емес, теологиялық трактаттар саналатын.
Екінші бір шектілік — жазылған сәтінен бастап-ақ зор әсер қалдыратын (шынында да, әдейі солай мақсат етілген) туынды — бұған Милтон мысал бола алады. "Энеида" секілді, "Жоғалған жұмақ" та кездейсоқ тасқа айналып кеткен көбелекті бейнелейтін жартас іспетті. Тіпті Сэмюэл Джонсонның өзі бұған күмәнмен қарағандай: бір жағынан ол Милтонға ауқымды өмірбаян жазу арқылы құрмет көрсетсе, екінші жағынан "Жоғалған жұмақ" туралы "оны оқығандардың ешқайсысы оның бұдан да ұзағырақ болуын қалаған емес" деп жазған.