Өлкәндәр балаларға өҙлөкһөҙ ялғанлай. Мин быны туҡтатырға кәрәк тип әйтмәйем, әммә беҙ ниндәй ялған һөйләгәнебеҙҙе һәм ни өсөн шулай эшләгәнебеҙҙе кәм тигәндә тикшерергә тейешбеҙ тип уйлайым.
Бынан беҙҙең үҙебеҙ өсөн дә файҙа булыуы мөмкин. Бала саҡта барыбыҙға ла ялғанланылар, һәм беҙгә һөйләнгән ҡайһы бер ялғандар әле лә беҙгә йоғонто яһай. Шуға күрә, өлкәндәрҙең балаларға нисек ялғанлағанын өйрәнеп, беҙ үҙебеҙгә һөйләнгән ялғандарҙан башыбыҙҙы таҙарта алырбыҙ бәлки.
Мин «ялған» һүҙен бик киң мәғәнәлә ҡулланам: асыҡтан-асыҡ алдашыу ғына түгел, ә балаларҙы аҙаштырыуҙың барлыҡ нескә юлдары ла. «Ялған» һүҙенең кире төҫмөрө булһа ла, мин быны бер ҡасан да эшләргә ярамай тигән фекерҙе әйтергә теләмәйем — бары тик эшләгәндә иғтибарлы булырға кәрәк, шул ғына. [1]
Балаларға ялғанлау ысулыбыҙҙың иң ғәжәп яҡтарының береһе — был һүҙбәйләнешенең ни тиклем киң булыуы. Барлыҡ өлкәндәр ҙә үҙҙәренең мәҙәниәте балаларға нимә тураһында ялғанлағанын белә: улар «Ата-әсәйеңдән һора» тип яуап бирә торған һорауҙар. Әгәр бала 1982 йылда Донъя серияһын кем еңгәнен йәки углеродтың атом массаһы күпме икәнен һораһа, һеҙ уға ябай ғына әйтә алаһығыҙ. Әммә бала: «Хоҙай бармы?» йәки «Фәхишә нимә ул?» — тип һораһа, һеҙ, моғайын, «Ата-әсәйеңдән һора» тип әйтерһегеҙ.
Барыбыҙ ҙа бер фекерҙә булғанға күрә, балалар үҙҙәренә тәҡдим ителгән донъя ҡарашында бик аҙ ярыҡтар күрә. Иң ҙур килешмәүсәнлектәр ата-әсәләр менән мәктәптәр араһында була, әммә улар ҙа ҙур түгел. Мәктәптәр бәхәсле темалар тураһында нимә әйткәндәренә һаҡ ҡарай, әгәр ҙә улар ата-әсәләрҙең балалары нимәгә ышаныуын теләүенә ҡаршы килһә, ата-әсәләр йә мәктәпкә баҫым яһап уны тын ҡалырға мәжбүр итә, йә балаларын яңы мәктәпкә күсерә.
Был һүҙбәйләнеш шул тиклем төплө, хатта уны асҡан күпселек балалар быны үҙҙәренә әйтелгән һүҙҙәрҙәге эске ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы асыҡлау аша ғына эшләй. Операция ваҡытында уянғандар өсөн был ауыр кисереш (травма) булырға мөмкин. Бына Эйнштейн менән нимә булған:
Фәнни-популяр китаптар уҡыу аша мин тиҙҙән Инжил хикәйәләрендәге күп нәмәнең дөрөҫ була алмауына инандым. Бының эҙемтәһе ысын мәғәнәһендә фанатик ирекле фекерләү һәм йәштәрҙе дәүләт ялған аша аңлы рәүештә алдай тигән тәьҫорат булды: был тетрәндергес тәьҫорат ине. [2]
Мин был тойғоно хәтерләйем. 15 йәшкә ҡарай мин донъяның башынан аҙағынаса боҙоҡ булыуына инанғайным. Шул сәбәпле The Matrix кеүек фильмдар шундай көслө яңғыраш таба. Һәр бала ялған донъяла үҫә. Ниндәйҙер мәғәнәлә, әгәр уның артында торған көстәр бер өйөм яуыз машиналар кеүек асыҡ айырылған булһа, һәм бары тик бер төймә ҡабып ҡына унан ҡырҡа өҙөлөп булһа, еңелерәк булыр ине.
Һаҡлау
Әгәр өлкәндәрҙән балаларға ни өсөн ялғанлауҙарын һораһағыҙ, улар килтергән иң таралған сәбәп — уларҙы һаҡлау. Һәм балалар ысынлап та һаҡлауға мохтаж. Яңы тыуған бала өсөн булдырырға теләгән мөхитегеҙ ҙур ҡала урамдарынан бөтөнләй башҡаса буласаҡ.
Был шул тиклем асыҡ күренә, хатта уны ялған тип атау дөрөҫ түгел кеүек. Бәләкәй балаға донъя тыныс, йылы һәм хәүефһеҙ тигән тәьҫорат биреү өсөн бындай ялғанды һөйләү, һис шикһеҙ, насар түгел. Әммә ялғандың был зыянһыҙ төрө, әгәр тикшерелмәй ҡалһа, насарға әйләнергә мөмкин.
Кемделер яңы тыуған бала кеүек һаҡланған мөхиттә 18 йәшкә тиклем тоторға тырышҡанығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Донъя тураһында кемделер шул тиклем тупаҫ рәүештә аҙаштырыу һаҡлау түгел, ә яуызлыҡ булып күренер ине. Был, әлбиттә, сиктән тыш миҫал; ата-әсәләр бындай нәмә эшләгәндә, был ил кимәлендәге яңылыҡҡа әйләнә. Әммә ошо уҡ проблеманы бәләкәйерәк масштабта үҫмерҙәрҙең ҡала яны биҫтәләрендә тойған кәйефһеҙлегендә күрергә була.
Ҡала яны биҫтәләренең төп маҡсаты — балалар үҫһен өсөн һаҡланған мөхит булдырыу. Һәм был 10 йәшлектәр өсөн шәп күренә. 10 йәшемдә миңә ҡала янында йәшәү оҡшай торғайны. Мин уның ни тиклем ҡоро булыуын һиҙмәнем. Минең бөтә донъям мин велосипедта барған бер нисә дуҫымдың йортонан һәм тирә-яғында йүгергән бер нисә урмандан ҙурыраҡ түгел ине. Логарифмик масштабта мин бишек менән ер шары араһындағы уртала инем. Ҡала яны урамы тап кәрәкле ҙурлыҡта булды. Әммә ҙурая барғас, ҡала яны быуып торған ялған булып тойола башланы.
Тормош 10 йәштә йәки 20 йәштә бик яҡшы булыуы мөмкин, әммә 15 йәштә ул йыш ҡына өҙөлтә. Был бында хәл итеү өсөн бигерәк ҙур проблема, әммә 15 йәштә тормоштоң ауыр булыуының бер сәбәбе — һис шикһеҙ, балаларҙың 10 йәшлектәр өсөн төҙөлгән донъяла ҡамалып ҡалыуы.
Ата-әсәләр балаларын ҡала янында үҫтереп, уларҙы нимәнән һаҡларға өмөт итә? Манхэттендан күсеп киткән бер танышым үҙенең 3 йәшлек ҡыҙының «артыҡ күпте күреүен» генә әйтте. Уйлап ҡараһаң, быға түбәндәгеләр инеүе мөмкин: иҫерек йәки аҡыл яғынан томаланған кешеләр, ярлылыҡ, аҡылһыҙлыҡ, дәһшәтле медицина хәлдәре, төрлө кимәлдәге сәйер енси тәртип һәм ҡаты асыу.
Минең 3 йәшлек балам булһа, мине иң ныҡ борсоғаны асыу булыр ине тип уйлайым. Мин Нью-Йоркка күскәндә 29 йәштә инем, һәм хатта ул саҡта ла аптырағайным. Мин 3 йәшлек баланың үҙем күргән ҡайһы бер талаштарҙы күреүен теләмәҫ инем. Был бигерәк ҡурҡыныс булыр ине. Өлкәндәр кесе йәштәге балаларҙан күп нәмәне йәшерә, улар быны ундай нәмәләрҙең барлығын йәшерергә теләгәнгә түгел, ә улар ҡурҡыныс буласаҡ өсөн йәшерә. Баланы аҙаштырыу — бары тик эҙемтә генә.
Был өлкәндәрҙең балаларға ялғанлауының иң аҡланырлыҡ төрҙәренең береһе һымаҡ. Әммә ялған ситләтелгән булғанға күрә, беҙ уларҙың бик ҡәтғи иҫәбен алып бармайбыҙ. Ата-әсәләр енси тормош тураһында факттарҙы йәшергәндәрен белә, һәм күптәр ниндәйҙер ваҡытта балаларын ултыртып, күберәк аңлата. Әммә бик аҙҙар ғына балаларына ысын донъя менән улар үҫкән ҡуҙа (кокон) араһындағы айырмалар тураһында һөйләй. Быны ата-әсәләр балаларына һеңдерергә тырышҡан үҙ-үҙенә ышаныс менән берләштерегеҙ, һәм һеҙ йыл һайын донъя менән нисек идара итергә кәрәклеген беләм тип уйлаған яңы 18 йәшлектәр быуынын күрерһегеҙ.
Барлыҡ 18 йәшлектәр ҙә донъя менән нисек идара итергә белгәндәрен уйламаймы ни? Ысынында иһә был яңыраҡ барлыҡҡа килгән яңылыҡ кеүек, яҡынса 100 йылдан артыҡ түгел. Индустрияға тиклемге осорҙа үҫмерҙәр ололар донъяһының кесе ағзалары булған һәм үҙҙәренең кәмселектәрен сағыштырмаса яҡшы аңлаған. Улар ауыл тимерсеһе кеүек көслө йәки оҫта түгеллектәрен күрә алған. Үткән заманда кешеләр балаларға ҡайһы бер нәмәләр тураһында беҙҙән нығыраҡ ялғанлаған, әммә яһалма, һаҡланған мөхиткә хас ялғандар — яңы уйлап табыу. Күп кенә яңы уйлап табыуҙар кеүек, байҙар быны беренсе булып алған. Батшаларҙың һәм бөйөк түрәләрҙең балалары беренсе булып донъянан айырылып үҫкән. Ҡала яны биҫтәләре халыҡтың яртыһы был йәһәттән батшалар һымаҡ йәшәй ала тигәнде аңлата.
Енси тормош (һәм наркотиктар)
Нью-Йоркта үҫмер балаларҙы тәрбиәләү тураһында минең башҡасараҡ борсолоуҙарым булыр ине. Мин уларҙың нимә күрәсәге тураһында аҙыраҡ, ә нимә эшләйәсәге тураһында күберәк борсолор инем. Мин Манхэттенда үҫкән күп балалар менән колледжда уҡыным, һәм, ғәҙәттә, улар бик өйрәнеп бөткән, тойғоһоҙ күренә ине. Улар үҙҙәренең сафлығын уртаса 14 йәштәр тирәһендә юғалтҡан кеүек тойолдо һәм колледжға тиклем мин ишетмәгән наркотиктарҙы ла татып ҡарағайнылар.
Ата-әсәләрҙең үҫмер балаларының енси тормош алып барыуын теләмәү сәбәптәре ҡатмарлы. Ҡайһы бер асыҡ хәүефтәр бар: ауырға ҡалыу һәм енес юлы аша йоға торған ауырыуҙар. Әммә ата-әсәләрҙең балаларының енси яҡынлыҡ ҡылыуын теләмәүенең берҙән-бер сәбәптәре улар түгел. 14 йәшлек ҡыҙҙың ғәҙәти ата-әсәһе, хатта ауырға ҡалыу йәки енес юлы аша йоға торған ауырыуҙар ҡурҡынысы нуль булған хәлдә лә, уның енси яҡынлыҡ ҡылыу уйына нәфрәт менән ҡарар ине.
Балалар, моғайын, үҙҙәренә бөтә хәҡиҡәтте лә һөйләмәгәндәрен һиҙәлер. Сөнки ауырға ҡалыу һәм енес юлы аша йоға торған ауырыуҙар өлкәндәр өсөн дә шундай уҡ проблема, һәм улар енси яҡынлыҡ ҡыла.
Ата-әсәләрҙе үҫмер балаларының енси тормош алып барыуы тураһында ысынында нимә борсой? Уларҙың был фекерҙе яратмауы шул тиклем эстән килә, хатта тыумыштан килгән булыуы ихтимал. Әммә әгәр ул тыумыштан килгән булһа, ул универсаль булырға тейеш, ә ата-әсәләр үҫмер балаларының енси тормош алып барыуына ҡаршы булмаған йәмғиәттәр бик күп — ысынында иһә, унда 14 йәшлектәрҙең әсәй булыуы ғәҙәти күренеш. Тимәк, нимә бара? Енси өлгөрөүгә тиклемге балалар менән енси мөнәсәбәттәргә ҡаршы дөйөм бер тыйыу (табу) бар кеүек. Бының эволюцион сәбәптәрен күҙ алдына килтерергә була. Һәм, минеңсә, индустриаль йәмғиәттәрҙәге ата-әсәләрҙең үҫмер балаларҙың енси яҡынлыҡ ҡылыуын оҡшатмауының төп сәбәбе ошо. Улар уларҙы биологик яҡтан улай булмаһалар ҙа, барыбер балалар тип күрә, шуға күрә балалар менән енси яҡынлыҡҡа ҡаршы тыйыу әле лә көскә эйә.
Өлкәндәр енес тураһында йәшергән бер нәмәне наркотиктар тураһында ла йәшерә: уның ҙур ләззәт килтерә алыуын. Был енси мөнәсәбәттәрҙе һәм наркотиктарҙы шул тиклем ҡурҡыныс итә. Уларға ынтылыу кешенең фекерләү һәләтен томалай ала — ә томаланған фекерләү үҫмер баланың инде насар булған аң-зиһене булғанда, был бигерәк тә ҡурҡыныс.
Бында ата-әсәләрҙең теләктәре бәрелешә. Боронғо йәмғиәттәр балаларға уларҙың насар фекер йөрөтөүен әйтә ине, әммә хәҙерге ата-әсәләр балаларының үҙ-үҙенә ышаныуын теләй. Был уларҙы үҙ урынына ултыртыу тигән иҫке пландан яҡшыраҡ булыуы бар, әммә уның эҙемтәһе бар: балаларға уларҙың фекерләүе ни тиклем яҡшы булыуы тураһында ситләтеп ялғанлағандан һуң, улар беҙгә ышанһа, бәләгә тарый алырлыҡ барлыҡ нәмәләр тураһында беҙгә тағы ялғанларға тура килә.
Әгәр ата-әсәләр балаларына енес һәм наркотиктар тураһында дөрөҫөн әйтһә, ул ошолай булыр ине: һеҙҙең был нәмәләрҙән ситтә тороғоҙ килгән сәбәп — һеҙҙең фекерләүегеҙ насар. Һеҙҙән ике тапҡыр күберәк тәжрибәһе булған кешеләр ҙә уларҙан яна. Әммә был дөрөҫлөк ышандырырлыҡ булмаған осраҡтарҙың береһе булырға мөмкин, сөнки насар фекерләүҙең бер билдәһе — үҙеңде яҡшы фекерләйем тип иҫәпләү. Ниҙелер күтәреү өсөн көсөгөҙ етмәгәндә, һеҙ быны беләһегеҙ, әммә ҡарарҙы уйламайынса ҡабул иткәндә, һеҙ уға тағы ла нығыраҡ ышанаһығыҙ.
Сафлыҡ
Ата-әсәләрҙең балаларының енси тормош башлауын теләмәүенең тағы бер сәбәбе — уларҙы саф килеш һаҡларға теләүҙәре. Өлкәндәрҙең балалар нисек үҙҙәрен тоторға тейешлеге тураһында билдәле бер моделе бар, һәм ул башҡа өлкәндәрҙән көтөлгәндән айырыла.
Иң асыҡ айырмаларҙың береһе — балаларға ҡулланырға рөхсәт ителгән һүҙҙәр. Күпселек ата-әсәләр башҡа өлкәндәр менән һөйләшкәндә балаларының ҡулланыуын теләмәгән һүҙҙәрҙе ҡуллана. Улар хатта был һүҙҙәрҙең барлығын мөмкин тиклем оҙағыраҡ йәшерергә тырыша. Һәм был һәр кем ҡатнашҡан шул һүҙбәйләнештәрҙең тағы береһе: балалар алдында һүгенеү ярамай икәнен һәр кем белә.
Мин ата-әсәләрҙең балаларға ни өсөн һүгенергә ярамағанлығы тураһында әйткәндәренән дә нығыраҡ төрлө аңлатмаларҙы башҡа бер ҡасан да ишеткәнем булманы. Мин белгән һәр ата-әсә балаларына һүгенеүҙе тыя, әммә уларҙың береһенең дә аңлатмаһы икенсеһе менән тап килмәй. Күптәрҙең башта балаларҙың һүгенеүен теләмәүҙән башлауы, ә сәбәбен һуңынан уйлап сығарыуы асыҡ күренә.
Шуға күрә минең нимә барғаны тураһындағы теориям түбәндәгесә: һүгенеү һүҙҙәренең функцияһы — һөйләүсене өлкән кеше тип билдәләү. «Тиҙәк» (shit) менән «кәкәй» (poopoo) мәғәнәһендә бер ниндәй ҙә айырма юҡ. Ни өсөн береһен балаларға әйтергә ярай, ә икенсеһе тыйылған? Берҙән-бер аңлатма: билдәләмә буйынса шулай. [3]
Ни өсөн балаларҙың өлкәндәр өсөн генә тәғәйенләнгән нәмәләрҙе эшләүе өлкәндәрҙе шул тиклем борсой? Ауыҙында тәмәке ҡыҫтырған, бағанаға һөйәнеп торған, ауыҙы яман, циник 10 йәшлек бала тураһындағы уй бик шомло. Ләкин ни өсөн?
Балаларҙың саф булыуын теләүебеҙҙең бер сәбәбе — беҙ ярҙамһыҙлыҡтың ҡайһы бер төрҙәрен яратырға программалаштырылғанбыҙ. Мин бер нисә тапҡыр әсәйҙәрҙең бәләкәй балаларының һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтмәүен төҙәтмәүҙәре тураһында ишеттем, сөнки улар шул тиклем һөйкөмлө ине. Һәм уйлап ҡараһағыҙ, һөйкөмлөлөк — ул ярҙамһыҙлыҡ. Һөйкөмлө булырға тейешле уйынсыҡтар һәм йәнһүрәт персонаждары һәр ваҡыт бер ҡатлы ҡарашлы һәм ҡыҫҡа, көсһөҙ аяҡ-ҡуллы була.
Кеше балаларының шул тиклем оҙаҡ ваҡыт ярҙамһыҙ булыуын иҫәпкә алғанда, беҙҙә ярҙамһыҙ йән эйәләрен яратыу һәм һаҡлау буйынса тыумыштан килгән теләк булыуы ғәжәп түгел. Балаларҙы һөйкөмлө иткән ярҙамһыҙлыҡ булмаһа, улар бик ялҡытҡыс булыр ине. Улар бары тик булдыҡһыҙ өлкәндәр кеүек күренер ине. Әммә бында тағы ла тәрәнерәк нәмә бар. Беҙҙең гипотетик күңел төшөнкө 10 йәшлек баланың мине шул тиклем борсоуының сәбәбе — уның ялҡытҡыс булыуы ғына түгел, ә үҫеш өсөн мөмкинлектәрен шул тиклем иртә ҡырҡып ташлауында. Күңел төшөнкө булыу өсөн һеҙ донъяның нисек эшләгәнен беләм тип уйларға тейешһегеҙ, ә 10 йәшлек баланың был туралағы теләһә ниндәй теорияһы, моғайын, бик тар булыр ине.
Сафлыҡ — ул шулай уҡ асыҡ аҡыллылыҡ. Беҙ балаларҙың өйрәнеүҙе дауам итә алыуҙары өсөн уларҙың саф булыуын теләйбеҙ. Ни тиклем парадоксаль яңғырамаһын, белемдең ҡайһы бер төрҙәре башҡа төр белемгә ҡамасаулай. Әгәр һеҙ донъяның бер-береһенән файҙаланырға тырышҡан кешеләр менән тулы аяуһыҙ урын булыуын белергә йыйынһағыҙ, уны иң һуңынан белгәнегеҙ яҡшыраҡ. Кире осраҡта һеҙ артабан күберәк өйрәнергә тырышмаясаҡһығыҙ.
Бик аҡыллы өлкәндәр йыш ҡына ғәҙәти булмағанса саф булып күренә, һәм был осраҡлылыҡ түгел тип уйлайым. Минеңсә, улар ҡайһы бер нәмәләр тураһында белеүҙән аңлы рәүештә баш тартҡан. Әлбиттә, мин шулай эшләйем. Элек мин бөтә нәмәне белергә теләйем тип уйлай торғайным. Хәҙер беләм: улай түгел.
Үлем
Енси мөнәсәбәттәрҙән ҡала, үлем — өлкәндәр балаларға иң асыҡ ялғанлай торған тема. Енси мөнәсәбәттәрҙе тәрән тыйыуҙар арҡаһында йәшерәләр тип уйлайым. Ләкин ни өсөн беҙ үлемде балаларҙан йәшерәбеҙ? Моғайын, бәләкәй балалар унан айырыуса ҡурҡҡанға күрәлер. Улар үҙҙәрен хәүефһеҙ тойорға теләй, ә үлем — иң төп ҡурҡыныс.
Ата-әсәйебеҙҙең беҙгә һөйләгән иң ғәжәп ялғандарының береһе беҙҙең тәүге бесәйебеҙҙең үлеме тураһында ине. Йылдар үткәс, беҙ тулыраҡ мәғлүмәт һораған һайын, улар күберәк уйлап сығарырға мәжбүр булды, шулай итеп тарих бик ҡатмарлашты. Бесәй ветеринар бүлмәһендә үлгән булған. Нимәнән? Наркоздың үҙенән. Ни өсөн бесәй ветеринар бүлмәһендә булған? Бысыу (стерилләштереү) өсөн. Һәм ни өсөн бындай ябай операция уны үлтергән? Был ветеринарҙың ғәйебе түгел; бесәйҙең тыумыштан йөрәге көсһөҙ булған; наркоз уның өсөн артыҡ булған; әммә быны алдан бер кем дә белә алмай ине. Беҙ егерме йәштәрҙә булғанда ғына дөрөҫлөк асыҡланды: шул ваҡытта өс йәштәр тирәһендә булған һеңлем яңылыш бесәйгә баҫып, уның арҡаһын һындырған булған.
Улар бесәйҙең хәҙер бесәйҙәр ожмахында бәхетле булыуын беҙгә әйтеү ихтыяжын тойманы. Ата-әсәйем бер ҡасан да үлгән кешеләр йәки хайуандар «яҡшыраҡ урынға китте» йәки беҙ улар менән тағы осрашасаҡбыҙ тип раҫламаны. Был беҙгә зыян килтермәгән кеүек.
Өләсәйем олатайымдың үлеме тураһында төҙәтелгән өлгөһөн һөйләне. Бер көндө улар китап уҡып ултырғанда, өләсәйем уға өндәшкәс, ул яуап бирмәгән. Ул йоҡлап ятҡан кеүек булған, әммә өләсәйем уны уятырға тырышҡас, уята алмаған. «Ул юҡ ине инде». Йөрәк өйәнәге йоҡоға талыу кеүек яңғырай ине. Һуңыраҡ мин барыһының да шул тиклем шыма булмағанын һәм йөрәк өйәнәге уны үлтереү өсөн бер көнгә яҡын ваҡытты алғанын белдем.
Бындай асыҡ ялғандар менән бер рәттән, үлем тураһында һүҙ сыҡҡанда теманы үҙгәртеү ҙә күп булғандыр. Мин быны хәтерләмәйем, әлбиттә, әммә яҡынса 19 йәшкә еткәнсе үләсәгемде ысынында төшөнмәүемдән сығып, быны самалай алам. Нисек мин шул тиклем асыҡ нәмәне шул тиклем оҙаҡ ваҡыт аңламай йөрөй алдым икән? Хәҙер, ата-әсәләрҙең был теманы нисек хәл итеүен күргәс, мин аңлайым: үлем тураһындағы һорауҙар йомшаҡ, ләкин ныҡлы рәүештә ситкә борола.
Бигерәк тә был темала балалар ҡаршы атлай. Балалар йыш ҡына үҙҙәренә ялғанлауҙарын теләй. Улар ата-әсәләренең ышаныуын теләгән тиклем үк уңайлы, хәүефһеҙ донъяла йәшәүҙәренә ышанырға теләй. [4]
Идентиплыҡ (үҙендәлек)
Ҡайһы бер ата-әсәләр ниндәйҙер этник йәки дини төркөмгә ныҡ бәйләнгән һәм балаларының да шуны тойғоһон теләй. Был, ғәҙәттә, ялғанлауҙың ике төрлө төрөн талап итә: беренсеһе — балаға уның X булыуын әйтеү, ә икенсеһе — X-тар үҙҙәрен айырып тороу өсөн ышанған теләһә ниндәй ялғандар. [5]
Балаға уның билдәле бер этник йәки дини оҡшашлығы барлығын әйтеү — һеҙ уға әйтә алған иң ныҡ йәбешә торған нәмәләрҙең береһе. Балаға әйткән башҡа һәр нәмә тураһында, улар һуңыраҡ үҙҙәре фекер йөрөтә башлағас, үҙ фекерен үҙгәртә ала. Әммә балаға ниндәйҙер төркөм ағзаһы булыуын әйтһәгеҙ, унан ҡотолоу мөмкин түгел кеүек күренә.
Был ата-әсәләр һөйләгән иң уйланылған ялғандарҙың береһе булыуына ҡарамаҫтан шулай. Ата-әсәләр төрлө диндән булғанда, улар йыш ҡына балаларын «X итеп үҫтереү» тураһында үҙ-ара килешә. Һәм был эшләй. Балалар, буйһоноп, үҙҙәрен X тип иҫәпләп үҫә, әгәр ата-әсәләре икенсе юлды һайлаған булһа, улар үҙҙәрен Y тип иҫәпләп үҫер ине.
Бының шул тиклем яҡшы эшләүенең бер сәбәбе — ялғандың икенсе төрө. Хәҡиҡәт — дөйөм милек. Һеҙ аҡыллы нәмәләр эшләп һәм дөрөҫ нәмәләргә ышанып, үҙ төркөмөгөҙҙө айыра алмайһығыҙ. Әгәр үҙегеҙҙе башҡа кешеләрҙән айырырға теләһәгеҙ, ирекле, үҙ белдегегеҙ менән ҡабул ителгән нәмәләрҙе эшләргә һәм ялған нәмәләргә ышанырға тейешһегеҙ. Һәм ғүмер буйы шундай үҙ белдекле нәмәләр эшләп, ялғанға ышанып, һәм шуның арҡаһында «сит кешеләр» тарафынан сәйер тип ҡабул ителгәндән һуң, балаларҙы үҙҙәрен X тип иҫәпләргә мәжбүр иткән когнитив диссонанс сикһеҙ ҙур булырға тейеш. Әгәр улар X булмаһа, ни өсөн улар ошо барлыҡ үҙ белдекле инаныстарға һәм йолаларға бәйләнгән? Әгәр улар X булмаһа, ни өсөн бөтә X булмағандар уларҙы шулай тип атай?
Ялғандың был формаһы үҙ файҙаһына эйә түгел түгел. Һеҙ уны файҙалы инаныстарҙы индереү өсөн ҡуллана алаһығыҙ, һәм улар шулай уҡ бала шәхесенең бер өлөшөнә әйләнәсәк. Һеҙ балаға һары төҫтө бер ҡасан да кеймәүҙән, донъяны ҙур ҡуян яратҡанына ышаныуҙан һәм балыҡ ашар алдынан һәр ваҡыт бармаҡтарығыҙҙы шартлатыуҙан тыш, X-тарҙың айырыуса намыҫлы һәм эшһөйәр булыуын әйтә алаһығыҙ. Шул саҡта X балалары намыҫлы һәм эшһөйәр булыуҙы үҙҙәренең шәхесенең бер өлөшө тип тойоп үҫәсәк.
Был, моғайын, хәҙерге диндәрҙең күп таралыуының сәбәбе булып тора һәм уларҙың тәғлимәттәре ни өсөн файҙалы һәм сәйер нәмәләрҙең ҡушылмаһы булыуын аңлата. Сәйер яртыһы — динде ныҡ тотоусы нәмә, ә файҙалы яртыһы — йөкмәтке. [6]
Хакимиәт (абруй)
Өлкәндәрҙең балаларға ялғанлауының иң аҡланмаҫ сәбәптәренең береһе — улар өҫтөнән хакимлыҡты һаҡлау. Ҡайһы ваҡыт был ялғандар ысынлап та яуыз була, мәҫәлән, балаларҙы аҙҙырыусы (педофил) үҙ ҡорбандарына улар менән нимә булғанын кемгәлер һөйләһәләр, бәләгә тараясаҡтарын әйтә. Башҡалары саф күренә; был өлкәндәрҙең үҙ хакимлығын һаҡлау өсөн ни тиклем насар ялғанлауына һәм уны нимә өсөн ҡулланыуына бәйле.
Күпселек өлкәндәр үҙ етешһеҙлектәрен балаларҙан йәшерергә тырыша. Ғәҙәттә, уларҙың мотивтары ҡатнаш була. Мәҫәлән, ситтә бәйләнеше булған атай, ғәҙәттә, быны балаларынан йәшерә. Уның мотивы бер яҡтан уларҙы борсой тигәндән, икенсе яҡтан был енси теманы асыр ине тигәндән, ә өлөшләтә (ул үҙе танығандан күберәк өлөшө) ул уларҙың күҙендә үҙен бысратырға теләмәй.
Әгәр балаларға ниндәй ялған һөйләгәндәрен белергә теләһәгеҙ, уларға «мәсьәләләр» тураһында өйрәтеү өсөн яҙылған теләһә ниндәй китапты уҡығыҙ. [7] Питер Мейл Ни өсөн беҙ айырылышабыҙ? тип аталған китап яҙған. Ул айырылышыу тураһында иҫтә тоторға тейешле иң мөһим өс нәмәнән башлана, шуларҙың береһе:
Һеҙ бер ата-әсәгә ғәйеп ташлай алмайһығыҙ, сөнки айырылышыу бер ҡасан да бер генә кешенең ғәйебе түгел. [8]
Ысынлапмы? Ир кеше секретары менән ҡасып киткәндә, был һәр ваҡыт өлөшләтә ҡатынының ғәйебеме? Әммә мин Мейлдың ни өсөн быны әйткәнен аңлай алам. Бәлки, балалар өсөн ата-әсәләре тураһында хәҡиҡәтте белеүгә ҡарағанда уларҙы хөрмәт итеү мөһимерәктер.
Ләкин өлкәндәр үҙ етешһеҙлектәрен йәшергәнгә күрә, һәм шул уҡ ваҡытта балалар өсөн юғары тәртип стандарттарын талап иткәнгә күрә, күп балалар үҙҙәренең өмөтһөҙ рәүештә артта ҡалыуын тойоп үҫә. Улар һүгенгән һүҙ ҡулланғандары өсөн үҙҙәрен ҡотсоғос яуыз тип тойоп йөрөй, ә ысынында уларҙың тирә-яғындағы күпселек өлкәндәр күпкә насарыраҡ нәмәләр эшләй.
Был әхлаҡи һорауҙарҙа кеүек үк, интеллектуаль һорауҙарҙа ла була. Кешеләр үҙҙәренә ни тиклем нығыраҡ ышанһа, һорауға «Мин белмәйем» тип яуап бирергә шул тиклем әҙерәк күренә. Үҙ-үҙенә аҙыраҡ ышанған кешеләр, уларҙың яуабы булырға тейеш, юғиһә насар күренерҙәр тип уйлай. Ата-әсәйем нәмәнелер белмәгәндәрен таныуҙа яҡшы ине, әммә уҡытыусылар миңә бындай төр ялғанды күп һөйләгәндер, сөнки мин колледжға ингәнгә тиклем уҡытыусының «Мин белмәйем» тигәнен һирәк ишеттем. Мин хәтерләйем, сөнки синыф алдында кемдеңдер быны әйткәнен ишетеү бик ғәжәп ине.
Уҡытыусыларҙың барыһын да белмәүе тураһындағы беренсе ишара миңә алтынсы класта, атайым мәктәптә өйрәнгән нәмәмә ҡаршы сыҡҡас килде. Мин уҡытыусының ҡапма-ҡаршыһын әйткәненә ризаһыҙлыҡ белдергәс, атайым ул кешенең нимә тураһында һөйләгәнен бөтөнләй белмәүен — асылда уның башланғыс мәктәп уҡытыусыһы ғына булыуын әйтте.
Бары тик уҡытыусымы? Был фраза грамматик яҡтан уҡ яңылыш кеүек тойолдо. Уҡытыусылар уҡытҡан предметтары тураһында барыһын да белмәй инеме ни? Әгәр белмәһәләр, ни өсөн улар беҙгә уҡыта?
Ҡыҙғаныс яғы шунда: АҠШ дәүләт мәктәбе уҡытыусылары, ғәҙәттә, уҡытҡан нәмәләрен бик яҡшы аңламай. Ҡайһы бер шәп ташламалар бар, әммә, ҡағиҙә булараҡ, уҡытыусылыҡҡа барырға йыйынған кешеләр академик яҡтан колледж студенттарының иң аҫҡы өлөшөндә тора. Шуға күрә минең 11 йәшемдә уҡытыусыларҙы яңылышмай тип уйлауым, системаның минең мейемдә ниндәй эш башҡарғанын күрһәтә.
Мәктәп
Мәктәптә балаларға уҡытылған нәмә — ялғандарҙың ҡатмарлы ҡатнашмаһы. Иң аҡланырлығы — өйрәнеүҙе еңелләштереү өсөн идеяларҙы ябайлаштырып һөйләгәндәре. Проблема шунда: ябайлаштырыу исеме аҫтында уҡыу программаһына күп пропаганда үтеп инә.
Дәүләт мәктәптәренең дәреслектәре төрлө ҡеүәтле төркөмдәрҙең балаларға нимә һөйләнеүен теләүе араһындағы компромисты сағылдыра. Ялғандар һирәк асыҡтан-асыҡ була. Ғәҙәттә, улар йә төшөрөп ҡалдырыуҙан, йә башҡалар иҫәбенә билдәле бер темаларға артыҡ баҫым яһауҙан тора. Башланғыс мәктәптә беҙгә бирелгән тарих күренеше һәр ҡеүәтле төркөмдән кәм тигәндә бер вәкиле булған тупаҫ агиография (әүлиәләр тормошо) ине.
Мин хәтерләгән билдәле ғалимдар Эйнштейн, Мария Кюри һәм Джордж Вашингтон Карвер ине. Эйнштейн ҙур шәхес булды, сөнки уның эше атом бомбаһына килтерҙе. Мария Кюри рентген нурҙары менән бәйле ине. Әммә мин Карвер тураһында аптырашта инем. Ул арахис менән ниҙәрҙер эшләгән кеүек ине.
Хәҙер уның ҡара тәнле булғанға күрә (һәм шул уҡ рәүештә Мария Кюриның ҡатын-ҡыҙ булғаны өсөн) исемлектә булыуы асыҡ, әммә бала саҡта мин уның тураһында йылдар буйы аптырап йөрөнөм. Беҙгә дөрөҫөн генә әйтеү яҡшыраҡ булмаҫ инеме икән тип уйлайым: данлыҡлы ҡара тәнле ғалимдарҙың булмауын. Джордж Вашингтон Карверҙы Эйнштейн менән бер рәттән ҡуйыу беҙҙе фән тураһында ғына түгел, ә уның заманында ҡара тәнлеләр осратҡан тотҡарлыҡтар тураһында ла яңылыштырҙы.
Фәндәр йомшағыраҡ (гуманитарыраҡ) була барған һайын, ялғандар йышыраҡ осрай башланы. Сәйәсәткә һәм яңыраҡ тарихҡа барып еткәндә, беҙгә уҡытылған нәмә тулыһынса тиерлек таҙа пропаганда ине. Мәҫәлән, беҙҙе сәйәси лидерҙарға изгеләр кеүек ҡарарға өйрәттеләр — бигерәк тә күптән түгел генә һәләк булған Кеннеди һәм Кингҡа. Һуңыраҡ уларҙың икеһенең дә даими ҡатын-ҡыҙ артынан йөрөүсе булыуын, ә Кеннединың өҫтәүенә стимуляторҙар ҡулланыусы (speed freak) булыуын белеү ғәжәпләндерҙе. (Кингтың плагиаты асыҡланған ваҡытҡа, мин билдәле кешеләрҙең насар ҡылыҡтарына аптырау һәләтемде юғалтҡайным инде.)
Балаларға яңыраҡ тарихты ялғанһыҙ уҡытып булыуына шикләнәм, сөнки был турала әйтер һүҙе булған һәр кемдең ниндәйҙер үҙ боролошо (трактовкаһы) бар. Күпселек яңыраҡ тарих боролоштарҙан (бәхәсле яҡтыртыуҙан) тора. Бәлки, уларға бындай метафакттарҙы ғына уҡытыу яҡшыраҡ булыр ине.
Шулай ҙа, мәктәптәрҙә әйтелгән иң ҙур ялған — уңышҡа ирешеү юлы «ҡағиҙәләр» буйынса барыу аша тигән ялғандыр. Ысынында иһә, был ҡағиҙәләрҙең күбеһе ҙур төркөмдәр менән һөҙөмтәле идара итеү өсөн ҡулайламалар ғына.
Тыныслыҡ
Балаларға ялғанлауыбыҙҙың барлыҡ сәбәптәре араһында иң көслөһө, моғайын, уларҙың беҙгә ялғанлауының шул уҡ ябай сәбәбелер.
Йыш ҡына беҙ кешеләргә ялғанлағанда, был ниндәйҙер аңлы стратегияның өлөшө түгел, ә уларҙың дөрөҫлөккә ярһып яуап бирәсәге арҡаһында. Балаларҙа, билдәләмә буйынса тиерлек, үҙ-үҙеңде контролдә тотоу етмәй. Улар нәмәләргә ярһып яуап бирә — шуға күрә уларға күп ялғанлайҙар. [9]
Бер нисә Рәхмәт белдереү көнө элек бер дуҫым балаларға ялғанлағанда беҙҙең ҡатмарлы мотивтарыбыҙҙы бик яҡшы кәүҙәләндергән хәлгә осраны. Өҫтәлгә ҡыҙҙырылған күркә килтерелгәс, уның хәүефле дәрәжәлә зирәк 5 йәшлек улы күркәнең үлергә теләү-мәләүен көтмәгәндә һораны. Ҡот осҡос хәлде алдан күреп, дуҫым һәм уның ҡатыны тиҙ генә яуап уйлап тапты: эйе, күркә үлергә теләгән, һәм ысынында бөтә ғүмерен уларҙың Рәхмәт белдереү төшкө ашы булыу маҡсаты менән йәшәгән. Һәм был (уһ) бөтә нәмәне тамамланы.
Беҙ балаларға уларҙы һаҡлау өсөн ялғанлаған һайын, ғәҙәттә, тыныслыҡты һаҡлау өсөн дә ялғанлайбыҙ.
Бындай тынысландырыусы ялғандың бер эҙемтәһе шул: беҙ ҡурҡыныс нәмәләрҙе ғәҙәти күренеш тип уйлап үҫәбеҙ. Беҙҙе өйрәткәнсә генә улар тураһында борсолмай торғас, олоғайғас ҡайһы бер мәсьәләләрҙең киҫкенлеген тойоп хәстәрләү ауыр була. Миңә яҡынса 10 йәш булғанда, тирә-яҡ мөхитте бысратыу тураһында бер документаль фильм күрҙем һәм был мине паникаға төшөрҙө. Планета кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып емерелә кеүек тойолдо. Шунан һуң мин әсәйемә барып, ысынлап та шулаймы тип һораным. Уның нимә әйткәне иҫемдә юҡ, ләкин ул мине тынысландырҙы, һәм мин был хаҡта борсолоуҙан туҡтаным.
Ҡурҡҡан 10 йәшлек бала менән эш итеү өсөн был, бәлки, иң яҡшы ысул булғандыр. Ләкин беҙ бының хаҡын аңларға тейешбеҙ. Бындай ялған — насар күренештәрҙең һаҡланып ҡалыуының төп сәбәптәренең береһе: беҙ барыбыҙ ҙа уларҙы һанға һуҡмаҫҡа өйрәтелгәнбеҙ.
Детокс
Ярыштағы спринтер тиҙ арала тиерлек «кислород бурысы» тип аталған халәткә инә. Уның организмы ғәҙәти аэроб һулыш алыуға ҡарағанда тиҙерәк булған ашығыс энергия сығанағына күсә. Ләкин был процесс тарҡатыу өсөн өҫтәмә кислород талап иткән ҡалдыҡ матдәләр туплай, шуға күрә ярыш аҙағында уға хәл алыу өсөн туҡтап, бер аҙ тын алырға тура килә.
Беҙ бәлиғлек осорона үҙенә күрә бер хәҡиҡәт бурысы менән аяҡ баҫабыҙ. Беҙгә (һәм ата-әсәйҙәребеҙгә) бала саҡты үткәреп ебәреү өсөн бик күп ялған һөйләнеләр. Ҡайһылары кәрәк булғандыр ҙа. Ҡайһылары, моғайын, кәрәкмәгәндер. Ләкин беҙ барыбыҙ ҙа оло тормошҡа башыбыҙ ялған менән тулы килеш киләбеҙ.
Өлкәндәр һине ултыртып, һиңә үҙҙәре һөйләгән барлыҡ ялғандарҙы аңлатып биргән бер ниндәй ҙә мәл юҡ. Улар уның күпселеген онотҡандар инде. Шуға күрә, башыңды был ялғандарҙан таҙартырға теләһәң, быны үҙең эшләргә тура киләсәк.
Быны аҙҙар эшләй. Күпселек кешеләр аңдарына йәбешкән төрөү материалы киҫәктәре менән ғүмер буйы йәшәй һәм был турала бер ҡасан да белмәй. Бағла саҡта һиңә һөйләнгән ялғандарҙың эҙемтәләрен тулыһынса юҡҡа сығарыу бер ҡасан да мөмкин түгелдер, ләкин тырышып ҡарарға төргәк. Мин шуны күрҙем: үҙемә һөйләнгән берәй ялғанды фашлай алған һайын, башҡа бик күп нәмә үҙ урынына ултыра ине.
Бәхеткә күрә, олоғайғас һеҙгә үҙегеҙгә ниндәй ялған һөйләгәндәрен аңлау өсөн ҡуллана алырлыҡ яңы ҡиммәтле ресурс бирелә. Һеҙ хәҙер үҙегеҙ ялғансыларҙың береһе. Һеҙ үҫеп килгән киләһе быуын балалары өсөн ололарҙың донъяны нисек биҙәп күрһәтеүен шаршау артынан күҙәтә алаһығыҙ.
Башыңды таҙартыуҙың тәүге аҙымы — нейтраль күҙәтеүсенән ни тиклем йыраҡ булыуыңды аңлау. Мин мәктәпте тамамлағанда, үҙемде тулыһынса скептик тип уйлай инем. Мәктәптең буш нәмә икәнен төшөнгәйнем. Белеүемсә, мин белгән барлыҡ нәмәне шик аҫтына ҡуйырға әҙер инем. Ләкин мин белмәгән башҡа күп кенә нәмәләр араһында башымда күпме сүп-сар йыйылғанлығы ла бар ине. Тәбиғи зиһенеңде буш таҡта тип кенә ҡарау етмәй. Һин уны аңлы рәүештә юйырға тейешһең.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин ошондай ҡырыҫ ябай һүҙҙе һайлауымдың бер сәбәбе шунда: балаларға һөйләгән ялғандарыбыҙ беҙ уйлағанса зыянһыҙ булмаҫҡа ла мөмкин. Элек өлкәндәрҙең балаларға нимә һөйләгәненә ҡараһағыҙ, уларға ни тиклем күп ялған һөйләгәндәре тетрәндерә. Беҙҙең кеүек үк, улар быны иң изге ниәттәр менән эшләгән. Шуға күрә, әгәр беҙ балалар менән мөмкин тиклем асыҡбыҙ тип уйлаһаҡ, моғайын, үҙ-үҙебеҙҙе алдайбыҙҙыр. 100 йылдан һуң йәшәйәсәк кешеләр, беҙ 100 йыл элек кешеләр һөйләгән ҡайһы бер ялғандарҙан шаңҡыған кеүек, беҙҙең ялғандарҙан да шулай уҡ шаңҡырҙар, моғайын.
Уларҙың ҡайһылары булырын мин алдан әйтә алмайым һәм 100 йылдан һуң ахмаҡ булып күренәсәк эссе яҙғым килмәй. Шуға күрә хәҙерге заман модаһы буйынса ғәфү итерлек тип иҫәпләнгән ялғандар өсөн махсус эвфемизмдар ҡулланыу урынына, мин барлыҡ ялғандарыбыҙҙы ябай ғына итеп ялған тип атайым.
(Мин бер төрөн төшөрөп ҡалдырҙым: балаларҙың ихлас ышаныуы менән уйнау өсөн әйтелгән ялғандар. Былар «уйлап сығарылған уйындан» (был ысынында ялған да түгел, сөнки ул күҙ ҡыҫып әйтелә) алып өлкән аға-апайҙар һөйләгән ҡурҡыныс ялғандарға тиклем етә. Улар тураһында әйтерлек күп нәмә юҡ: мин беренсе төрөнөң юғалыуын теләмәҫ инем, ә икенсе төрөнөң юғалырын көтмәҫ инем.)
[2] Calaprice, Alice (ed.), The Quotable Einstein, Princeton University Press, 1996.
[3] Әгәр ата-әсәйҙәрҙән балалар ни өсөн һүгенергә тейеш түгел тип һораһағыҙ, белеме түбәнерәк булғандары ғәҙәттә «был килешмәй» кеүек ябай яуап бирә, ә белемлерәктәре ҡатмарлы аңлатмалар уйлап сығара. Ысынында иһә, белеме аҙыраҡ булған ата-әсәйҙәр хәҡиҡәткә яҡыныраҡ кеүек тойола.
[4] Бәләкәй балалары булған бер дуҫым билдәләп үткәнсә, бәләкәй балалар үҙҙәрен үлемһеҙ тип иҫәпләүе еңел, сөнки улар өсөн ваҡыт бик яй үтә кеүек. 3 йәшлек бала өсөн бер көн өлкән кешегә бер ай кеүек тойола. Шуға күрә уның өсөн 80 йыл беҙгә 2400 йыл кеүек яңғырай.
[5] Динде ялғандың бер төрө тип классификациялағаным өсөн сикһеҙ битәрләүҙәргә дусар буласағымды аңлайым. Ғәҙәттә кешеләр был мәсьәләнән, етерлек кимәлдә оҙаҡ ваҡыт һәм етерлек кимәлдә күп һанлы кешеләр ышанған ялған хәҡиҡәттең ғәҙәти стандарттарынан өҫтөн тора, тигән мәғәнә белдергән ике йөҙлөлөк менән ҡаса. Ләкин мин киләсәк быуындар ниндәй ялғандарҙы ғәфү ителгеһеҙ тип табасағын алдан әйтә алмағанлыҡтан, беҙ әйткән бер ниндәй ҙә төрҙө ышаныслы рәүештә төшөрөп ҡалдыра алмайым. Эйе, 100 йылдан һуң дин моданан сығыр тип уйлау икеле күренә, ләкин 1880 йылда берәйһенә 1980 йылда мәктәп балаларына мастурбацияның тулыһынса нормаль күренеш булыуын һәм бының өсөн үҙеңде ғәйепле тойорға ярамауын өйрәтәсәктәре ни тиклем икеле булып күренһә, быныһы ла шул тиклем генә икеле.
[6] Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йөк үҙ эсенә яҡшы ғәҙәттәр менән бер рәттән насарҙарын да ала ала. Мәҫәлән, Америкалағы ҡайһы бер төркөмдәр тарафынан «аҡ тәнлеләр кеүек эш итеү» тип иҫәпләнгән билдәле сифаттар бар. Ысынында иһә уларҙың күбеһен «японса эш итеү» тип тә атап булыр ине. Бындай ғәҙәттәрҙә үҙенсәлекле аҡ тәнлеләргә генә хас булған бер ни ҙә юҡ. Улар ҡалаларҙа йәшәү буйынса оҙайлы традициялары булған барлыҡ мәҙәниәттәргә лә хас. Шуға күрә бер төркөмдөң быға ҡапма-ҡаршы эш итеүҙе үҙ идентиплығының бер өлөшө тип иҫәпләүе, моғайын, отторошло аҙымдыр.
[7] Был контекстта «мәсьәләләр» тигәндең төп мәғәнәһе — «беҙ уларға алдайсаҡ нәмәләр». Шуға күрә лә был темалар өсөн махсус атама бар.
[8] Mayle, Peter, Why Are We Getting a Divorce?, Harmony, 1988.
[9] Иң ҡыҙығы, балаларҙың өлкәндәргә ялғанлауының төп сәбәбе лә шул уҡ. Кешеләр һеҙгә борсоулы хәбәрҙәр әйткәндә ярһып сыҡһағыҙ, улар уны һеҙгә башҡа әйтмәйәсәк. Үҫмерҙәр дуҫының өйөндә ҡунырға тейеш булған төндә ысынында ни булғанын ата-әсәләренә һөйләмәйҙәр — был ата-әсәләрҙең 5 йәшлек балаларға Рәхмәт көнөндәге күркә тураһында дөрөҫөн һөйләмәү сәбәбе менән бер үк. Белһәләр, улар аптырап төшөр ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Sam Altman, Marc Andreessen, Trevor Blackwell, Patrick Collison, Jessica Livingston, Jackie McDonough, Robert Morris, һәм David Sloo-ға рәхмәт белдерәм. Һәм бында бәхәсле фекерҙәр булғанлыҡтан, уларҙың береһе лә бындағы бөтә нәмә менән ризалашмағанын өҫтәргә тейешмен.