Ересектер балаларға үнемі өтірік айтады. Мен мұны тоқтатуымыз керек деп тұрған жоқпын, бірақ тым құрығанда қандай өтірік айтатынымызды және неліктен екенін саралап көрсек деймін.
Бұдан өзімізге де пайда болуы мүмкін. Бала күнімізде бәрімізге де өтірік айтты, және сол өтіріктердің кейбірі бізге әлі күнге дейін әсер етіп келеді. Сол себепті ересектердің балаларға қалай өтірік айтатынын зерттей отырып, біз өзімізге айтылған өтіріктерден санамызды тазарта алармыз.
Мен «өтірік» сөзін өте кең мағынада қолданып отырмын: тек ашық жалған сөздерді ғана емес, балаларды жаңылдыратын әлдеқайда нәзік тәсілдердің бәрін қоса алғанда. «Өтірік» сөзі жағымсыз реңкке ие болғанымен, мен бұлай ешқашан істемеуіміз керек деген пікір айтқым келмейді — тек осылай істеген кезімізде мұқият болсақ болғаны. [1]
Біздің балаларға өтірік айтуымыздағы ең таңғаларлық нәрселердің бірі — бұл сөз байласудың қаншалықты ауқымды екендігі. Барлық ересектер өз мәдениетінің балаларға не туралы өтірік айтатынын біледі: бұл — сіз «Ата-анаңнан сұра» деп жауап беретін сұрақтар. Егер бала 1982 жылы Дүниежүзілік серияны кім жеңіп алғанын немесе көміртектің атомдық салмағы қандай екенін сұраса, сіз оған бірден айта саласыз. Бірақ бала сізден «Құдай бар ма?» немесе «Жезөкше деген не?» деп сұраса, сіз «Ата-анаңнан сұра» деп айтуыңыз әбден мүмкін.
Бәріміз бір ауыздан келісіп алғандықтан, балалар өздеріне ұсынылған дүниетанымынан кемшіліктерді өте сирек көреді. Ең үлкен келіспеушіліктер ата-аналар мен мектептер арасында болады, бірақ олардың өзі мардымсыз. Мектептер даулы тақырыптар туралы не айтатынына абай болады, ал егер олар ата-аналар өз балаларының сенгенін қалайтын нәрселерге қайшы келсе, ата-аналар не мектепке тыныш отыру үшін қысым жасайды, не балаларын жаңа мектепке ауыстырып алады.
Бұл сөз байласудың тереңдігі сонша, оны әшкерелейтін көптеген балалар мұны тек өздеріне айтылған нәрселердегі ішкі қайшылықтарды табу арқылы ғана түсінеді. Бұл ота жасалып жатқанда оянып кеткендер үшін ауыр соққы болуы мүмкін. Эйнштейннің басында мынадай жағдай болған:
Ғылыми-көпшілік кітаптарды оқу арқылы мен көп ұзамай Інжілдегі әңгімелердің көбі шындыққа жанаспайтынына нық сенімге жеттім. Мұның салдары — жастарды мемлекет өтірік арқылы әдейі алдап жатыр деген әсермен қатар келген нағыз фанатикалық еркін ойлау болды: бұл мені қатты күйзелткен әсер еді. [2]
Мен ол сезімді есте сақтадым. 15 жасымда мен бүкіл әлем бастан-аяқ бүлінген деп нық сендім. Сондықтан да The Matrix сияқты фильмдер соншалықты резонанс тудырады. Әрбір бала жасанды әлемде өседі. Бір жағынан, оның артындағы күштер бір топ зұлым машиналар сияқты анық бөлініп тұрса және таблетка ішу арқылы ғана одан біржола қол үзуге мүмкіндік болса, әлдеқайда оңай болар еді.
Қорғаныс
Ересектерден балаларға неге өтірік айтатынын сұрасаңыз, олардың ең жиі келтіретін себебі — оларды қорғау. Ал балалар шынымен де қорғауды қажет етеді. Сіздің жаңа туған сәби үшін жасағыңыз келетін орта үлкен қаланың көшелеріне мүлде ұқсамайды.
Бұл соншалықты айқын болғандықтан, оны өтірік деп атаудың өзі оғаш көрінеді. Сәбиге әлемнің тыныш, жылы әрі қауіпсіз екендігі туралы әсер қалдыру, әрине, жаман өтірік емес. Бірақ егер оны саралап қарамаса, мұндай зиянсыз өтірік кесірге айналуы мүмкін.
Біреуді 18 жасқа дейін жаңа туған нәресте сияқты қорғалған ортада ұстап көргіңіз келгенін елестетіп көріңізші. Әлем туралы біреуді соншалықты өрескел алдау қорғау емес, қорлау болып көрінер еді. Әрине, бұл төтенше мысал; ата-аналар мұндай әрекетке барғанда, бұл республикалық жаңалықтарға айналады. Бірақ сіз осы мәселенің кішігірім нұсқасын қала маңындағы жасөспірімдердің бойындағы күйзелістен көре аласыз.
Қала маңының (субурбияның) негізгі мақсаты — балалардың өсіп-жетілуі үшін қорғалған ортаны қамтамасыз ету. Және бұл 10 жасар балалар үшін өте жақсы көрінеді. Мен 10 жасымда қала маңында өмір сүргенді ұнататынмын. Мен оның қаншалықты залалсыздандырылған, жансыз екенін байқамадым. Менің бүкіл әлемім велосипедпен баратын бірнеше досымның үйінен және жүгіріп ойнайтын кішкене орманнан аспайтын. Логарифмдік шкала бойынша мен бесік пен жер шарының қақ ортасында едім. Қала маңындағы көше дәл менің өлшеміме лайық болды. Бірақ мен есейген сайын, қала маңы маған тұншықтыратындай жасанды болып көріне бастады.
Өмір 10 немесе 20 жаста өте жақсы болуы мүмкін, бірақ 15 жаста ол көбінесе күйзеліске толы болады. Бұл осы жерде шеше салатын мәселе емес, бірақ 15 жаста өмірдің шынымен нашар болатынының бір себебі — балалар 10 жасар балаларға арналған әлемде қамалып қалады.
Ата-аналар балаларын қала маңында өсіру арқылы оларды неден қорғамақ болады? Манхэттеннен көшіп кеткен бір құрбым 3 жасар қызының жай ғана «тым көп нәрсені көргенін» айтты. Ойыма бірінші келгендер мыналар болуы мүмкін: есірткі қолданған немесе мас адамдар, кедейлік, ессіздік, қорқынышты аурулар, әртүрлі дәрежедегі оғаш жыныстық мінез-құлық және қатыгез ашу-ыза.
Егер менің 3 жасар балам болса, мені бәрінен бұрын ашу-ыза алаңдатар еді деп ойлаймын. Мен Нью-Йоркке көшкенде 29 жаста едім, тіпті сол кезде де мен таңғалдым. Мен 3 жасар баланың мен көрген кейбір дау-дамайларды көргенін қаламас едім. Бұл тым қорқынышты болар еді. Ересектер кішкентай балалардан жасыратын нәрселердің көбін олардың бар екенін жасырғысы келгендіктен емес, қорқынышты болғандықтан жасырады. Баланы жаңылдыру — тек жанама нәтиже ғана.
Бұл ересектердің балаларға айтатын өтіріктерінің ішіндегі ең ақтауға болатындарының бірі болып көрінеді. Бірақ бұл өтіріктер жанама болғандықтан, біз олардың қатаң есебін жүргізбейміз. Ата-аналар жыныстық қатынас туралы шындықты жасырғандарын біледі, және көпшілігі белгілі бір уақытта балаларын отырғызып, толығырақ түсіндіреді. Бірақ нақты әлем мен олар өскен жасанды орта арасындағы айырмашылықтар туралы балаларына айтатындар өте аз. Осыны ата-аналардың өз балаларына сіңіруге тырысатын сенімділігімен үйлестіріңіз, сонда жыл сайын дүниені қалай басқару керектігін білемін деп ойлайтын 18 жастағы жастардың жаңа тобы пайда болады.
Барлық 18 жастағылар дүниені қалай басқару керектігін білеміз деп ойламай ма? Шын мәнінде, бұл соңғы уақыттағы жаңалық сияқты, оның пайда болғанына шамамен 100 жылдан аспаған. Индустрияландыруға дейінгі дәуірде жасөспірімдер ересектер әлемінің кіші мүшелері болды және өздерінің кемшіліктерін салыстырмалы түрде жақсы білетін. Олар ауыл ұстасындай мықты немесе шебер емес екенін көре алды. Бұрынғы уақытта адамдар балаларға кейбір нәрселер туралы бізден гөрі көбірек өтірік айтқан, бірақ жасанды, қорғалған ортадағы жасырын өтіріктер — жақында ғана шыққан тапқырлық. Көптеген жаңа өнертабыстар сияқты, мұны да алдымен байлар алды. Патшалар мен ірі магнаттардың балалары әлемнен оқшауланып өскен алғашқы адамдар болды. Қала маңы халықтың жартысына осы тұрғыдан алғанда патшалар сияқты өмір сүруге мүмкіндік береді.
Секс (және есірткі)
Жасөспірім балаларды Нью-Йоркте тәрбиелеуге қатысты менде басқаша алаңдаушылықтар болар еді. Мен олардың не көретініне азырақ, ал не істейтініне көбірек алаңдар едім. Мен колледжде Манхэттенде өскен көптеген балалармен бірге оқыдым, және әдетте олар өмірден әбден жалыққан, торыққан сияқты көрінетін. Олар орта есеппен шамамен 14 жасында пәктігінен айырылған сияқты болды және колледжге келгенге дейін мен тіпті естіп көрмеген көптеген есірткі түрлерін қолданып үлгерген еді.
Ата-аналардың жасөспірім балаларының жыныстық қатынасқа түскенін қаламауының себептері күрделі. Кейбір айқын қауіптер бар: жүктілік және жыныстық жолмен берілетін аурулар. Бірақ ата-аналардың өз балаларының жыныстық қатынасқа түскенін қаламауының жалғыз себептері бұл емес. 14 жасар қыздың қарапайым ата-анасы жүктілік немесе жыныстық жолмен берілетін аурулардың қаупі нөлге тең болса да, оның жыныстық қатынасқа түсу идеясын жек көрер еді.
Балалар өздеріне барлық шындық айтылмай жатқанын сезетін шығар. Ақыр соңында, жүктілік пен жыныстық жолмен берілетін аурулар ересектер үшін де дәл сондай проблема, бірақ олар жыныстық қатынасқа түседі.
Ата-аналарды жасөспірім балаларының жыныстық қатынасқа түсуінде шын мәнінде не мазалайды? Бұл ойды ұнатпау соншалықты ішкі сезімнен туындайды, тіпті ол туа біткен болуы мүмкін. Бірақ егер ол туа біткен болса, онда әмбебап болуы керек еді, ал әлемде ата-аналар жасөспірім балаларының жыныстық қатынасқа түсуіне қарсы болмайтын, тіпті 14 жастағылардың ана атануы қалыпты жағдай саналатын көптеген қоғамдар бар. Сонымен не болып жатыр? Жыныстық жетілуге дейінгі балалармен жыныстық қатынасқа түсуге қатысты әмбебап тыйым (табу) бар сияқты. Мұның эволюциялық себептерін елестетуге болады. Менің ойымша, индустрияланған қоғамдардағы ата-аналардың жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа түсуін ұнатпауының басты себебі осы. Олар балаларын биологиялық тұрғыдан бала болмаса да, әлі күнге дейін бала деп санайды, сондықтан балалармен жыныстық қатынасқа тыйым салу әлі де өз күшінде.
Ересектер секс туралы жасыратын бір нәрсені есірткі туралы да жасырады: ол үлкен рахат әкелуі мүмкін. Секс пен есірткіні соншалықты қауіпті ететін де — осы. Оларға деген құштарлық адамның парасатын тұмандандыруы мүмкін — ал бұл тұманданып жатқан ақыл жасөспірімнің онсыз да бейшара пайымы болған кезде, әсіресе қорқынышты.
Бұл жерде ата-аналардың қалауы бір-біріне қайшы келеді. Бұрынғы қоғамдар балаларға олардың пайымы нашар екенін ашық айтатын, ал қазіргі заманғы ата-аналар өз балаларының сенімді болғанын қалайды. Бұл олардың өз орындарын көрсетіп отыратын ескі әдістен гөрі жақсырақ жоспар болуы мүмкін, бірақ оның жанама әсері бар: балаларға олардың пайымы қаншалықты жақсы екендігі туралы жасырын өтірік айтқаннан кейін, біз оларға, егер олар бізге сенсе, қандай пәлеге ұшырауы мүмкін екендігі туралы тағы да өтірік айтуға мәжбүр боламыз.
Егер ата-аналар балаларына секс пен есірткі туралы шындықты айтатын болса, ол былай болар еді: бұл нәрселерден аулақ болуыңның себебі — сенің пайымың өте нашар. Сенен екі есе көп тәжірибесі бар адамдардың өзі солардан опық жеп жатады. Бірақ бұл шындық сенімсіз болатын жағдайлардың бірі болуы мүмкін, өйткені нашар пайымның бір белгісі — өзіңнің жақсы пайымың бар екеніне сену. Бір нәрсені көтеруге әліңіз жетпесе, мұны анық сезесіз, бірақ шешімді ойланбай қабылдаған кезде, өзіңізге одан сайын сенімді бола түсесіз.
Аңғалдық (пәктік)
Ата-аналардың балаларының жыныстық қатынасқа түскенін қаламауының тағы бір себебі — олардың пәктігін сақтап қалғысы келетіндігі. Ересектерде балалардың қалай әрекет етуі керектігі туралы белгілі бір модель бар, және бұл басқа ересектерден күтетін нәрседен ерекшеленеді.
Ең айқын айырмашылықтардың бірі — балаларға қолдануға рұқсат етілген сөздер. Көптеген ата-аналар басқа ересектермен сөйлескенде балаларының қолданғанын қаламайтын сөздерді пайдаланады. Олар бұл сөздердің бар екенін мүмкіндігінше ұзақ уақыт жасыруға тырысады. Және бұл — әркім қатысатын сөз байласулардың тағы бірі: балалардың алдында былапыт сөйлеуге болмайтынын бәрі біледі.
Ата-аналардың балаларға айтатын кез келген нәрсесінің ішінде балалардың неліктен боғауыз сөздер айтпауы керектігі туралы түсіндірмелерден артық әртүрлі түсіндірмені ешқашан естіген емеспін. Мен білетін әрбір ата-ана балаларына боқтауға тыйым салады, бірақ олардың ешқайсысының ақтауы бір-біріне ұқсамайды. Көпшілігі алдымен балалардың боқтамауын қалайтыны, содан кейін ғана оның себебін ойлап табатыны анық.
Сондықтан не болып жатқаны туралы менің теориям мынадай: былапыт сөздердің қызметі — сөйлеушіні ересек адам ретінде белгілеу. «Боқ» пен «үлкен дәрет» сөздерінің мағынасында ешқандай айырмашылық жоқ. Ендеше, неге балаларға біреуін айтуға болады да, екіншісіне тыйым салынады? Жалғыз түсініктеме: анықтамасы бойынша. [3]
Балалар ересектерге ғана тиесілі нәрселерді істегенде, бұл ересектерді неге соншалықты мазалайды? Ауызынан темекісі салбырап, фонарь бағанасына сүйеніп тұрған аузы лас, кекеткіш 10 жасар баланы көз алдына елестетудің өзі өте жайсыз. Бірақ неге?
Балалардың аңғал әрі пәк болғанын қалауымыздың бір себебі — біз дәрменсіздіктің кейбір түрлерін ұнатуға бейімделгенбіз. Аналардың кішкентай балаларының сөздерді дұрыс айтпауын әдейі түзетпейтінін бірнеше рет естідім, өйткені бұл сондай сүйкімді көрінеді. Ал егер ойланып қарасаңыз, сүйкімділік — бұл дәрменсіздік. Сүйкімді болуға арналған ойыншықтар мен мультфильм кейіпкерлері әрқашан аң-таң жүзді және қысқа, дәрменсіз аяқ-қолды болады.
Адам ұрпағының ұзақ уақыт бойы соншалықты дәрменсіз болатынын ескерсек, бізде дәрменсіз жаратылыстарды сүюге және қорғауға деген туа біткен құштарлықтың болуы таңғаларлық емес. Балаларды сүйкімді ететін дәрменсіздік болмаса, олар өте тітіркендіргіш болар еді. Олар жай ғана қабілетсіз ересектер сияқты көрінер еді. Бірақ мәселе тек мұнда ғана емес. Біз елестеткен өмірден жалыққан 10 жасар баланың мені қатты мазалауының себебі — ол тек тітіркендіргіш болып қана қоймай, өсу мүмкіндіктерін тым ерте кесіп тастағандығында. Өмірден жалығу үшін сіз әлемнің қалай жұмыс істейтінін білемін деп ойлауыңыз керек, ал бұл туралы 10 жасар баланың кез келген теориясы өте тар ауқымды болар еді.
Аңғалдық сонымен қатар жаңаға ашықтық болып табылады. Біз балалардың оқуын жалғастыра алуы үшін олардың аңғал, таза болғанын қалаймыз. Қаншалықты парадоксальды естілсе де, білімнің кейбір түрлері басқа білімдердің жиналуына кедергі келтіреді. Егер сіз әлемнің бір-бірін пайдалануға тырысатын адамдарға толы қатыгез орын екенін білетін болсаңыз, оны ең соңында білгеніңіз жөн. Әйтпесе басқа нәрсені үйренуге құлық танытпайтын боласыз.
Өте ақылды ересектер көбінесе ерекше аңғал көрінеді және мен мұны кездейсоқтық деп ойламаймын. Менің ойымша, олар белгілі бір нәрселерді білуден әдейі қашқан. Әрине, мен де солай істеймін. Бұрын мен бәрін білгім келеді деп ойлайтынмын. Енді мен оны қаламайтынымды білемін.
Өлім
Секстен кейін өлім — бұл ересектер балаларға ең ашық өтірік айтатын тақырып. Сексті олар терең тыйымдардың кесірінен жасырады деп сенемін. Бірақ біз неге балалардан өлімді жасырамыз? Мүмкін кішкентай балалар одан ерекше қорқатындықтан болар. Олар өздерін қауіпсіз сезінгісі келеді, ал өлім — ең басты қауіп.
Ата-анамыздың бізге айтқан ең таңғажайып өтіріктерінің бірі алғашқы мысығымыздың өлімі туралы болды. Көптеген жылдар бойы біз көбірек мәлімет сұраған сайын, олар жаңасын ойлап табуға мәжбүр болды, осылайша хикая өте күрделі болып шықты. Мысық мал дәрігерінің кабинетінде өлген. Неден? Анестезияның өзінен. Мысық неге мал дәрігерінде болды? Піштіру үшін. Ал мұндай қарапайым операция оны неге өлтірді? Бұл дәрігердің кінәсі емес; мысықтың жүрегі туа бітті әлсіз болған; анестезия оған тым ауыр болған; бірақ мұны ешкім алдын ала біле алмаған еді. Біз тек жиырмадан асқанда ғана шындық белгілі болды: менің сол кезде шамамен үш жастағы қарындасым байқаусызда мысықты басып кетіп, оның омыртқасын сындырып алған екен.
Олар мысықтың енді мысықтар жұмағында бақытты екенін айтудың қажеттілігін сезбеді. Менің ата-анам өлген адамдар немесе жануарлар «жақсырақ жерге кетті» немесе біз олармен қайта кездесеміз деп ешқашан айтқан емес. Бұл бізге зиян тигізбеген сияқты.
Әжем бізге атамның өлімінің өңделген нұсқасын айтып берді. Ол бір күні екеуі кітап оқып отырғанда, оған бірдеңе дегенін, бірақ оның жауап бермегенін айтты. Ол ұйықтап жатқан сияқты көрінді, бірақ оны оятуға тырысқанда, оята алмады. «Ол келмеске кетті». Жүрек талмасы ұйықтап қалғандай көрінді. Кейінірек мен оның соншалықты тыныш болмағанын және инфаркт оның жанын алу үшін бір күннің көп бөлігін алғанын білдім.
Мұндай ашық өтіріктермен қатар, өлім туралы сөз қозғалғанда тақырыпты басқа жаққа бұру да жиі болған болуы керек. Мен оны, әрине, есіме түсіре алмаймын, бірақ мен шамамен 19 жасқа толғанға дейін өзімнің өлетінімді толық түсінбегенімнен осыны аңғара аламын. Қалайша мен осындай анық нәрсені сонша ұзақ уақыт бойы байқамадым? Енді ата-аналардың бұл тақырыпты қалай басқаратынын көрген соң, мұның қалай болғанын түсінемін: өлім туралы сұрақтар жұмсақ, бірақ батыл түрде басқа жаққа бұрылады.
Әсіресе осы тақырыпта балалар оларға қарай бір қадам жасайды. Балалар көбінесе өздеріне өтірік айтылғанын қалайды. Олар ата-аналары сендіргісі келгендей, өздерінің жайлы, қауіпсіз әлемде өмір сүріп жатқанына сенгісі келеді. [4]
Сәйкестік (идентичность)
Кейбір ата-аналар белгілі бір этникалық немесе діни топқа қатты берілген және олар балаларының да соны сезінгенін қалайды. Бұл әдетте өтіріктің екі түрлі сипатын талап етеді: біріншісі — балаға оның Х екенін айту, ал екіншісі — Х тобының өздерін басқалардан ерекшелеу үшін сенетін нақты өтіріктерінің кез келгені. [5]
Балаға оның белгілі бір этникалық немесе діни ерекшелігі бар екенін айту — оған айтуға болатын ең жабысқақ нәрселердің бірі. Балаға айтқан басқа кез келген нәрсе туралы олар кейінірек өздігінен ойлана бастағанда пікірін өзгерте алады. Бірақ егер сіз балаға оның белгілі бір топтың мүшесі екенін айтсаңыз, одан арылу дерлік мүмкін емес болып көрінеді.
Бұл ата-аналар айтатын ең алдын ала ойластырылған өтіріктердің бірі бола алатынына қарамастан осылай. Ата-аналар әртүрлі дінде болған кезде, олар көбінесе өз балаларын «Х ретінде тәрбиелейміз» деп өзара келіседі. Және бұл нәтиже береді. Балалар өздерін Х деп санап өседі, бірақ ата-аналары басқа жолды таңдағанда, олар өздерін Y деп санап өсер еді.
Мұның соншалықты жақсы жұмыс істеуінің бір себебі — оған қатысты өтіріктің екінші түрі. Шындық — бәріне ортақ игілік. Сіз өз тобыңызды ұтымды нәрселерді жасау және шындыққа жанасатын нәрселерге сену арқылы ерекшелей алмайсыз. Егер сіз өзіңізді басқа адамдардан бөлектегіңіз келсе, сіз негізсіз, ойдан шығарылған нәрселерді жасауыңыз және жалған нәрселерге сенуіңіз керек. Өздерінің бүкіл өмірін ойдан шығарылған нәрселерді жасаумен және жалған нәрселерге сенумен өткізгеннен кейін және осы себепті «сырттағылар» тарапынан оғаш деп танылғаннан кейін, балаларды өздерін Х ретінде қарастыруға итермелейтін когнитивтік диссонанс орасан зор болуы керек. Егер олар Х болмаса, неге олар осы ойдан шығарылған наным-сенімдер мен салт-дәстүрлерге байланған? Егер олар Х болмаса, неге Х еместердің бәрі оларды солай атайды?
Өтіріктің бұл түрі пайдасыз емес. Сіз оны пайдалы наным-сенімдердің жүгін тасымалдау үшін пайдалана аласыз, және олар да баланың сәйкестігінің (болмысының) бір бөлігіне айналады. Балаға ешқашан сары түс кимеуден, әлемді алып қоян жаратқанына сенуден және балық жеуден бұрын саусақтарын сыртылдатудан басқа, Х-тердің өте адал және еңбекқор екенін де айта аласыз. Сонда Х балалары адал әрі еңбекқор болуды өз болмысының бір бөлігі ретінде сезініп өседі.
Қазіргі діндердің көп таралуы осыған байланысты болуы мүмкін және олардың доктриналарының пайдалы мен оғаштың қосындысы екенін түсіндіреді. Оғаш бөлігі — дінді жабыстыратын нәрсе, ал пайдалы бөлігі — негізгі пайдалы жүк. [6]
Билік (бедел)
Ересектердің балаларға өтірік айтуының ең кешірілмейтін себептерінің бірі — олардың үстінен билікті сақтап қалу. Кейде бұл өтіріктер өте қауіпті болады, мысалы, балаларды азғындаушы оларға егер біреуге не болғанын айтса, бастарына бәле тілеп алатынын айтады. Басқалары пәгірек болып көрінеді; бұл ересектердің өз билігін сақтап қалу үшін қаншалықты жаман өтірік айтатынына және оны не үшін пайдаланатынына байланысты.
Көптеген ересектер балалардан өз кемшіліктерін жасыруға белгілі бір дәрежеде күш салады. Әдетте олардың себептері әртүрлі болады. Мысалы, көзіне шөп салған әке әдетте мұны балаларынан жасырады. Оның себебінің бір бөлігі — бұл оларды алаңдатады, бір бөлігі — бұл секс тақырыбын қозғайды, ал бір бөлігі (ол мойындағысы келетіннен үлкенірек бөлігі) — ол олардың алдында өз абыройын түсіргісі келмейді.
Егер сіз балаларға қандай өтірік айтылатынын білгіңіз келсе, оларға «проблемалар» туралы үйрету үшін жазылған кез келген кітапты оқыңыз. [7] Питер Мейл Why Are We Getting a Divorce? («Неге біз ажырасып жатырмыз?») деген кітап жазды. Ол ажырасу туралы есте сақтау керек ең маңызды үш нәрседен басталады, олардың бірі:
Сіз кінәні бір ата-анаға артпауыңыз керек, өйткені ажырасу ешқашан бір адамның ғана кінәсінен болмайды. [8]
Шынымен бе? Еркек өзінің хатшысымен қашып кеткенде, бұған әрқашан әйелінің де ішінара кінәсі бола ма? Бірақ мен Мейлдің неге бұлай айтқанын түсіне аламын. Мүмкін балалар үшін ата-аналары туралы шындықты білуден гөрі оларды құрметтеу маңыздырақ шығар.
Бірақ ересектер өз кемшіліктерін жасыратындықтан және сонымен бірге балаларға мінез-құлықтың жоғары талаптарын қоятындықтан, көптеген балалар өздерін үмітсіз төмен сезініп өседі. Олар боғауыз сөз қолданғаны үшін өздерін керемет зұлым сезініп жүреді, ал шын мәнінде олардың айналасындағы ересектердің көпшілігі одан әлдеқайда жаман нәрселерді жасап жатады.
Бұл моральдық қана емес, зияткерлік сұрақтарда да орын алады. Адамдар өзіне неғұрлым сенімді болса, сұраққа «Білмеймін» деп жауап беруге соғұрлым дайын сияқты көрінеді. Өзіне сенімсіз адамдар білмейтіндей көрінбеу үшін міндетті түрде жауабы болуы керек деп санайды. Менің ата-анам өздері білмейтін нәрселерді мойындауда өте жақсы болды, бірақ маған мұғалімдер тарапынан осы түрдегі көптеген өтіріктер айтылған болуы керек, өйткені колледжге барғанша мен мұғалімнің «Білмеймін» дегенін өте сирек естідім. Мен мұны есімде сақтадым, себебі біреудің сынып алдында осылай айтқанын есту өте таңғаларлық болды.
Мұғалімдердің барлық нәрсені біле бермейтіні туралы алғашқы белгі маған алтыншы сыныпта, әкем мектепте үйренген бір нәрсеме қарсы шыққан кезде келді. Мұғалімнің керісінше айтқанын айтып наразылық білдіргенімде, әкем ол кісінің не туралы айтып тұрғанын өзі де білмейтінін — ақыр соңында ол жай ғана бастауыш сынып мұғалімі екенін айтты.
Жай ғана мұғалім бе? Бұл тіркес грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес сияқты көрінді. Мұғалімдер өздері оқытатын пәндер туралы бәрін білмейтін бе еді? Егер білмесе, неге олар бізге сабақ беріп жүр?
Өкінішті шындық мынада: АҚШ-тың мемлекеттік мектептерінің мұғалімдері әдетте өздері оқытатын нәрсені өте жақсы түсінбейді. Кейбір тамаша ерекшеліктер бар, бірақ әдетте оқытушылықпен айналысуды жоспарлап жүрген адамдар академиялық тұрғыдан колледж контингентінің ең соңында тұрады. Сондықтан менің 11 жасымда да мұғалімдер қателеспейді деп ойлағаным жүйенің менің миымда қандай үлкен жұмыс істегенін көрсетеді.
Мектеп
Балаларға мектепте оқытылатын нәрселер — өтіріктердің күрделі қоспасы. Ең кешірімдісі — түсініктерді үйренуге оңай ету үшін қарапайымдандыру мақсатында айтылғандар. Мәселе мынада: қарапайымдандыру желеуімен оқу бағдарламасына көптеген үгіт-насихат енгізіледі.
Мемлекеттік мектеп оқулықтары әртүрлі ықпалды топтардың балаларға не айтылуын қалайтыны арасындағы ымыраны білдіреді. Өтіріктер сирек жағдайда ашық болады. Әдетте олар не мәліметті алып тастаудан, не басқалардың есебінен белгілі бір тақырыптарға шамадан тыс мән беруден тұрады. Бастауыш сыныпта бізге берілген тарихқа деген көзқарас әрбір ықпалды топтың кем дегенде бір өкілі бар қарапайым жинақ (мадақтау) болды.
Менің есімде қалған әйгілі ғалымдар: Эйнштейн, Мари Кюри және Джордж Вашингтон Карвер. Эйнштейн маңызды тұлға болды, өйткені оның еңбегі атом бомбасына алып келді. Мари Кюри рентген сәулелерімен айналысты. Бірақ Карвер маған жұмбақ болды. Ол жержаңғақпен бірдеңе жасаған сияқты еді.
Қазір оның тізімде қара нәсілді болғандықтан (және дәл сол себепті Мари Кюридің әйел болғандықтан) тұрғаны анық, бірақ бала кезімде мен ол туралы жылдар бойы түсінбей жүрдім. Бізге жай ғана шындықты айту жақсырақ болмас па еді деп ойлаймын: атақты қара нәсілді ғалымдар болған жоқ. Джордж Вашингтон Карверді Эйнштейнмен бір қатарға қою бізді тек ғылым туралы ғана емес, сонымен бірге оның заманында қара нәсілділер кездестірген кедергілер туралы да жаңылыстырды.
Пәндер неғұрлым гуманитарлы болған сайын, өтіріктер соғұрлым жиіледі. Саясат пен жақын тарихқа жеткен кезде бізге үйретілген нәрселер іс жүзінде таза үгіт-насихат болды. Мысалы, бізді саяси көшбасшыларды әулие ретінде көруге үйретті — әсіресе жақында ғана қаза тапқан Кеннеди мен Кингті. Кейінірек олардың екеуі де бірнеше әйелмен қатар жүргенін және Кеннедидің амфетаминге әуес болғанын білу таңғаларлық болды. (Кингтің плагиаты белгілі болған кезде, мен атақты адамдардың жағымсыз әрекеттеріне таңғалу қабілетімнен айырылған едім.)
Балаларға жақын тарихты өтірік айтпай үйрете аласыз ба, күмәнім бар, өйткені бұл туралы айтатын кез келген адамның өз ұстанымы, бұрмалауы болады. Соңғы тарихтың көп бөлігі осындай бұрмалаулардан тұрады. Мүмкін оларға осындай метадеректерді үйреткен дұрысырақ болар еді.
Дегенмен, мектептерде айтылатын ең үлкен өтірік — жетістікке жетудің жолы «ережелерді» сақтау арқылы ғана болады деген сөз. Шын мәнінде, мұндай ережелердің көпшілігі тек үлкен топтарды тиімді басқаруға арналған амалдар (лайфхактар) ғана.
Тыныштық
Біздің балаларға өтірік айтуымыздың барлық себептерінің ішіндегі ең күштісі — олардың бізге өтірік айтуының кәдімгі қарапайым себебімен бірдей болуы мүмкін.
Көбінесе біз адамдарға өтірік айтқан кезде, бұл қандай да бір саналы стратегияның бөлігі болмайды, олар шындыққа тым қатты қарсылық білдіретіндіктен болады. Балаларда, анықтамасы бойынша дерлік, өзін-өзі ұстау қабілеті жетіспейді. Олар нәрселерге қатты қарсылық танытады — сондықтан оларға көп өтірік айтылады. [9]
Бірнеше Ризашылық күні бұрын менің бір досым балаларға өтірік айтқан кезде бізде болатын күрделі себептерді тамаша көрсететін жағдайға тап болды. Үстелге қуырылған күркетауық келгенде, оның таңғаларлықтай зерек 5 жасар ұлы кенеттен күркетауықтың өлгісі келген-келмегенін сұрады. Апаттың боларын сезген досым мен оның әйелі тез арада сөз тапты: иә, күркетауық өлгісі келген және шын мәнінде олардың Ризашылық күнгі кешкі асы болу мақсатымен бүкіл өмірін сүрген. Міне (уһ), осымен бәрі бітті.
Біз балаларды қорғау үшін оларға өтірік айтқан кезде, біз әдетте тыныштықты сақтау үшін де өтірік айтамыз.
Мұндай тыныштандыратын өтіріктердің бір салдары — біз сұмдық нәрселерді қалыпты деп санап өсеміз. Ересек болғанда, кезінде алаңдамауға тікелей үйретілген нәрселер үшін шұғыл шара қабылдау қажеттілігін сезіну бізге қиынға соғады. Шамамен 10 жасымда қоршаған ортаның ластануы туралы деректі фильм көріп, зәрем ұшты. Ғаламшар орны толмас күйреуге ұшырап жатқандай көрінді. Содан кейін анама барып, шынымен солай ма деп сұрадым. Оның не дегені есімде жоқ, бірақ көңілімді орнына түсірді, сөйтіп мен бұл туралы уайымдауды қойдым.
Қорыққан 10 жасар баламен сөйлесудің ең дұрыс жолы сол болған шығар. Бірақ біз оның құнын түсінуіміз керек. Мұндай өтіріктер жаман нәрселердің жойылмай жалғаса беруінің басты себептерінің бірі: бәріміз оларды елемеуге бейімделгенбіз.
Детокс
Жарыс кезіндегі спринтер лезде дерлік «оттегі қарызы» деп аталатын күйге енеді. Оның денесі кәдімгі аэробты тыныс алудан гөрі жылдамырақ төтенше қуат көзіне көшеді. Бірақ бұл процесс ыдырауы үшін қосымша оттегіні қажет ететін қалдық заттарды түзеді, сондықтан жарыстың соңында ол тоқтап, қалпына келу үшін біраз уақыт ентігіп тыныстауға мәжбүр болады.
Біз ересек өмірге белгілі бір шындық қарызымен келеміз. Балалық шағымызда біздің (және ата-анамыздың) жағдайды еңсеруі үшін бізге көптеген өтіріктер айтылды. Кейбіреулері қажет болған шығар. Кейбіреулері қажет болмаған да болар. Бірақ бәріміз ересек өмірге басымыз өтірікке толып келеміз.
Ересектер сені отырғызып қойып, өздері айтқан барлық өтіріктерін түсіндіріп беретін кезең ешқашан болмайды. Олардың көбін өздері де ұмытып қалған. Сондықтан басыңыздан осы өтіріктерді тазартқыңыз келсе, мұны өзіңіз істеуіңіз керек.
Мұны жасайтындар аз. Көптеген адамдар санасына жабысып қалған қаптама қалдықтарымен өмір сүріп өтеді және мұны ешқашан аңғармайды. Бала кезде айтылған өтіріктердің салдарын толық жою мүмкін емес шығар, бірақ талпынып көруге тұрарлық. Маған айтылған өтіріктің күлін көкке ұшырған сайын, басқа көптеген нәрселер өз орнына келгенін байқадым.
Бақытымызға орай, ересек жасқа жеткенде, сізге қандай өтіріктер айтылғанын түсіну үшін пайдалануға болатын құнды жаңа ресурс пайда болады. Енді сіз де сол өтірікшілердің бірісіз. Сіз ересектердің келесі ұрпақ балалары үшін дүниені қалай бұрмалап жатқанын сахна артынан бақылай аласыз.
Сананы тазартудың алғашқы қадамы — бейтарап бақылаушыдан қаншалықты алыс екеніңізді түсіну. Жоғары мектепті бітірген кезде мен өзімді нағыз скептикпін деп ойладым. Мектептің түкке тұрғысыз екенін түсінген едім. Білетін барлық нәрсеме күмән келтіруге дайынмын деп ойладым. Бірақ мен білмеген көптеген нәрселердің бірі — басымда қаншама қоқыс жиналып қалғаны еді. Санаңызды бос парақ деп есептеу жеткіліксіз. Оны саналы түрде өшіріп тазарту керек.
Ескертпелер
[1] Менің осындай қатал әрі қарапайым сөзді таңдауымның бір себебі — біздің балаларға айтатын өтіріктеріміз біз ойлағандай залалсыз болмауы мүмкін. Егер бұрынғы кезде ересектердің балаларға не айтқанына қарасаңыз, олардың қаншалықты көп өтірік айтқаны таңғалдырады. Біз сияқты, олар да мұны ең ізгі ниетпен жасаған. Сондықтан балалармен мүмкіндігінше ашықпыз деп ойласақ, өз-өзімізді алдап жүрген болармыз. 100 жыл бұрынғы адамдардың айтқан кейбір өтіріктеріне біз қалай таңғалсақ, 100 жылдан кейінгі адамдар да біздің айтқан кейбір өтіріктерімізге дәл солай таңғалуы әбден мүмкін.
Олардың қайсысы болатынын болжай алмаймын, әрі 100 жылдан кейін ақымақтық болып көрінетін эссе жазғым келмейді. Сондықтан қазіргі үрдістер бойынша кешірімді болып көрінетін өтіріктер үшін арнайы эвфемизмдерді қолданудың орнына, мен барлық өтіріктерімізді жай ғана өтірік деп атаймын.
(Мен оның бір түрін алып тастадым: балалардың аңғалдығымен ойнау үшін айтылатын өтіріктер. Бұларға көз қысып айтылатындықтан шын мәнінде өтірік емес «ойын-ертегілерден» бастап, үлкен аға-әпкелері айтатын қорқынышты өтіріктерге дейінгі аралық кіреді. Бұлар туралы айтар көп нәрсе жоқ: бірінші түрінің жоғалғанын қаламас едім, ал екінші түрі жоғалады деп күтпеймін де.)
[2] Calaprice, Alice (ed.), The Quotable Einstein, Princeton University Press, 1996.
[3] Егер ата-аналардан балалардың неліктен былапыт сөйлемеуі керектігін сұрасаңыз, білімі төмендеулері әдетте «бұл әдепсіздік» деген сияқты негізсіз жауап береді, ал білімдірек болғандары күрделі дәйектер келтіреді. Шын мәнінде, білімі азырақ ата-аналар шындыққа жақынырақ сияқты.
[4] Кішкентай балалары бар бір досым атап өткендей, кішкентай балаларға өздерін мәңгілік деп санау оңай, өйткені олар үшін уақыт өте баяу өтетіндей көрінеді. 3 жасар балаға бір күн ересек адамға бір айдай болып сезіледі. Сондықтан 80 жыл оған біз үшін 2400 жылдай естіледі.
[5] Діннің өтіріктің бір түрі ретінде жіктелуі үшін маған шексіз кінә артылатынын түсінемін. Әдетте адамдар жеткілікті уақыт бойы жеткілікті көп адам сенген өтіріктер ақиқаттың кәдімгі стандарттарынан тыс дегенді білдіретін екіұштылықпен бұл мәселені айналып өтеді. Бірақ болашақ ұрпақ біздің қай өтірігімізді кешірілмес деп санайтынын болжай алмайтындықтан, біз айтатын кез келген түрді жай ғана алып тастай алмаймын. Иә, 100 жылдан кейін дін сәннен қалады деген екіталай болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл 1880 жылғы біреуге 1980 жылы мектеп оқушыларына мастурбацияның әбден қалыпты екені және ол үшін кінәлі сезінбеу керектігі үйретіледі деген ой қаншалықты мүмкін емес көрінсе, соншалықты ғана екіталай.
[6] Өкінішке қарай, оның астары жақсы әдеттермен қатар жаман әдеттерден де тұруы мүмкін. Мысалы, Америкадағы кейбір топтар «ақ нәсілділерше әрекет ету» деп санайтын белгілі бір қасиеттер бар. Шын мәнінде, олардың көбін дәл солай «жапондарша әрекет ету» деп атауға болар еді. Мұндай әдеттерде тек ақ нәсілділерге ғана тән ештеңе жоқ. Олар қалаларда өмір сүрудің ұзақ дәстүрі бар барлық мәдениеттерге ортақ. Сондықтан белгілі бір топтың оған қарама-қарсы мінез-құлықты өз бірегейлігінің бір бөлігі деп санауы сәтсіз таңдау болуы мүмкін.
[7] Бұл контексте «мәселелер» негізінен «біз оларға өтірік айтатын нәрселер» дегенді білдіреді. Сондықтан бұл тақырыптардың арнайы атауы бар.
[8] Mayle, Peter, Why Are We Getting a Divorce?, Harmony, 1988.
[9] Бір қызығы, балалардың ересектерге өтірік айтуының басты себебі де осы. Егер адамдар сізге үрейлі нәрселер айтқан кезде қатты ашуланып немесе шошып кетсеңіз, олар сізге оны айтпайды. Жасөспірімдер ата-аналарына достарының үйінде түнеуі керек болған сол түні не болғанын айтпайтыны сияқты, дәл сол себеппен ата-аналар да 5 жасар балаларға Алғыс айту күніндегі күркетауық туралы шындықты айтпайды. Білсе, олар есінен танып қалар еді.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Марк Андриссенге, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноға, Роберт Морриске және Дэвид Слуға алғыс білдіремін. Мұнда бірнеше даулы пікірлер болғандықтан, олардың ешқайсысы бұл жерде жазылғанның барлығымен бірдей келіспегенін де айта кетуім керек.