Өлкәннәр балаларга гел ялганлый. Мин моны туктатырга кирәк димим, ләкин, һәрхәлдә, без нинди ялганнарны һәм ни өчен сөйләвебезне тикшерергә тиешбез дип уйлыйм.
Моннан үзебезгә дә файда булырга мөмкин. Балачакта барыбызга да ялганлаганнар, һәм ул ялганнарның кайберләре әле дә безгә тәэсир итә. Шуңа күрә өлкәннәрнең балаларга ничек ялганлавын өйрәнеп, без үзебезнең башыбызны да шул үзебезгә сөйләнгән ялганнардан арындыра алыр идек.
Мин «ялган» сүзен бик киң мәгънәдә кулланам: ачыктан-ачык дөреслеккә туры килмәү генә түгел, ә безнең балаларны ялгыштыра торган барлык нечкәрәк ысулларыбыз да. «Ялган» сүзенең тискәре мәгънә төсмере булса да, мин моны беркайчан да эшләргә ярамый дип әйтмим — бары тик эшләгәндә игътибарлы булырга кирәк дип саныйм. [1]
Безнең балаларга ялганлавыбызның иң гаҗәеп якларыннан берсе — бу сүз берләшүнең никадәр киң колачлы булуы. Барлык өлкәннәр дә үз мәдәниятләренең балаларга нәрсә турында ялганлавын белә: бу сез «Әти-әниеңнән сора» дип җавап бирә торган сораулар. Әгәр бала 1982 елда Дөнья сериясендә кем җиңгәнен яки углеродның атом авырлыгы нинди икәнен сораса, сез аңа турыдан-туры әйтә аласыз. Ләкин бала «Аллаһ бармы?» яки «Фахишә нәрсә ул?» дип сораса, сез, мөгаен, «Әти-әниеңнән сора» диярсез.
Барыбыз да үзара килешкәнгә күрә, балалар үзләренә тәкъдим ителгән дөнья сурәтендә чатнаган урыннарны бик аз күрә. Иң зур каршылыклар әти-әниләр һәм мәктәпләр арасында була, ләкин алар да зур түгел. Мәктәпләр бәхәсле темалар турында сөйләгәндә сак була, әгәр алар әти-әниләрнең үз балалары ышануын теләгән нәрсәләренә каршы килсә, әти-әниләр я мәктәпне дәшмәскә мәҗбүр итә, я балаларын башка мәктәпкә күчерә.
Бу килешү шулкадәр тирән ки, аны күреп алучы күпчелек балалар моны үзләренә сөйләнгән нәрсәләр арасындагы эчке каршылыкларны табып кына эшли ала. Операция барышында уянып китүчеләр өчен бу тетрәнүле булырга мөмкин. Менә Эйнштейн белән ни булган:
Фәнни-популяр китаплар уку аша мин Изге Китаптагы күп кенә хикәяләрнең хакыйкать булуы мөмкин түгеллегенә бик тиз инандым. Моның нәтиҗәсе булып чын мәгънәсендә фанатик фикер иреге һәм яшьләрне дәүләт ялган ярдәмендә аңлы рәвештә алдый дигән тәэсир туды: бу бик тетрәндергеч тәэсир иде. [2]
Мин бу хисне хәтерлим. 15 яшемдә мин дөньяның башыннан ахырына кадәр бозык булуына инанган идем. Менә ни өчен Матрица кебек фильмнар шулкадәр көчле тәэсир итә. Һәр бала ялган дөньяда үсә. Ниндидер мәгънәдә, аның артында торучы көчләр явыз машиналар өеме кебек ачык аерылса һәм бары тик бер төймә кабып кына бөтенләй өзелеп чыгып булса, җиңелрәк булыр иде.
Саклау
Өлкәннәрдән балаларга ни өчен ялганлауларын сорасагыз, алар иң еш китерә торган сәбәп — аларны саклау. Балалар чыннан да яклауга мохтаҗ. Сез яңа туган бала өчен булдырырга теләгән мохит зур шәһәр урамнарына һич тә охшамаячак.
Бу шулкадәр ачык күренә ки, моны ялган дип атау да дөрес түгел кебек. Сабыйга дөнья тыныч, җылы һәм куркынычсыз дигән тәэсир калдыру, әлбәттә, яман ялган түгел. Ләкин мондый зыянсыз ялганны тикшереп тормасаң, ул начар якка борылырга мөмкин.
Кемнедер 18 яшенә кадәр яңа туган бала кебек сакланган мохиттә тотарга тырышканыгызны күз алдына китерегез. Кемнедер дөнья турында шулай тупас төстә ялгыштыру яклау түгел, ә җәберләү булып күренер иде. Бу, әлбәттә, чиктән тыш очрак; әти-әниләр шундый нәрсә эшләгәндә, бу бөтен илгә яңалык булып тарала. Ләкин сез шул ук проблеманы кечерәк масштабта яшүсмерләрнең шәһәр яны бистәләрендә (субурбиядә) кичергән күңел төшенкелегендә күрәсез.
Шәһәр яны бистәләренең төп максаты — балалар үссен өчен сакланган мохит булдыру. Һәм бу 10 яшьлек балалар өчен бик әйбәт күренә. 10 яшемдә шәһәр читендә яшәү миңа ошый иде. Аның никадәр стериль булуын сизмәдем. Минем бөтен дөнья велосипедта бара торган берничә дустымның йортыннан һәм мин йөгереп йөргән урманнардан зуррак түгел иде. Логарифмик масштабта мин бишек белән җир шары арасында уртада идем. Шәһәр читендәге урам нәкъ тиешле зурлыкта иде. Ләкин мин үсә төшкәч, бу бистә мохите бугыч дәрәҗәдә ялган тоела башлады.
Тормыш 10 яки 20 яшьтә бик яхшы булырга мөмкин, ләкин 15 яшьтә ул еш кына канәгатьсезлек уята. Бу монда чишәр өчен артык зур проблема, ләкин 15 яшьтә тормышның яман булуының бер сәбәбе — балаларның 10 яшьлекләр өчен ясалган дөньяда камалып калуы.
Әти-әниләр үз балаларын шәһәр читендә үстереп, аларны нәрсәдән сакларга өметләнә? Манхэттеннан күченеп киткән бер танышым аның 3 яшьлек кызы бары тик «артык күп нәрсәне күрде» дип кенә әйтте. Тиз генә күз алдына китергәндә, моңа түбәндәгеләр керергә мөмкин: исерек яки наркотик тәэсирендәге кешеләр, ярлылык, акылдан язу, котчкыч медицина хәлләре, төрле дәрәҗәдәге сәер җенси тәртип һәм ярсулы ачу.
Минемчә, әгәр 3 яшьлек балам булса, мине иң нык борчыганы ачу булыр иде. Нью-Йоркка күченгәндә миңа 29 яшь иде һәм мин хәтта ул вакытта да гаҗәпләндем. Мин күргән кайбер талаш-бәхәсләрне 3 яшьлек баланың күрүен теләмәс идем. Бу артык куркыныч булыр иде. Өлкәннәр кечкенә балалардан күп нәрсәләрне яшерәләр, чөнки алар куркыныч булыр иде, андый нәрсәләрнең барлыгын яшерергә теләгәнгә күрә түгел. Баланы ялгыштыру — бары тик ян-күренеш кенә.
Бу өлкәннәрнең балаларга ялганлавының иң акланырлык төрләренең берсе булып тоела. Ләкин ялган турыдан-туры булмаганга күрә, без аның бик үк төгәл исәбен алып бармыйбыз. Әти-әниләр җенси тормыш турындагы фактларны яшергәннәрен беләләр, һәм күпләр билгеле бер вакытта балаларын утыртып, күбрәк нәрсә аңлаталар. Ләкин бик азлары балаларына реаль дөнья белән алар үскән кокон арасындагы аермалар турында сөйли. Моны әти-әниләрнең балаларына сеңдерергә тырышкан үз-үзеңә ышанычы белән кушыгыз, һәм ел саен сез дөнья белән ничек идарә итәргә белгән дип уйлаучы яңа 18 яшьлекләр буынын аласыз.
Барлык 18 яшьлекләр дә үзләрен дөнья белән ничек идарә итәргә белә дип уйламыймыни? Чынлыкта бу яңарак кына барлыкка килгән яңалык кебек, аңа якынча 100 елдан артык түгел. Индустриягә кадәрге заманда яшүсмерләр олылар дөньясының кече әгъзалары булган һәм үз кимчелекләрен чагыштырмача яхшы аңлаган. Алар авыл тимерчесе кебек көчле яки оста түгеллекләрен күрә алганнар. Элек кешеләр кайбер нәрсәләр турында балаларга хәзергедән күбрәк ялганлаган, ләкин ясалма, сакланган мохиттәге күз уңында тотылган ялганнар — соңгы уйлап табу. Күп кенә яңа уйлап табулар кебек үк, башта моны байлар алды. Патшаларның һәм бөек магнатларның балалары дөньядан аерылган хәлдә үскән беренче кешеләр булган. Шәһәр читендәге тормыш халыкның яртысына бу яктан патшалар кебек яшәргә мөмкинлек бирә.
Секс (һәм наркотиклар)
Нью-Йоркта яшүсмер балалар тәрбияләү турында минем башка борчуларым булыр иде. Мин аларның нәрсә күрүеннән азрак, нәрсә кылуыннан күбрәк куркыр идем. Мин колледжга Манхэттенда үскән бик күп балалар белән бергә укырга кердем, һәм, кагыйдә буларак, алар бик талчыккан булып күренә иде. Алар гыйффәтлелеген уртача 14 яшьтә югалткан һәм колледжга кадәр мин ишетмәгән кадәр күп наркотиклар татып караган кебек иде.
Әти-әниләрнең яшүсмер балаларының секс белән шөгыльләнүен теләмәвенең сәбәпләре катлаулы. Ачык куркынычлар бар: йөккә узу һәм җенси юл белән йога торган авырулар. Ләкин әти-әниләрнең балаларының секс белән шөгыльләнүен теләмәвенең бердәнбер сәбәпләре бу түгел. 14 яшьлек кызның уртача әти-әнисе хәтта йөккә узу яки җенси юл белән йога торган авырулар куркынычы бөтенләй булмаса да, аның секс белән шөгыльләнүе фикереннән нәфрәтләнер иде.
Балалар, мөгаен, аларга бөтен дөреслек сөйләнмәвен сизәдер. Ни дисәң дә, йөккә узу һәм җенси юл белән йога торган авырулар олылар өчен дә нәкъ шундый ук проблема, ә алар секс белән шөгыльләнә.
Әти-әниләрне үз яшүсмер балаларының секс белән шөгыльләнүендә чынлап та нәрсә борчый? Аларның бу фикерне кабул итмәве шулкадәр табигый ки, ул, мөгаен, тумыштан киләдер. Ләкин әгәр ул тумыштан килгән булса, ул универсаль булырга тиеш, ә әти-әниләр үз яшүсмер балаларының секс белән шөгыльләнүенә каршы булмаган бик күп җәмгыятьләр бар — чыннан да, 14 яшьлекләрнең ана булуы нормаль саналган урыннар бар. Алайса нәрсә бара? Балигъ булмаган балалар белән секска карата универсаль табу бар кебек. Моның эволюцион сәбәпләрен күз алдына китерергә була. Һәм минемчә, бу индустриаль җәмгыятьләрдә ата-аналарның яшүсмерләрнең секс белән шөгыльләнүен хупламавының төп сәбәбе. Алар аларны һаман да балалар дип саный, гәрчә биологик яктан алар бала булмаса да, шуңа күрә балалар сексына каршы табу үз көчендә кала.
Өлкәннәр секс турында яшергән бер нәрсәне наркотиклар турында да яшерәләр: аның зур ләззәт китерә алуын. Менә нәрсә секс белән наркотикларны шулкадәр куркыныч итә. Аларга омтылу кешенең акыл фикерен томаларга мөмкин — ә томалана торган фикер яшүсмер баланың болай да начар фикер йөртүе булганда, бу бигрәк тә куркыныч.
Монда әти-әниләрнең теләкләре каршылыкка керә. Элеккеге җәмгыятьләр балаларга аларның начар фикер йөртүләрен әйтә иде, ә хәзерге ата-аналар балаларының үз-үзләренә ышануларын тели. Бу аларны үз урыннарына утыртуның иске ысулыннан яхшырак план булырга мөмкин, ләкин аның шундый начар ягы бар: балаларга аларның фикер йөртүләре никадәр яхшы булуы турында күз уңында тотып ялганлаганнан соң, алар безгә ышансалар, башы җитә алырлык барлык куркынычлар турында без тагын бер кат ялганларга тиеш булабыз.
Әгәр әти-әниләр балаларына секс һәм наркотиклар турында дөресен сөйләсәләр, бу болай булыр иде: сезгә бу нәрсәләрдән качарга кирәк, чөнки сезнең акылыгыз бик сай. Сездән ике тапкыр күбрәк тәҗрибәсе булган кешеләр дә алардан пешә. Ләкин бу хакыйкать ышандырмый торган очракларның берсе булырга мөмкин, чөнки начар акыл фикеренең бер билгесе — үзеңне яхшы акыл фикеренә ия дип ышану. Нәрсәнедер күтәрү өчен артык көчсез булсагыз, моны сизәсез, ә карарны уйламыйча кабул иткәндә, сез аңа тагын да ныграк ышанасыз.
Гөнаһсызлык
Әти-әниләрнең балаларының секс белән шөгыльләнүен теләмәвенең тагын бер сәбәбе — аларны саф, гөнаһсыз хәлдә тотарга теләүләре. Олыларның балалар үзләрен ничек тотарга тиешлеге турында билгеле бер моделе бар, һәм бу аларның башка өлкәннәрдән көткәненнән аерыла.
Иң ачык аермаларның берсе — балаларга кулланырга рөхсәт ителгән сүзләр. Күпчелек әти-әниләр башка өлкәннәр белән сөйләшкәндә балаларының куллануын теләмәгән сүзләрне куллана. Алар хәтта бу сүзләрнең барлыгын да мөмкин кадәр озаграк яшерергә тырышалар. Һәм бу барысы да катнаша торган тагын бер килешү: балалар алдында сүгенергә ярамаганын һәркем белә.
Мин әти-әниләрнең балаларга ни өчен сүгенергә ярамавы турында сөйләгән аңлатмаларыннан да күбрәк һәм төрлерәк сәбәпләрне башка бернәрсә турында да ишеткәнем юк. Мин белгән һәр ата-ана үз балаларына сүгенүне тыя, шулай да аларның икесе бертигез дәлил китерми. Күпчелекнең башта балаларның сүгенмәвен теләүдән башлавы, ә аннан соң гына сәбәп уйлап чыгаруы аңлашыла.
Шуңа күрә моның турында минем теориям шундый: сүгенү сүзләренең функциясе — сөйләүчене өлкән кеше буларак билгеләү. «Бөк» белән «тизәк» мәгънәсендә бернинди аерма да юк. Ни өчен берсен балаларга әйтергә ярый, ә икенчесе тыелган? Бердәнбер аңлатма: билгеләмә буенча шулай. [3]
Балалар өлкәннәр өчен генә каралган нәрсәләрне эшләгәндә ни өчен өлкәннәрне шулкадәр борчый? Авызында сигарет кыстырган, ямьсез сүзләр сөйләүче, циник 10 яшьлек баланың фонарь баганасына сөялеп торуы бик тынычсызландыра. Ләкин ни өчен?
Безнең балаларның гөнаһсыз булуын теләвебезнең бер сәбәбе — безнең билгеле бер ярдәмсезлек төрләрен яратырга программалаштырылган булуыбыз. Мин берничә тапкыр аналарның үз кечкенә балаларының дөрес әйтмәвен юри төзәтмәүләрен ишеткәнем булды, чөнки бу бик сөйкемле иде. Һәм уйлап карасагыз, сөйкемлелек — ул ярдәмсезлек. Сөйкемле булырга тиешле уенчыклар һәм мультфильм персонажлары һәрвакыт аңгыра карашлы һәм кыска, нәтиҗәсез очлыкларга ия.
Кеше балаларының шулкадәр озак ярдәмсез булуын исәпкә алганда, бездә ярдәмсез затларны ярату һәм яклау буенча тумыштан килгән теләк булуы гаҗәп түгел. Балаларны сөйкемле итә торган ярдәмсезлек булмаса, алар бик туйдыргыч булыр иде. Алар бары тик булдыксыз өлкәннәр кебек кенә күренер иде. Ләкин монда тагын да күбрәк нәрсә бар. Безнең күз алдына китерелгән талчыккан 10 яшьлек баланың мине шулкадәр борчуы аның ялыктыргыч булуында гына түгел, ә аның үз үсеш перспективаларын бик иртә кисүендә. Талчыккан булу өчен сез дөньяның ничек эшләвен беләм дип уйларга тиешсез, ә 10 яшьлек баланың бу хактагы теләсә нинди теориясе, мөгаен, бик тар булыр иде.
Гөнаһсызлык — ул шулай ук яңалыкка ачык булу. Без балаларның өйрәнүне дәвам итә алулары өчен аларның гөнаһсыз булуын телибез. Парадоксаль яңгыраса да, белемнең кайбер төрләре икенче төрле белемнәргә комачаулый торганнары бар. Әгәр сез дөньяның бер-берсеннән файдаланырга тырышучы кешеләр белән тулы рәхимсез урын булуын белергә җыенасыз икән, моны иң соңыннан белгәнегез яхшырак. Югыйсә сез башка нәрсәгә күп өйрәнергә тырышмаячаксыз.
Бик акыллы өлкәннәр еш кына гадәти булмаган рәвештә гөнаһсыз, беркатлы күренә, һәм минемчә, бу очраклылык түгел. Минемчә, алар кайбер нәрсәләр турында белүдән аңлы рәвештә качканнар. Мин үзем дә шулай эшлим. Элек мин барысын да белергә телим дип уйлый идем. Хәзер мин алай теләмәгәнемне беләм.
Үлем
Секстан соң үлем — олылар балаларга иң нык ялганлый торган тема. Сексны алар тирән табулар аркасында яшерә дип ышанам. Ләкин ни өчен без үлемне балалардан яшерәбез? Мөгаен, кечкенә балалар аннан аеруча курыкканга күрәдер. Алар үзләрен куркынычсыз тоярга тели, ә үлем — иң төп янау.
Әти-әниебезнең безгә сөйләгән иң гаҗәеп ялганнарының берсе безнең беренче мәчебезнең үлеме турында иде. Еллар дәвамында, без күбрәк детальләр сораган саен, алар күбрәк уйлап чыгарырга мәҗбүр булдылар, шуңа күрә хикәя шактый катлауланды. Мәче ветеринар кабинетында үлгән. Нәрсәдән? Наркозның үзеннән. Мәче ни өчен ветеринарда булган? Печтерү өчен. Ни өчен мондый гадәти операция аны үтергән? Ветеринар гаепле түгел; мәченең йөрәге тумыштан зәгыйфь булган; наркоз аның өчен артык авыр булган; ләкин беркем дә моны алдан белә алмас иде. Безгә егерме яшь тулгач кына хакыйкать ачыкланды: минем сеңлем, ул вакытта якынча өч яшьтә, очраклы рәвештә мәчегә баскан һәм аның арка сөяген сындырган.
Алар безгә мәченең хәзер мәчеләр оҗмахында бәхетле булуын әйтү ихтыяҗын сизмәделәр. Минем әти-әнием беркайчан да үлгән кешеләр яки хайваннар «яхшырак урынга китте» яки без аларны тагын очратырбыз дип расламады. Бу безгә зыян китермәгән кебек иде.
Минем әбием безгә бабамның үлеме турында үзгәртелгән версияне сөйләде. Ул бер көнне утырып укып торганнарын, һәм ул аңа нәрсәдер әйткәч, бабамның җавап бирмәвен әйтте. Ул йоклап киткән кебек иде, ләкин аны уятырга тырышкач, уята алмады. «Ул киткән иде». Йөрәк өянәге кичерү йоклап китү кебек яңгырады. Соңрак мин барысының да алай гади булмавын һәм йөрәк өянәге аны үтергәнче бөтен көн диярлек вакыт узганын белдем.
Мондый ачык ялганнар белән беррәттән, үлем турында сүз чыкканда теманы үзгәртүләр дә күп булгандыр. Мин моны, әлбәттә, хәтерләмим, ләкин якынча 19 яшемә кадәр үләчәгемне чынлап аңламавымнан чыгып моны чамалый алам. Мин шулкадәр ачык нәрсәне ничек шулай озак күрми кала алдым икән? Хәзер, әти-әниләрнең бу теманы ничек алып барганын күргәч, мин моның ничек булуын аңлыйм: үлем турындагы сораулар сак, ләкин нык рәвештә читкә борыла.
Бу тема буенча, аеруча, балалар алар белән уртак тел таба. Балалар еш кына үзләренә ялганлауларын тели. Алар уңайлы, куркынычсыз дөньяда яшәүләренә әти-әниләре моңа ышануларын теләгән кадәр үк ышанырга телиләр. [4]
Үзенчәлек (Иңтлек)
Кайбер ата-аналар билгеле бер этник яки дини төркемгә үзләрен нык бәйле хис итәләр һәм балаларының да шулай хис итүләрен телиләр. Бу, гадәттә, ялганның ике төрлесен таләп итә: беренчесе — балага аның Х булуын әйтү, ә икенчесе — Х-ларның үзләрен башкалардан аеру өчен ышанган теләсә нинди конкрет ялганнары. [5]
Балага билгеле бер этник яки дини иңтлеккә ия булуын әйтү — сез аңа әйтә алырлык иң ябышкак нәрсәләрнең берсе. Балаларга әйткән башка барлык нәрсәне диярлек алар үзләре уйлый башлагач соңрак үзгәртә алалар. Ләкин балаларга билгеле бер төркем әгъзасы булуларын әйтсәгез, аннан котылу мөмкин түгел диярлек тоела.
Бу әти-әниләр әйтә торган иң алдан уйланылган ялганнарның берсе булуына карамастан шулай. Әти-әниләр төрле диннән булганда, алар еш кына үз араларында балаларының «Х буларак тәрбияләнәчәге» турында килешәләр. Һәм бу эшли. Балага башка юл сайланган булса, алар үзләрен Ү дип санап үсәчәк булсалар да, бу балалар тыңлаучан рәвештә үзләрен Х дип санап үсәләр.
Моның шулай яхшы эшләвенең бер сәбәбе — ялганның икенче төре. Дөреслек — уртак милек. Сез рациональ эшләр кылып һәм дөрес нәрсәләргә ышанып үз төркемегезне аера алмыйсыз. Әгәр сез үзегезне башка кешеләрдән аерырга телисез икән, сезгә ихтыяри (акылсыз) нәрсәләр эшләргә һәм ялган нәрсәләргә ышанырга кирәк. Һәм гомер буе шундый акылга сыймас гамәлләр кылып, ялган нәрсәләргә ышанып, һәм шул сәбәпле «чит кешеләр» тарафыннан сәер дип саналганнан соң, балаларны үзләрен Х дип санарга этәрүче когнитив диссонанс бик зур булырга тиеш. Әгәр алар Х түгел икән, ни өчен алар бу бөтен нигезсез ышануларга һәм гадәтләргә бәйләнгән? Әгәр алар Х түгел икән, ни өчен барлык Х булмаганнар аларны шулай атый?
Ялганның бу формасы файдасыз түгел. Сез аны файдалы ышанулар йөген җиткерү өчен куллана аласыз, һәм алар шулай ук баланың кемлегенең бер өлешенә әвереләчәк. Сез балага беркайчан да сары төс кимәүдән, дөньяны гигант куян яраткан дип ышанудан һәм балык ашар алдыннан һәрвакыт бармак шартлатудан тыш, Х-ларның шулай ук бигрәк тә намуслы һәм эшчән булуын әйтә аласыз. Шул вакытта Х балалары намуслы һәм эшчән булу үзләренең кемлегенең бер өлеше икәнен хис итеп үсәчәкләр.
Бу, мөгаен, хәзерге заман диннәренең таралуының зур өлешен тәшкил итә һәм аларның тәгълиматларының ни өчен файдалы һәм сәер нәрсәләр катнашмасы булуын аңлата. Сәер яртысы — динне ябыштырып торучы нәрсә, ә файдалы яртысы — төп йөк. [6]
Хакимият
Өлкәннәрнең балаларга ялганлавының иң акланып бетмәслек сәбәпләренең берсе — алар өстеннән хакимиятне саклап калу. Кайвакыт бу ялганнар чыннан да явыз була, мәсәлән, балаларны җәберләүче үз корбаннарына аларга нәрсә булганын берәр кешегә сөйләсәләр, проблемалары булачагын әйтә. Башкалары гөнаһсызрак күренә; барысы да өлкәннәрнең үз хакимиятләрен саклап калу өчен никадәр ялганлавына һәм аны нәрсә өчен куллануларына бәйле.
Күпчелек өлкәннәр үз кимчелекләрен балалардан яшерергә ниндидер тырышлык куялар. Гадәттә аларның мотивлары катнаш була. Мәсәлән, читтә уйнаш иткән ата кеше гадәттә моны балаларыннан яшерә. Аның мотивы өлешчә аларның борчылуыннан курку, өлешчә моның секс темасын ачуы, һәм өлешчә (ул танырга теләгәннән зуррак өлеше) алар алдында үз дәрәҗәсен төшерәсе килмәве.
Балаларга нинди ялганнар сөйләнгәнен белергә теләсәгез, аларга «мәсьәләләр» турында өйрәтү өчен язылган теләсә кайсы китапны укыгыз. [7] Питер Мейл Ни өчен без аерылышабыз? дигән китап язган. Ул аерылышу турында истә тотарга кирәк булган өч иң мөһим нәрсәдән башлана, шуларның берсе:
Сез бер ата-ананы гаепләргә тиеш түгелсез, чөнки аерылышу беркайчан да бер кешенең генә гаебе түгел. [8]
Чынлапмы? Ир үзенең сәркатибе белән качып киткәндә, бу һәрвакыт өлешчә хатынының гаебе булып чыгамы? Ләкин мин Мейлның ни өчен моны әйтә алганын аңлыйм. Бәлки, балалар өчен алар турында дөресен белүгә караганда, әти-әниләрен хөрмәт итү мөһимрәктер.
Ләкин олылар үз кимчелекләрен яшергәнгә, һәм шул ук вакытта балалардан үз-үзләрен тотуның югары стандартларын таләп иткәнгә күрә, бик күп балалар үзләренең өметсез дәрәҗәдә җитешеп бетмәвен хис итеп үсәләр. Алар сүгенү сүзе кулланган өчен үзләрен коточкыч явыз итеп хис итеп йөриләр, ә чынлыкта аларның тирәсендәге өлкәннәрнең күбесе күпкә яманрак эшләр кыла.
Бу әхлакый сорауларда да, интеллектуаль сорауларда да була. Кешеләр үз-үзләренә никадәр ныграк ышанса, сорауга «Мин белмим» дип җавап бирергә шулкадәр әзер булалар. Үз-үзләренә азрак ышанган кешеләр җавап бирергә тиеш дип саный, югыйсә алар начар күренерләр. Минем әти-әнием нәрсәнедер белмәгәннәрен тануда бик әйбәт иделәр, ләкин миңа укытучылар тарафыннан бу төр ялганнар күп сөйләнгән булса кирәк, чөнки колледжга җиткәнче мин укытучының «Мин белмим» дигәнен бик сирәк ишеттем. Мин моны хәтерлим, чөнки класс каршында кемнеңдер шулай әйтүен ишетү бик гаҗәп иде.
Укытучыларның барысын да белмәве турында беренче ишарә миңа алтынчы сыйныфта, әтием мәктәптә өйрәнгән нәрсәмә каршы килгәч килде. Мин укытучының киресен әйтүен белдереп протест белдергәч, әти ул кешенең нәрсә турында сөйләгәнен бөтенләй белмәвен — аның бары тик башлангыч сыйныф укытучысы гына булуын әйтте.
Бары тик укытучымы? Бу гыйбарә грамматик яктан да дөрес төзелмәгән кебек иде. Укытучылар үзләре укыткан фәннәр турында барысын да белмиләр идемени? Әгәр белмәсәләр, ни өчен безне нәкъ алар укыта?
Кызганыч факт шул: АКШ дәүләт мәктәбе укытучылары, гадәттә, үзләре укыткан нәрсәне бик яхшы аңламыйлар. Кайбер менә дигән чыгармалар бар, ләкин, кагыйдә буларак, укытырга җыенган кешеләр академик яктан колледж студентларының иң аскы өлешендә тора. Шуңа күрә 11 яшемдә дә мин укытучыларның ялгышмый торган булуына ышануым системаның минем мием белән никадәр җитди эш башкарганын күрсәтә.
Мәктәп
Мәктәптә балаларга өйрәтелә торган нәрсә — ялганнарның катлаулы катнашмасы. Иң акланырлыгы — идеяләрне үзләштерүне җиңеләйтү өчен гадиләштереп сөйләнә торганнары. Проблема шунда ки, гадиләштерү сылтавы белән уку программасына бик күп пропаганда кыстырыла.
Дәүләт мәктәпләренең дәреслекләре төрле көчле төркемнәрнең балаларга нәрсә сөйләнергә теләгәннәре арасындагы компромиссны чагылдыра. Ялганнар бик сирәк кенә ачык була. Гадәттә алар төшереп калдырулардан яки башкалар хисабына билгеле бер темаларга артык басым ясаудан тора. Башлангыч сыйныфта без алган тарих күренеше тупас агиография иде, анда һәр көчле төркемнең ким дигәндә бер вәкиле бар иде.
Мин хәтерләгән танылган галимнәр — Эйнштейн, Мари Кюри һәм Джордж Вашингтон Карвер иде. Эйнштейн зур шәхес иде, чөнки аның хезмәте атом бомбасына китерде. Мари Кюри рентген нурлары белән бәйле иде. Ләкин Карвер турында белгәч аптырап калдым. Ул арахис белән ниндидер эшләр эшләгән кебек иде.
Хәзер аның бу исемлектә кара тәнле булганы өчен (һәм шул ук сәбәп белән Мари Кюри анда хатын-кыз булганы өчен) булуы ачык, ләкин бала чагымда мин аның турында еллар буе аптырашта калдым. Безгә турыдан-туры хакыйкатьне генә әйтү яхшырак булмас идеме икән: бернинди дә танылган кара тәнле галимнәр булмаганлыгын. Джордж Вашингтон Карверны Эйнштейн белән бер дәрәҗәгә кую безне фән турында гына түгел, ә аның заманында кара тәнлеләр дучар булган киртәләр турында да ялгыштырды.
Фәннәр «йомшарган» саен, ялганнар ешайды. Сәясәткә һәм яңа тарихка җиткәндә, безгә өйрәтелгән нәрсә тулысынча диярлек саф пропаганда иде. Мәсәлән, безне сәяси лидерларны изгеләр кебек күрергә өйрәттеләр — аеруча күптән түгел генә газапланып үлгән Кеннеди һәм Кингны. Соңрак аларның икесенең дә хатын-кызлар артыннан даими йөрүчеләр булуын, ә Кеннединың моңа өстәп амфетаминга бәйле кеше булуын белү таң калдырды. (Кингның плагиаты ачыклангач, мин танылган кешеләрнең начар гамәлләренә гаҗәпләнү сәләтен югалткан идем инде.)
Балаларга ялган өйрәтмичә соңгы тарихны укытып булуына шикләнәм, чөнки бу турыда берәр нәрсә әйтергә теләгән һәркем диярлек үз карашын тагарга тели. Соңгы тарихның күп өлеше нәкъ шундый борулардан һәм пропагандадан тора. Аларга шундый мета-фактларны гына өйрәтү яхшырак булыр иде, мөгаен.
Мәктәпләрдә сөйләнә торган иң зур ялган, мөгаен, уңышка ирешүнең юлы «кагыйдәләр» буенча эш итү дигән нәрсәдер. Чынлыкта мондый кагыйдәләрнең күбесе — зур төркемнәр белән нәтиҗәле идарә итү өчен гади генә хәйләләр.
Тынычлык
Балаларга ялганлавыбызның барлык сәбәпләре арасында иң көчлесе, мөгаен, аларның безгә ялганлавының шул ук гади сәбәбедер.
Еш кына кешеләргә ялганлаганда, бу ниндидер аңлы стратегиянең бер өлеше түгел, ә алар хакыйкатькә ярсып каршы торачаклары аркасында килеп чыга. Балалар, билгеләмә буенча диярлек, үз-үзләрен тота алмыйлар. Алар нәрсәләргә бик каты реакция белдерәләр — һәм шуңа күрә аларга күп ялганлыйлар. [9]
Берничә Рәхмәт белдерү көне элек, бер дустым балаларга ялганлаганда булган катлаулы мотивларыбызны бик яхшы күрсәтүче хәлгә очрады. Өстәлгә кыздырылган күркә чыккач, аның куркыныч дәрәҗәдә зирәк 5 яшьлек улы кинәт кенә күркәнең үләсе килгәнме дип сорады. Фаҗигане алдан күреп, дустым һәм аның хатыны тиз арада уйлап таптылар: әйе, күркәнең үләсе килгән, һәм чынлыкта ул бөтен гомерен аларның Рәхмәт белдерү көне төшке ашы булу максаты белән яшәгән. Һәм бу (уһ) шул мәсьәләгә нокта куйды.
Балаларны яклар өчен аларга ялганлаган саен, без гадәттә тынычлыкны саклар өчен дә ялганлыйбыз.
Мондый юату ялганының бер нәтиҗәсе шунда: без коточкыч нәрсәләрне гадәти күренеш дип уйлап үсәбез. Үзебезне сүзгә-сүз борчылмаска өйрәткән нәрсәләр өчен өлкәннәр буларак кичектергесезлек хисен тою безгә кыен. Якынча ун яшьләремдә пычрану турында бер документаль фильм күрдем, ул мине паникага салды. Планета мәңгелеккә юк ителә бара кебек тоелды. Мин соңыннан әниемнән моның дөреслеген сорарга бардым. Аның нәрсә әйткәнен хәтерләмим, ләкин ул минем күңелемне тынычландырды, һәм мин бу турыда борчылудан туктадым.
Курккан 10 яшьлек бала белән мөгамәлә итүнең иң яхшы ысулы шул булгандыр, бәлки. Ләкин без аның бәясен аңларга тиешбез. Начар нәрсәләрнең яшәп килүенең төп сәбәпләренең берсе — нәкъ менә шундый ялган: без барыбыз да аларга игътибар итмәскә күнектерелгәнбез.
Детокс
Ярыштагы спринтер чабыш башлану белән диярлек «кислород бурычы» дип аталган халәткә керә. Аның организмы гадәти аэроб сулыш алуга караганда тизрәк булган аварияле энергия чыганагына күчә. Ләкин бу процесс ахыр чиктә таркалу өчен өстәмә кислород таләп итә торган калдык матдәләр туплый, шуңа күрә ярыш ахырында аңа туктарга һәм хәл җыю өчен бераз тын алырга туры килә.
Без балигълык чорына үзенә күрә бер хакыйкать бурычы белән аяк басабыз. Безне (һәм ата-аналарыбызны) балачак аша үткәрү өчен безгә бик күп ялган сөйләделәр. Кайберләре кирәк булгандыр, бәлки. Кайберләре, мөгаен, кирәкмәгәндер. Ләкин без барыбыз да өлкән яшькә баш тулы ялганнар белән килеп җитәбез.
Өлкәннәр сезне утыртып, үзләре сөйләгән барлык ялганнарын аңлатып биргән бернинди вакыт юк. Алар күбесен оныткан да инде. Шуңа күрә, башыгызны бу ялганнардан чистартасыгыз килсә, моны үзегезгә эшләргә туры киләчәк.
Моны сирәкләр генә эшли. Күпчелек кеше гомер буе баш миенә ябышкан төргәк чүп-чар кисәкләре белән яши һәм моны бөтенләй белми дә. Балачакта сезгә сөйләнгән ялганнарның нәтиҗәләрен тулысынча бетерү, мөгаен, беркайчан да мөмкин булмас, ләкин моны сынап карарга кыйммәт. Мин шуны күрдем: үземә сөйләнгән ялганнарның берсен фаш итә алган саен, башка күп кенә нәрсәләр үз урынына утыра барды.
Бәхеткә, өлкән яшькә җиткәч, сезгә кайсы ялганнар сөйләнгәнен аңлау өчен куллана алырлык кыйммәтле яңа ресурска ия буласыз. Хәзер сез үзегез дә шул ялганчыларның берсе. Өлкәннәрнең балаларның киләсе буыны өчен дөньяны ничек «бизәп күрсәткәнен» сәхнә артыннан карап тору мөмкинлегенә ия буласыз.
Башыгызны чистартуның беренче адымы — үзегезнең битараф күзәтүчедән никадәр ерак торганыгызны аңлау. Мин мәктәпне тәмамлаганда, үземчә, тулы сkeptik идем. Мәктәпнең юк-бар нәрсә булганын аңлаган идем. Үзем белгән һәр нәрсәне шик астына куярга әзер дип уйладым. Ләкин мин белмәгән башка бик күп нәрсәләр арасында башымда инде күпме чүп тупланганы да бар иде. Акылны буш такта дип санау гына җитми. Аны аңлы рәвештә сөртеп чистартырга кирәк.
Искәрмәләр
[1] Мин мондый рәхимсез гади сүздә тукталуымның бер сәбәбе — балаларга сөйләгән ялганнарыбыз без уйлаганча зарарсыз булмаска мөмкин. Элек өлкәннәрнең балаларга нәрсәләр сөйләгәненә карасагыз, аларның никадәр күп ялганлаганы шаккатыра. Безнең кебек үк, алар моны иң изге ниятләрдән чыгып эшләгәннәр. Шуңа күрә, балалар белән мөмкин кадәр ачыкбыз дип уйлыйбыз икән, без, мөгаен, үзебезне алдыйбыздыр. Моннан 100 ел узгач, кешеләр без сөйләгән кайбер ялганнардан, без 100 ел элекке кешеләр сөйләгән ялганнардан шаккаткан кебек үк шаккатырлар, күрәсең.
Аларның нәкъ менә кайсылары булуын мин алдан әйтә алмыйм, һәм 100 елдан соң ахмак булып күренәчәк эссе язасым килми. Шуңа күрә хәзерге заман карашлары буенча гафу ителерлек тоелган ялганнар өчен махсус эвфемизмнар куллану урынына, мин барлык ялганнарыбызны гади генә итеп ялган дип атаячакмын.
(Мин бер төрне төшереп калдырдым: балаларның беркатлылыгы белән уйнау өчен сөйләнгән ялганнар. Аларга күз кысу белән сөйләнгәнгә күрә чын ялган булмаган «әкиятләр»дән алып олырак абый-апалар сөйләгән куркыныч ялганнарга кадәр керә. Алар турында әйтерлек сүз күп түгел: беренче төрнең юкка чыгуын теләмәс идем, ә икенче төрнең бетүен көтмәс тә идем.)
[2] Calaprice, Alice (ed.), The Quotable Einstein, Princeton University Press, 1996.
[3] Ата-аналардан балаларның ни өчен сүгенергә тиеш түгеллеген сорасагыз, азрак белемлеләре гадәттә сорауның үзен җавап итеп кабатлый торган («килешми» кебек) фикерләр белән чикләнә, ә укымышлыраклары катлаулы акланулар уйлап таба. Чсынында исә белеме азрак ата-аналар хакыйкатькә якынрак кебек.
[4] Кечкенә балалары булган бер дустым билгеләп үткәнчә, кечкенә балаларга үзләрен мәңге үлмәс дип санау җиңел, чөнки вакыт алар өчен бик әкрен уза кебек тоела. 3 яшьлек бала өчен бер көн өлкән кешегә бер ай булып тоелырга мөмкин. Шуңа күрә аның өчен 80 ел безгә 2400 ел кебек яңгырый.
[5] Динне ялган төре дип бәяләгәнем өчен миңа чиксез битәрләүләр явачагын аңлыйм. Гадәттә кешеләр җитәрлек озак вакыт һәм җитәрлек күп санлы кешеләр ышанган ялганнар хакыйкатьнең гадәти стандартларыннан азат, дигән икеле мәгънәле сүзләр белән бу мәсьәләне читләтеп узалар. Ләкин киләчәк буыннар кайсы ялганнарны кичерелмәс дип табачагын алдан әйтә алмаганлыктан, мин үзебез сөйләгән бер генә төрне дә куркынычсыз төшереп калдыра алмыйм. Әйе, 100 елдан дин модадан чыгар дип уйлау ихтималы аз, ләкин 1880 елда берәүгә 1980 елда мәктәп балаларына мастурбациянең бөтенләй гадәти күренеш булуын һәм аның өчен гаеп хисе тоймаска кирәклеген өйрәтәчәкләр дип әйтү никадәр инандыргыч тоелган булса, бу да шул кадәр үк инандыргыч.
[6] Кызганычка каршы, «файдалы йөк» яхшы гадәтләр белән беррәттән яман гадәтләрдән дә торырга мөмкин. Мәсәлән, Америкадагы кайбер төркемнәр «ак тәнлеләрчә тотыну» дип саный торган кайбер сыйфатлар бар. Чынлыкта исә аларның күбесен нәкъ шулай ук уңыш белән «японнарча тотыну» дип тә атап булыр иде. Мондый гадәтләрдә фәкать ак тәнлеләргә генә хас бернәрсә дә юк. Алар шәһәрләрдә яшәүнең озак традицияләренә ия барлык мәдәниятләргә хас. Шуңа күрә үз шәхесенең бер өлеше итеп моңа капма-каршы тәртипне сайлау кайсы да булса төркем өчен оттырышлы адым, мөгаен.
[7] Бу контекстта «проблемалар» дигән сүз, асылда, «без аларга нәрсә турында ялганлаячакбыз» дигәнне аңлата. Шуңа күрә бу темалар өчен махсус атама бар.
[8] Mayle, Peter, Why Are We Getting a Divorce?, Harmony, 1988.
[9] Ирония шунда ки, балаларның өлкәннәргә ялганлавының да төп сәбәбе — шул ук нәрсә. Әгәр кешеләр сезгә шомлы нәрсәләр әйткәндә паникага бирелсәгез, алар сезгә мондый сүзләрне сөйләмәячәк. Яшүсмерләр, ата-аналары 5 яшьлек балаларга Рәхмәт белдерү көне күркәсе турында хакыйкатьне сөйләмәгән шул ук сәбәп аркасында, дусларының өендә кунарга тиеш булган төнне чынлыкта нәрсә булганын әйтмиләр. Белсәләр, коты очып паникага биреләчәкләр бит.
Моның караламаларын укыганнары өчен Sam Altman, Marc Andreessen, Trevor Blackwell, Patrick Collison, Jessica Livingston, Jackie McDonough, Robert Morris һәм David Sloo-га рәхмәт белдерәм. Монда кайбер бәхәсле фикерләр булганга күрә, шуны да өстисем килә: аларның берсе дә биредәге бөтен нәрсә белән ризалашмады.