Берәй нәмәне яҡшы эшләү өсөн уны яратырға кәрәк. Был фекер бөтөнләй үк яңы түгел. Беҙ уны өс кенә һүҙгә ҡайтарып ҡалдырҙыҡ: «Яратҡан эшеңде эшлә». Ләкин кешеләргә быны әйтеү генә етмәй. Үҙең яратҡан эште эшләү — ҡатмарлы нәмә.
Был фекер үҙе үк күбебеҙҙең бала саҡта өйрәнгәндәренә ят. Мин бала саҡта эш менән күңел асыу тәбиғәте буйынса бер-береһенә ҡапма-ҡаршы кеүек тойола ине. Тормоштоң ике торошо бар ине: ваҡыттың бер өлөшөндә өлкәндәр һине төрлө нәмә эшләргә мәжбүр итә, һәм был «эш» тип атала; ҡалған ваҡытта һин үҙең теләгәнде эшләй алаһың, һәм был «уйын» тип атала. Ҡайһы саҡта өлкәндәр ҡушҡан нәмәләр ҙә күңелле була ине, нәҡ уйындың да ҡайһы саҡта күңелһеҙ булып киткәне кеүек — мәҫәлән, йығылып имгәнгән саҡта. Ләкин ошондай һирәк осраҡтарҙы иҫәпкә алмағанда, эш асылда күңелһеҙ нәмә тип билдәләнә ине.
Һәм был осраҡлы түгел һымаҡ ине. Мәктәп, өлкәндәр эшенә әҙерлек булған өсөн күңелһеҙ, тип аңлатыла ине.
Ул саҡта донъя ике төркөмгә бүленә ине: өлкәндәр һәм балалар. Өлкәндәр, ниндәйҙер ҡәһәрләнгән ҡәүем кеүек, эшләргә тейеш ине. Балалар эшләмәй ине, ләкин улар мәктәпкә барырға тейеш ине, ә был — беҙҙе ысын эшкә әҙерләү өсөн тәғәйенләнгән ябайлаштырылған эш төрө. Беҙ мәктәпте ни тиклем генә яратмаһаҡ та, бөтә өлкәндәр ҙә өлкәндәр эше тағы ла насарыраҡ булыуы һәм беҙгә еңелерәк булыуы менән ризалашты.
Бигерәк тә уҡытыусылар эш үҙенән-үҙе күңелһеҙ булырға тейешлегенә эстән ныҡ ышана ине. Был ғәжәп тә түгел: уларҙың күбеһе өсөн эш күңелле түгел ине. Ни өсөн беҙ туп менән уйнап йүгереү урынына дәүләттәрҙең баш ҡалаларын ятларға тейеш инек? Нәҡ шул сәбәп менән улар пляжда ятыу урынына бер төркөм балаларҙы ҡарап ултырырға тейеш ине. Һин үҙең теләгәнсә генә эшләй алмайһың.
Мин бәләкәй балаларға нимә теләйҙәр, шуны эшләргә рөхсәт итергә кәрәк тип әйтмәйем. Бәлки, уларҙы ҡайһы бер нәмәләр өҫтөндә эшләргә мәжбүр итергә кәрәктер ҙә. Ләкин беҙ балаларҙы күңелһеҙ нәмәләрҙе эшләргә мәжбүр итәбеҙ икән, күңелһеҙлектең эштең төп сифаты түгеллеген һәм уларҙың хәҙер күңелһеҙ нәмәләр өҫтөндә эшләүенең төп сәбәбе — һуңыраҡ ҡыҙыҡлыраҡ нәмәләр өҫтөндә эшләй алыуҙары өсөн икәнлеген әйтеү аҡыллы булыр ине. [1]
Бер тапҡыр, миңә 9 йәки 10 йәштәр булғанда, атайым үҫкәс үҙем теләгән һөнәрҙе һайлай алыуымды, тик ул миңә оҡшарға тейешлеген әйтте. Мин быны төп-төгәл иҫләйем, сөнки был бик сәйер күренде. Был ҡоро һыу ҡулланырға ҡушыу һымаҡ ине. Ул нимәне күҙ уңында тотҡан тип уйлаһам да, эштең һүҙмә-һүҙ күңелле — уйнау кеүек күңелле булыуын күҙ уңында тотҡандыр тип башыма ла килмәне. Быны аңлау өсөн миңә йылдар кәрәк булды.
Эштәр
Юғары синыфтарға еткәндә ысын эш табыу өмөтө офоҡта күренә башланы. Өлкәндәр ҡайһы саҡта беҙгә үҙ эштәре тураһында һөйләргә килә торғайны, йәки беҙ уларҙың эшен күрергә бара инек. Улар үҙ эшен ярата тип ҡабул ителә ине һәр саҡ. Хәҙер уйлап ҡараһам, бәлки, береһе генә ысынлап яратҡандыр: шәхси самолет осоусыһы. Ләкин банк идарасыһының ысынында улай булыуына ышанмайым.
Уларҙың барыһының да үҙ эшен яратҡан һымаҡ ҡыланыуының төп сәбәбе, моғайын, уртанан өҫтәрәк синыф ҡағиҙәһе буйынса шулай булырға тейеш тип иҫәпләнеүҙер. Үҙ эшеңде нәфрәт иткәнеңде әйтеү карьераң өсөн насар ғына түгел, ә йәмғиәттә ҙур әҙәпһеҙлек һанала ине.
Ни өсөн үҙең эшләгән нәмәне яратҡан булып ҡыланыу ҡабул ителгән? Был эссеның беренсе һөйләме быны аңлата. Әгәр берәй нәмәне яҡшы эшләү өсөн уны яратырға кәрәк икән, тимәк, иң уңышлы кешеләрҙең барыһы ла үҙ эшен яратасаҡ. Уртанан өҫтәрәк синыфтың йолаһы тап ошонан килә. Бөтә Америка буйлап йорттар үҙ хужаларының белмәүе буйынса ла 250 йыл элек француз королдәре өсөн яһалған ултырғыстарҙың сикһеҙ күсермәләре булған ултырғыстар менән тулған кеүек, эшкә ҡарата ғәҙәти ҡараштар ҙа, кешеләр үҙҙәре һиҙмәҫтән, бөйөк эштәр башҡарған кешеләрҙең мөнәсәбәттәренең сикһеҙ күсермәләре булып тора.
Ятһыныу өсөн ниндәй шәп рецепт. Нимә эшләргә теләгәндәре тураһында уйланырлыҡ йәшкә еткәндә, күпселек балалар үҙ эшеңде яратыу төшөнсәһе буйынса тулыһынса алданған була. Мәктәп уларҙы эшкә күңелһеҙ бурыс тип ҡарарға өйрәткән. Эшле булыу мәктәп эшенән дә ауырыраҡ тип һөйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә өлкәндәр ҙә үҙ эштәрен яратабыҙ тип раҫлай. Балаларҙың «Мин был кешеләргә оҡшамағанмын; мин был донъяға яраҡлашмағанмын» тип уйлауында ғәйепләп булмай.
Ысынында уларға өс ялған һөйләгәндәр: мәктәптә уларға эш тип өйрәткән нәмә ысын эш түгел; өлкәндәр эше мәктәп эшенән насарыраҡ булырға (тейеш) түгел; һәм уларҙы уратҡан өлкәндәрҙең күбеһе, үҙ эшен яратам тигәндә, алдайҙар.
Иң ҡурҡыныс ялғансылар балаларҙың үҙ ата-әсәләре булыуы ихтимал. Әгәр һин ғаиләңә юғары йәшәү кимәле биреү өсөн күңелһеҙ эшкә урынлашһаң (күптәр эшләгәнсә), балаларыңа эш — ул күңелһеҙ нәмә тигән фекерҙе һеңдереү хәүефе аҫтында ҡалаһың. [2] Бәлки, тап ошо бер осраҡта ата-әсәләр шул тиклем фиҙаҡәр булмаһа, балалар өсөн яҡшыраҡ булыр ине. Үҙ эшен яратыу өлгөһөн күрһәткән ата-әсә балаларына ҡиммәтле йорттан да күберәк ярҙам итер ине. [3]
Колледжда уҡығанға тиклем генә эш төшөнсәһе аҡса эшләү фекеренән тулыһынса айырылып китмәй ине. Шул саҡта мөһим һорау аҡса нисек эшләү түгел, ә нимә өҫтөндә эшләү булып ҡалды. Ҡулай осраҡта улар тап килә ине, ләкин ҡайһы бер сағыу сикке осраҡтар (патент бүлегендәге Эйнштейн кеүек) уларҙың бер үк нәмә түгеллеген иҫбатланы.
Эштең билдәләмәһе хәҙер донъяға үҙенсәлекле бер өлөш индереү һәм был барышта аслыҡтан үлмәү булып китте. Ләкин күп йыллыҡ ғәҙәт арҡаһында минең эш тураһындағы төшөнсәмдә әле лә ҙур ауыртыу өлөшө бар ине. Эш һаман да тәртип талап итә кеүек тойолдо, сөнки ҡатмарлы проблемалар ғына бөйөк һөҙөмтәләр бирә, ә ҡатмарлы проблемалар һүҙмә-һүҙ күңелле була алмай ине. Әлбиттә, улар өҫтөндә эшләү өсөн үҙеңде мәжбүр итергә кәрәк ине.
Әгәр һин берәй нәмә ауыртырға тейеш тип уйлаһаң, уны хата эшләгәнеңде күрмәүең ихтимал. Был минең аспирантуралағы тәжрибәмде ярайһы уҡ тулы һүрәтләй.
Сиктәр
Үҙ эшеңде ҡайһы дәрәжәлә яратырға тейешһең? Быны белмәһәң, эҙләүҙе ҡасан туҡтатырға кәрәклеген белмәйһең. Әгәр ҙә, күпселек кешеләр кеүек, быны түбән баһалаһаң, эҙләүҙе бик иртә туҡтатырға ынтыласаҡһың. Һөҙөмтәлә һин ата-әсәйең һайлаған, йәки аҡса эшләү теләге, йәки дәрәжә — йә ябай инерция арҡаһында һайланған берәй нәмә эшләп ултырасаҡһың.
Бына юғары сик: үҙең яратҡанды эшләү — был тап ошо минутта иң күп эшләргә теләгән нәмәңде эшләү тигәнде аңлатмай. Хатта Эйнштейндың да бер сынаяҡ кофе эскеһе килгән, ләкин башта башлаған эшен бөтөрөргә тейешлеген үҙенә әйткән мәлдәре булғандыр.
Үҙҙәре эшләгән нәмәне шул тиклем яратып, башҡа бер нимә лә эшләргә теләмәгән кешеләр тураһында уҡығанымда, был мине аптырата торғайны. Мин шул дәрәжәлә яратҡан бер ниндәй ҙә эш юҡ һымаҡ ине. Әгәр минең алда (а) киләһе бер сәғәтте ниҙер эшләп үткәреү йәки (б) шундуҡ Римгә барып етеп, киләһе сәғәтте унда сәйәхәт итеп үткәреү кеүек һайлау торһа, мин өҫтөн күрерлек ниндәй ҙә булһа эш бар инеме? Дөрөҫөн әйткәндә, юҡ.
Ләкин ысыны шул: теләһә ҡайһы ваҡытта һәр кем тиерлек ҡатмарлы проблемалар өҫтөндә эшләгәнгә ҡарағанда Кариб диңгеҙендә йөҙөүҙе, енси мөнәсәбәткә инеүҙе йәки тәмле ашамлыҡ ашауҙы өҫтөн күрер ине. Үҙең яратҡанды эшләү ҡағиҙәһе билдәле бер ваҡыт арауығын күҙ уңында тота. Был ошо секундта һине иң бәхетле итәсәк нәмәне эшләүҙе түгел, ә бер аҙна йәки бер ай кеүек оҙағыраҡ осор эсендә һине иң бәхетле итәсәк нәмәне эшләүҙе аңлата.
Бәрәкәтһеҙ ләззәттәр ахыр сиктә ялҡыта. Күпмелер ваҡыттан һуң пляжда ятыуҙан арыйһың. Бәхетле булып ҡалырға теләһәң, нимәлер эшләргә кәрәк.
Түбәнге сик булараҡ, эшеңде теләһә ниндәй бәрәкәтһеҙ ләззәттән күберәк яратырға тейешһең. Үҙең эшләгән нәмәне шул тиклем яратырға тейешһең, хатта «буш ваҡыт» төшөнсәһе үҙе хата булып күренһен. Был бөтә ваҡытығыҙҙы эшләп үткәрергә тейешһегеҙ тигәнде аңлатмай. Арып, хаталар ебәрә башлағанға тиклем генә эшләй алаһың. Шунан һуң һин башҡа нәмә эшләргә теләйһең — хатта бер ниндәй фекер талап итмәгән нәмәне булһа ла. Ләкин һин был ваҡытты бүләк, ә эшләүгә киткән ваҡытты уны алыу өсөн түҙгән ғазап тип күрмәйһең.
Мин был түбәнге сикте практик сәбәптәр арҡаһында ҡуям. Әгәр эшең яратҡан шөғөлөң булмаһа, һинең эште кисектереү (прокрастинация) менән ҙур проблемаларың буласаҡ. Һиңә үҙеңде эшләргә мәжбүр итергә тура киләсәк, ә быға мөрәжәғәт иткәндә һөҙөмтәләр күпкә насарыраҡ була.
Бәхетле булыу өсөн, минеңсә, һин яратҡан ғына түгел, үҙең һоҡланған нәмәне эшләргә тейешһең. Ахырҙа, «аһ, был бик шәп» тип әйтә алырға тейешһең. Был һис шикһеҙ берәй матди нәмә эшләп сығарырға тейешһең тигәнде аңлатмай. Әгәр һин дельтапланда осорға йәки сит телдә иркен һөйләшергә өйрәнһәң, был да һине, кәм тигәндә бер аҙ ваҡытҡа, «аһ, был бик шәп» тип әйтергә мәжбүр итергә етәсәк. Бында берәй һынау булырға тейеш.
Шуға күрә был стандартҡа саҡ ҡына етмәгән бер нәмә, минеңсә, китап уҡыу. Математика һәм аныҡ фәндәр буйынса ҡайһы бер китаптарҙы иҫәпкә алмағанда, китапты ни тиклем яҡшы уҡығаныңды һынай торған тест юҡ, һәм шуға күрә китап уҡыу ғына эш һымаҡ тойолмай. Һөҙөмтәлелекте тойор өсөн уҡыған нәмәң менән нимәлер эшләргә кәрәк.
Минеңсә, иң яҡшы һынау — Джино Ли миңә өйрәткәне: дуҫтарың «аһ» тип әйтерлек нәмәләр эшләргә тырышыу. Ләкин был, моғайын, яҡынса 22 йәшкә тиклем дөрөҫ эшләмәҫ, сөнки ул ваҡытҡа тиклем күпселек кешеләрҙең дуҫтар һайлау өсөн етерлек кимәлдә киң даирәһе булмай.
Сиреналар
Эшләмәҫкә тейеш булған нәмә, минеңсә, — дуҫтарыңдан башҡа бер кемдең дә фекере өсөн борсолмау. Дәрәжә тураһында борсолорға ярамай. Дәрәжә (престиж) — был ҡалған бөтә донъяның фекере. Һин фекерен хөрмәт иткән кешеләрҙән һорай алғанда, үҙең хатта белмәгән кешеләрҙең фекерен иҫәпкә алыу ни бирә? [4]
Был кәңәште биреүе еңел. Уға эйәреүе ауыр, бигерәк тә йәш саҡта. [5] Дәрәжә — көслө магнит һымаҡ, ул һинең нимәнән ләззәт алыуың тураһындағы ҡараштарыңды ла боҙа. Ул һине үҙең яратҡан нәмә өҫтөндә түгел, ә яратырға теләгән нәмәң өҫтөндә эшләргә мәжбүр итә.
Мәҫәлән, тап ошо сәбәп кешеләрҙе роман яҙырға этәрә. Улар роман уҡырға ярата. Улар шуны яҙыусыларҙың Нобель премияһы алыуын күрә. Яҙыусы булыуҙан да шәп нимә бар, тип уйлай улар. Ләкин яҙыусы булыу идеяһын яратыу ғына етмәй; яҡшы булыр өсөн роман яҙыуҙың ысын эшен яратырға тейешһең; нескә уйлап сығарылған ялғандар төҙөүҙе яратырға тейешһең.
Дәрәжә — был ҡатып ҡалған илһам ғына. Әгәр берәй нәмәне етерлек кимәлдә яҡшы эшләһәң, һин уны үҙең дәрәжәле итәсәкһең. Хәҙер беҙ дәрәжәле тип иҫәпләгән бик күп нәмәләр башта бөтөнләй ундай түгел ине. Джаз иҫкә төшә — гәрчә теләһә ниндәй танылған сәнғәт төрө лә ярап ҡалыр ине. Шуға күрә үҙең яратҡанды эшлә, ә дәрәжә үҙе хаҡында үҙе хәстәрләһен.
Дәрәжә бигерәк тә ҙур маҡсатлы, дәғүәле кешеләр өсөн ҡурҡыныс. Әгәр дәғүәле кешеләрҙең ваҡытын файҙаһыҙ эштәргә әрәм итергә теләһәң, быны эшләү юлы — ҡармаҡҡа дәрәжә емен тағыу. Был кешеләрҙе сығыш яһарға, инеш һүҙ яҙырға, комитеттарҙа ултырырға, бүлек мөдире булырға һәм башҡаларға күндереүҙең рецепты. Теләһә ниндәй дәрәжәле эштән ябай ғына баш тартыу яҡшы ҡағиҙә булыр ине, бәлки. Әгәр ул насар булмаһа, уны дәрәжәле итергә лә кәрәк булмаҫ ине.
Ошолай уҡ, әгәр һин ике төрлө эште бер тигеҙ оҡшатһаң, ләкин береһе абруйлыраҡ булһа, бәлки, икенсеһен һайларға кәрәктер. Һоҡланыуға лайыҡ булған нимә тураһындағы фекерҙәреңә дәрәжә һәр саҡ бер аҙ йоғонто яһаясаҡ, шуға күрә икәүһе һиңә тигеҙ күренһә, абруйы кәмерәк булғанына ҡарата ысын һоҡланыуың күберәктер, моғайын.
Кешеләрҙе юлдан яҙҙырыусы икенсе ҙур көс — аҡса. Аҡса үҙ аллы шул тиклем ҡурҡыныс түгел. Берәй нәмә яҡшы түләнгән, ләкин уға ерәнеп ҡараған саҡта — мәҫәлән, телефон аша һатыу итеү, йә фәхишәлек, йәки йәрәхәтләнеүҙәр буйынса судлашыу кеүек — дәғүәле кешеләр уға ҡыҙыҡмай. Бындай эште «йән аҫрар өсөн генә эшләргә тырышыусы» кешеләр башҡара. (Кәңәш: эшләүселәре шулай тигән теләһә ниндәй өлкәнән ҡасығыҙ.) Ҡурҡыныс — аҡса абруй менән берләшкәндә башлана, мәҫәлән, корпоратив хоҡуҡта йәки медицинала. Ниндәйҙер тәбиғи база дәрәжәһе булған сағыштырмаса хәүефһеҙ һәм мул тормошло карьера үҙенең нимәне ысынлап яратыуы тураһында әле ныҡ уйланмаған йәш кеше өсөн ҡурҡыныс ҡыҙыҡтырғыс булып тора.
Кешеләрҙең үҙ эшен яратыу-яратмауын тикшереү — уларға аҡса түләмәһәләр ҙә, хатта көн күреү өсөн башҡа эштә эшләргә тура килһә лә, уны эшләрҙәр инеме, юҡмы икәнлеген белеү. Әгәр бушлай, буш ваҡыттарында эшләргә һәм тамаҡ аҫрар өсөн көндөҙ официант булып эшләргә тура килһә, күпме корпоратив юрист үҙенең хәҙерге эшен эшләр ине икән?
Был тест академик эштең төрлө төрҙәре араһында һайлағанда бигерәк тә файҙалы, сөнки был йәһәттән өлкәләр бик ныҡ айырыла. Күпселек яҡшы математиктар, хатта математика профессоры вазифалары булмаһа ла, математика менән шөғөлләнер ине, шул уҡ ваҡытта икенсе яҡтағы бүлектәрҙә уҡытыу урындарының булыуы төп этәргес булып тора: кешеләр реклама агентлығында эшләгәнгә ҡарағанда инглиз теле профессоры булыуҙы өҫтөн күрә, ә мәҡәләләр баҫтырыу — ошондай эштәр өсөн ярышыу юлы. Математика математика кафедраларынан тыш та йәшәр ине, ләкин тап инглиз филологияһы студенттарының һәм, тимәк, уларҙы уҡытыу буйынса эш урындарының булыуы Конрад романындағы гендер һәм шәхес тураһындағы меңәрләгән күңелһеҙ мәҡәләләрҙе донъяға килтерә. Бер кем дә бындай нәмәне күңел асыу өсөн эшләмәй.
Ата-әсәләрҙең кәңәштәре аҡса яғына ауышырға тартыла. Табип булырға теләп ата-әсәһе яҙыусы булыуын теләгәндәргә ҡарағанда, яҙыусы булырға теләп, ата-әсәһе уларҙың табип булыуын теләгән студенттар күберәк, тип әйтеү дөрөҫ булыр. Балалар үҙ ата-әсәләрен «матди мәнфәғәтле» тип уйлай. Был гел генә улай түгел. Бөтә ата-әсәләр ҙә, үҙҙәренә ҡарағанда, балалары өсөн һаҡсылыраҡ булырға ынтыла, сөнки ата-әсә булараҡ улар бүләктәрҙе түгел, хәүефтәрҙе нығыраҡ бүлешә. Әгәр һигеҙ йәшлек улың бейек ағасҡа үрмәләргә булһа, йәки үҫмер ҡыҙың урындағы насар егет менән осрашырға ҡарар итһә, һин тулҡынланыу тойғоһон бүлешмәйәсәкһең, ләкин улың йығылһа йә ҡыҙың ауырға ҡалһа, эҙемтәләре менән һиңә көрәшергә тура киләсәк.
Тәртип
Беҙҙе юлдан яҙҙырыусы шундай көслө көстәр булғанда, үҙебеҙгә оҡшаған эште табыуҙың шул тиклем ауыр булыуы ғәжәп түгел. Күпселек кешеләр бала саҡта уҡ эш = яфа тигән аксиоманы ҡабул итеп, үҙен үкенесле яҙмышҡа дусар итә. Бынан ҡотола алғандарҙың барыһы тиерлек дәрәжә йәки аҡса ҡаяларына бәрелеп һәләк була. Үҙе яратып эшләрлек нәмәне тапҡандар күпме һуң? Бәлки, миллиардтар араһынан бер нисә йөҙ мең генәлер.
Үҙең яратҡан эште табыу ауыр; әгәр шундай аҙ кеше тапһа, был мотлаҡ шулайҙыр. Шуға күрә был бурысты ябай тип баһаламағыҙ. Әгәр әлегә уңышҡа өлгәшмәгән булһағыҙ, үҙегеҙҙе насар хис итмәгеҙ. Ысынында, үҙегеҙҙең ҡәнәғәт түгеллекте үҙегеҙгә таныһағыҙ, һеҙ барыһын да инҡар итеп йәшәгән күпселек кешеләрҙән бер аҙым алда бараһығыҙ. Әгәр һеҙ үҙегеҙ өсөн мыҫҡыллы күренгән эште яратабыҙ тип раҫлаған хеҙмәттәштәр менән уратып алынғанһығыҙ икән, ҙур ихтималлыҡ менән улар үҙ-үҙҙәрен алдай. Гел генә түгел, ләкин моғайын шулайҙыр.
Бөйөк эш башҡарыу кешеләр уйлағандан кәмерәк тәртип (дисциплина) талап итһә лә — сөнки бөйөк эш эшләү юлы үҙеңде мәжбүр итмәҫлек кимәлдә яратҡан нәмәне табыуҙан тора — яратҡан эшеңде табыу ғәҙәттә тәртип талап итә. Ҡайһы берәүҙәр бәхетле: улар 12 йәштә үк нимә эшләргә теләгәнен беләләр һәм тимер юл рельстары буйлап барған кеүек шыуып ҡына баралар. Ләкин был һирәк осраҡ һымаҡ. Йышыраҡ бөйөк эштәр башҡарған кешеләрҙең карьераһы өҫтәл теннисы тубы траекторияһына оҡшаған. Улар А-ны өйрәнер өсөн уҡырға инә, уҡыуҙы ташлап, Б-ны эшләп эшкә төшә, ә һуңынан, ситтән генә тотоноп, В менән билдәле булып китә.
Ҡайһы саҡта бер төрлө эштән икенсеһенә һикереү — энергия билдәһе, ә ҡайһы саҡта ялҡаулыҡ билдәһе. Һин барыһын да ташлап китәһеңме, әллә яңы юл яраһыңмы? Үҙең дә йыш ҡына быны аңлай алмайһың. Һуңыраҡ бөйөк эштәр эшләйәсәк бик күп кешеләр үҙ урындарын табырға тырышҡанда, башта өмөттө аҡламаған кеүек күренәләр.
Үҙ-үҙеңә намыҫлы булыр өсөн ниндәй ҙә булһа тест бармы? Береһе — нимә менән шөғөлләнһәң дә, хатта ул һиңә оҡшамаһа ла, эште яҡшы башҡарырға тырышыу. Ул саҡта, исмаһам, ҡәнәғәтһеҙлекте ялҡаулыҡ өсөн һылтау итеп ҡулланмауыңды белерһең. Бәлки, иң мөһиме, һин эштәрҙе яҡшы башҡарыу ғәҙәтенә эйә булырһың.
Ҡуллана ала торған тағы бер һынау: һәр ваҡыт һөҙөмтә сығарыу (етештереү). Мәҫәлән, әгәр һин яҙыусы булырға ниәтләнгәнлектән етди ҡарамаған көндәлек эшең булһа, һин нимәлер етештерәһеңме? Нисек кенә насар булмаһын, хикәйә биттәрен яҙаһыңмы? Һөҙөмтә булдырған саҡта, һин ҡасандыр яҙырға йыйынған бөйөк романдың тоноҡ күренешен тынысландырғыс матдә (опиат) итеп кенә файҙаланмауыңды белерһең. Уның күренешенә һин ысынында яҙған шул күренеп торған етешһеҙлектәре булған әҫәр ҡамасаулаясаҡ.
«Һәр ваҡыт етештер» — был шулай уҡ үҙең яратҡан эште табыу өсөн бер ысул. Әгәр үҙеңде был сикләүгә буйһондорһаң, ул һине үҙең эшләргә тейеш тип уйлаған нәмәләрҙән үҙең ысынында яратҡан нәмәләргә табан үҙенән-үҙе этәрәсәк. «Һәр ваҡыт етештер» ҡағиҙәһе һинең ғүмерлек эшеңде, һыу ауырлыҡ көсө ярҙамында ҡыйыҡтағы тишекте тапҡан кеүек, табасаҡ.
Әлбиттә, нимә өҫтөндә эшләргә яратҡаныңды аңлау уның өҫтөндә эшләй алырһың тигәнде аңлатмай. Был айырым һорау. Әгәр амбициялы булһаң, уларҙы айырым тоторға тейешһең: үҙеңдең нимә теләгәнең тураһындағы уйҙарҙы мөмкин булып күренгән нәмәләр менән бутамаҫ өсөн аңлы тырышлыҡ һалырға тейешһең. [6]
Уларҙы айырым тотоу ауыр, сөнки улар араһындағы айырманы күреү ғазап бирә. Шуға күрә күпселек кешеләр өмөттәрен алдан уҡ кәметә. Мәҫәлән, урамда осраҡлы кешеләрҙән Леонардо кеүек төшөрә алырға теләр инегеҙме тип һораһағыҙ, күптәр «О, мин рәсем төшөрә белмәйем» кеүек яуап бирер ине. Был фактты раҫлауҙан бигерәк ниәтте белдереү; был «мин тырышып та ҡарамаясаҡмын» тигәнде аңлата. Сөнки факт шунда: әгәр һин урамдан осраҡлы бер кешене алып, нисектер уны киләһе егерме йыл буйына рәсем төшөрөүгә мөмкин тиклем тырышып эшләргә мәжбүр итһәң, ул ғәжәпләнерлек ҙур уңышҡа ирешер ине. Ләкин был ҙур рухи тырышлыҡ талап итер ине; был йылдар буйы һәр көн һайын уңышһыҙлыҡтың күҙенә бағып тороуҙы аңлатыр ине. Шуға күрә үҙҙәрен яҡлау өсөн кешеләр «Мин булдыра алмайым» тиҙәр.
Йыш ишетелгән тағы бер оҡшаш һүҙ — һәр кем дә яратҡан эшен эшләй алмай, кемгәлер күңелһеҙ эштәрҙе лә эшләргә кәрәк, тигәне. Ысынлапмы? Һин уларҙы нисек мәжбүр итәһең? АҠШ-та кешеләрҙе күңелһеҙ эштәр башҡарырға мәжбүр итеүҙең берҙән-бер механизмы — хәрби хеҙмәткә саҡырыу, ә уны 30 йылдан ашыу ҡулланғандары юҡ. Беҙ кешеләрҙе күңелһеҙ эштәрҙе эшләргә аҡса һәм абруй менән генә ҡыҙыҡтыра алабыҙ.
Әгәр кешеләр әле лә эшләмәгән берәй нәмә булһа, йәмғиәткә унһыҙ ҙа йәшәргә тура килә кеүек. Йорт хеҙмәтселәре менән тап шулай булды. Меңәр йылдар дауамында был «кемдер эшләргә тейеш булған» эштең классик өлгөһө ине. Шулай ҙа егерменсе быуат уртаһында бай илдәрҙә хеҙмәтселәр тулыһынса тиерлек юҡҡа сыҡты, һәм байҙарға уларһыҙ ғына йәшәргә тура килде.
Шуға күрә кемдер эшләргә тейеш булған ниндәйҙер нәмәләр булыуы ихтимал булһа ла, ниндәй ҙә булһа аныҡ эш тураһында быны әйтеүсе һәр кемдең яңылышыу ихтималлығы ҙур. Әгәр бер кем дә эшләргә теләмәһә, иң күңелһеҙ эштәрҙең күбеһе йә автоматлаштырылыр ине, йә эшләнмәйенсә ҡалыр ине.
Ике юл
Шулай ҙа «һәр кем дә үҙе яратҡан эште эшләй алмай» тигән фекерҙең аяуһыҙ дөрөҫ булған икенсе мәғәнәһе бар. Тормош өсөн аҡса эшләргә кәрәк, ә яратҡан эшең өсөн аҡса алыуы ауыр. Был маҡсатҡа барыуҙың ике юлы бар:
Органик юл: абруйың үҫкән һайын, эшеңдең оҡшамаған өлөштәре иҫәбенә үҙеңә оҡшаған өлөштәрен әкренләп арттыра барыу.
Ике эш юлы: үҙең яратҡан нәмәләр өҫтөндә эшләүгә аҡса алыу өсөн үҙеңә оҡшамаған нәмәләрҙә эшләү.
Органик юл киңерәк таралған. Яҡшы эшләгән һәр кемдә ул тәбиғи рәүештә килеп сыға. Йәш архитектор ниндәй эш таба ала, шуны алырға тейеш, ләкин эшен яҡшы башҡарһа, ваҡыт үтеү менән проекттар араһында һайлап алыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ. Был юлдың етешһеҙлеге шунда: ул әкрен һәм билдәһеҙ. Хатта профессорлыҡ вазифаһы ла ысын иреклек бирмәй.
Ике эш юлының, бер юлы күпме ваҡыт аҡса өсөн эшләүеңә ҡарап, бер нисә варианты бар. Бер сикке осраҡ — «көндәлек эш», бында һин аҡса эшләү өсөн билдәле бер сәғәттәрҙә эшләйһең, ә буш ваҡытығыҙҙа яратҡан эшең менән шөғөлләнәһең. Икенсе сикке осраҡ — башҡаса аҡса өсөн эшләмәҫлек кимәлдә етәрлек йыйғансы эшләйһең.
Ике эш юлы органик юлға ҡарағанда һирәгерәк осрай, сөнки ул аңлы һайлау талап итә. Ул шулай уҡ хәүефлерәк тә. Йәш үҫкән һайын тормош ҡыйбатлана бара, шуға күрә аҡса килтергән эштә көткәндән оҙағыраҡ эшләп ҡалыуға эләгеү еңел. Тағы ла яманырағы, һин эшләгән һәр нәмә һине үҙгәртә. Әгәр оҙаҡ ваҡыт күңелһеҙ нәмәләр өҫтөндә эшләһәң, был мейеңде серетәсәк. Ә иң яҡшы түләнгән эштәр иң хәүефлеһе, сөнки улар һинең тулы иғтибарыңды талап итә.
Ике эш юлының өҫтөнлөгө шунда: ул һиңә кәртәләр аша һикерергә мөмкинлек бирә. Мөмкин булған эштәр ландшафты тигеҙ түгел; төрлө хеҙмәт төрҙәре араһында төрлө бейеклектәге диуарҙар бар. [7] Эшеңдең оҡшаған өлөштәрен максималь арттырыу хәйләһе һине архитектуранан продукт дизайнына алып бара ала, ләкин, моғайын, музыкаға алып бармаҫ. Әгәр һин бер нәмә менән аҡса эшләп, һуңынан икенсе нәмә менән шөғөлләнһәң, һайлау иркең ҙурыраҡ була.
Ҡайһы юлды һайларға? Был һинең нимә эшләргә теләгәнеңә ни тиклем ышаныулы булыуыңа, бойороҡтарҙы үтәүгә нисек ҡарауыңа, күпме хәүефкә түҙә алыуыңа һәм теләгән эшең өсөн кемдеңдер (ғүмерең дауамында) түләү ихтималлығына бәйле. Әгәр һин эшләргә теләгән дөйөм өлкәгә ышанаһың һәм уның өсөн кешеләр түләр тип уйлаһаң, моғайын, органик юлды һайларға кәрәктер. Ләкин нимә эшләргә теләгәнеңде белмәһәң йәки бойороҡтар үтәргә яратмаһаң, хәүефкә түҙә алһаң, ике эш юлын һайларға мөмкинһең.
Бик иртә ҡарар итмәгеҙ. Нимә эшләргә теләгәндәрен иртә белгән балалар, башҡаларҙан алда математика һорауына яуап тапҡан кеүек, тәьҫирле күренә. Уларҙың яуабы бар, әлбиттә, ләкин уның хата булыу ихтималлығы ҙур.
Бик уңышлы табип булған бер танышым үҙ эшенән өҙлөкһөҙ зарлана. Медицина училищеһына (мәктәбенә) инергә теләгән кешеләр унан кәңәш һораһа, ул уларҙы һелкеп: «Эшләмәгеҙ быны!» — тип ҡысҡырырға теләй. (Ләкин бер ҡасан да быны эшләмәй.) Ул нисек был хәлгә төштө? Урта мәктәптә уҡығанда уҡ ул табип булырға теләй ине. Һәм ул шул тиклем дәғүәле һәм ныҡышмал ине, юлындағы һәр ҡаршылыҡты еңеп сыҡты — шул иҫәптән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уға был оҡшамауын да еңде.
Хәҙер уның тормошо урта мәктәп балаһы тарафынан һайланған.
Йәш саҡта һәр һайлау яһар алдынан етерлек мәғлүмәт аласаҡһың кеүек тойола. Ләкин эшкә килгәндә был һис шикһеҙ улай түгел. Хатта колледжда ла төрлө эш төрҙәренең ниндәй булыуы тураһында аҙ мәғлүмәт алаһың. Иң яҡшы осраҡта бер-ике стажировка үтергә мөмкин, ләкин бөтә эштәр ҙә стажировка тәҡдим итмәй, ә тәҡдим иткәндәре лә бейсбол уйыны тураһында туп ялсыһы булыуҙан ашыу нәмәгә өйрәтмәй.
Тормошто проектлауҙа, башҡа күп кенә нәмәләрҙе проектлауҙағы кеүек, һығылмалы саралар ҡулланһаң, яҡшыраҡ һөҙөмтәләргә ирешәһең. Шуға күрә нимә эшләргә теләгәнеңде аныҡ белмәһәң, органик йәки ике эш карьераһына әйләнә алған эш төрөн һайлау иң яҡшы аҙым булыуы мөмкин. Бәлки, тап ошо сәбәп менән мин компьютерҙарҙы һайлағанмындыр. Һин профессор була алаһың, йәки ҙур аҡса эшләй алаһың, йәки уны башҡа күп төрлө эш төрөнә әйләндерә алаһың.
Төрлө хеҙмәт төрҙәренең ниндәй булыуын тиҙерәк аңлау өсөн, баштан уҡ күп төрлө эштәр башҡарырға мөмкинлек биргән эштәрҙе эҙләү ҙә аҡыллы булыр. Киреһенсә, ике эш юлының сикке төрө ҡурҡыныс, сөнки ул һиңә нимә оҡшауы тураһында бик аҙ мәғлүмәт бирә. Әгәр һин етерлек аҡса эшләгәс ташлап, романдар яҙырмын тип уйлап, ун йыл буйы облигациялар трейдеры булып ныҡ эшләһәң, эште ташлағас, үҙеңдең ысынында роман яҙырға яратмауыңды асыҡлаһаң, нимә булыр?
Күпселек кешеләр: «Мин был проблеманы ҡабул итер инем. Миңә бер миллион доллар бирегеҙ, ә мин нимә эшләргә кәрәклеген үҙем белермен», — тип әйтер ине. Ләкин был күренгәнгә ҡарағанда ауырыраҡ. Сикләүҙәр тормошоғоҙға форма бирә. Уларҙы алып ташлаһаң, күпселек кеше нимә эшләргә белмәй: лотерея отҡандар йәки мираҫ алғандар менән нимә булғанын ҡарағыҙ. Һәр кем матди именлек теләйем тип уйлаһа ла, иң бәхетле кешеләр уға эйә булғандар түгел, ә үҙҙәре эшләгән эшен яратҡандар. Шуға күрә уның менән нимә эшләргә белмәү иҫәбенә ирек вәғәҙә иткән план күренгәнсә яҡшы булмауы ихтимал.
Ҡайһы ғына юлды һайламағыҙ, ауырлыҡтарға әҙер булығыҙ. Үҙең яратҡан эште табыу бик ауыр. Күпселек кеше быға өлгәшә алмай. Уңышҡа өлгәшкән хәлдә лә, утыҙ-ҡырҡ йәшкә етмәйенсә теләгән нәмәң өҫтөндә эшләү иркенлеге һирәк эләгә. Ләкин һеҙҙең алдығыҙҙа аныҡ маҡсат булһа, уға барып етеү ихтималлығы ла ҙурыраҡ. Әгәр хеҙмәтте яратып булыуын аңлаһағыҙ, һеҙ инде финиш һыҙығындаһығыҙ, әгәр ниндәй эште яратыуығыҙҙы белһәгеҙ, һеҙ маҡсатығыҙға тиерлек барып еткәнһегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Әлегә беҙ киреһенсә эшләйбеҙ: балаларға арифметик күнегеүҙәр кеүек күңелһеҙ эштәр эшләткәндә, уның эс бошороғос икәнен асыҡтан-асыҡ таныу урынына, уны өҫтән-мөҫтән генә биҙәп йәшерергә тырышабыҙ.
[2] Бер атай кеше миңә оҡшаш бер күренеш тураһында һөйләне: ул үҙенең ғаиләһенән эшен ни тиклем ныҡ яратыуын йәшерергә мәжбүр булған. Шәмбе көнө эшкә барырға теләгәндә, ул улар менән өйҙә ҡалыуға ҡарағанда эшләүҙе өҫтөн күреүен таныуға ҡарағанда, ниндәйҙер сәбәп менән эшкә барырға "тейеш" булыуын әйтеү еңелерәк булған.
[3] Ҡала ситендәге биҫтәләр (пригородтар) менән дә оҡшаш хәл күҙәтелә. Ата-әсәләр балаларын хәүефһеҙ мөхиттә үҫтерер өсөн биҫтәләргә күсә, ләкин ул биҫтәләр шул тиклем ҡыҙыҡһыҙ һәм яһалма, ун биш йәштәренә балалар бөтә донъя эс бошороғос тигән ныҡлы фекергә килә.
[4] Дуҫтарығыҙ эшегеҙҙең берҙән-бер аудиторияһы булырға тейеш, тип әйтмәйем. Күберәк кешегә ярҙам итә алһағыҙ, шул тиклем яҡшыраҡ. Ләкин дуҫтарығыҙ һеҙҙең компасығыҙ булырға тейеш.
[5] Дональд Холл, йәш шағирҙарҙың баҫылып сығыуға шул тиклем ынтылыуы хата, тип әйткән ине. Ләкин 24 йәшлек кеше өсөн The New Yorker журналында шиғырын баҫтырыуҙың ниндәй әһәмиәткә эйә булыуын күҙ алдына килтерә алаһығыҙҙыр. Хәҙер ул мәжлестәрҙә осратҡан кешеләр өсөн — ысын шағир. Ысынында иһә ул элеккегә ҡарағанда яҡшыраҡ та, насарыраҡ та түгел, ләкин бер нәмә лә аңламаған бындай халыҡ өсөн рәсми абруйҙың хуплауы бөтә нәмәне хәл итә. Шуға күрә был Холл уйлағандан да ҡатмарлыраҡ мәсьәлә. Йәштәрҙең престижға шул тиклем ҙур әһәмиәт биреүенең сәбәбе — улар таң ҡалдырырға теләгән кешеләрҙең яҡшыны ямандан айыра белмәүендә.
[6] Был — нәмәләрҙең нисек булыуын теләүегеҙ тураһындағы фекерҙәрҙең уларҙың ысынында нисек булыуы тураһындағы ҡараштарығыҙҙы бысратыуына юл ҡуймаҫҡа кәрәк, тигән принципҡа оҡшаш (изоморфлы). Күпселек кеше уларҙы бер ниндәй сикләүһеҙ бутап тора. Диндең һаман да популяр булып ҡалыуы — бының иң асыҡ дәлиле.
[7] Эштәр графы үҙ-ара бик үк ныҡ бәйләнмәгән, тип әйтеү тағы ла теүәлерәк метафора булыр ине.
Был текстың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Дэн Фридманға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа, Питер Норвигҡа, Дэвид Слоуға һәм Аарон Шварцҡа рәхмәт белдерәм.