Бір нәрсені жақсы істеу үшін, оны ұнатуыңыз керек. Бұл идея онша жаңа емес. Біз оны төрт сөзге сыйғыздық: «Сүйікті ісіңмен айналыс». Бірақ адамдарға тек осыны айту жеткіліксіз. Өзің жақсы көретін іспен айналысу — күрделі мәселе.
Бұл идеяның өзі көбіміздің бала кезімізде үйренген нәрселерімізге жат. Мен бала кезімде жұмыс пен көңіл көтеру анықтамасы бойынша бір-біріне қарама-қарсы ұғымдар сияқты көрінетін. Өмір екі күйден тұрды: белгілі бір уақытта ересектер саған бірдеңе істеуге мәжбүрлейтін, және бұл жұмыс деп аталатын; қалған уақытта сен қалаған нәрсеңді істей алатынсың, бұл ойын деп аталатын. Кейде ересектер мәжбүрлеген нәрселер қызықты болатын, дәл сол сияқты кейде ойнау да көңілсіз болатын — мысалы, егер құлап қалып, жарақаттанып қалсаң. Бірақ осы сирек кездесетін жайттарды қоспағанда, жұмыс деген көңілсіз нәрсе ретінде қабылданатын.
Бұл кездейсоқ емес сияқты еді. Мектеп, шын мәнінде, ересектердің жұмысына дайындық болғандықтан зеріктіретін деп түсіндірілді.
Ол кезде әлем екі топқа бөлінген еді: ересектер және балалар. Ересектер, қарғыс атқандай, жұмыс істеуге мәжбүр болды. Балалар істемеді, бірақ олар мектепке баруға мәжбүр болды, ал мектеп — бізді нағыз жұмысқа дайындауға арналған жұмыстың жеңілдетілген нұсқасы еді. Біз мектепті қаншалықты жек көрсек те, ересектердің бәрі үлкендердің жұмысы одан да жаман екенін және бізге оңай екенін айтып келісетін.
Әсіресе мұғалімдер жұмыстың көңілсіз екеніне шүбәсіз сенетін сияқты көрінді. Бұл таңғаларлық та емес: олардың көпшілігі үшін жұмыс қызық болған жоқ. Неліктен біз доп ойнаудың орнына штаттардың астаналарын жаттауға мәжбүр болдық? Олар жағажайда жатудың орнына балалар тобын бақылауға мәжбүр болған себеппен бірдей. Сен қалаған нәрсеңді жай ғана істей алмайтынсың.
Мен кішкентай балаларға не қаласа соны істеуге рұқсат беру керек деп айтып тұрған жоқпын. Оларды белгілі бір нәрселермен айналысуға мәжбүрлеу керек шығар. Бірақ егер біз балаларды қызықсыз дүниелермен айналысуға мәжбүрлесек, оларға зерігу жұмыстың негізгі сапасы емес екенін және қазір қызықсыз нәрселермен жұмыс істеудің себебі — кейінірек қызықтырақ нәрселермен жұмыс істей алуы үшін екенін айтқан дұрыс болар еді. [1]
Бірде, мен шамамен 9 немесе 10 жаста болғанымда, әкем өскенде өзіме ұнаса болғаны, кез келген адам бола алатынымды айтты. Мен мұны дәл солай есте сақтадым, себебі бұл өте ерекше көрінді. Бұл құрғақ суды пайдаланыңыз деген сияқты болды. Оның не айтқысы келгенін қалай түсінсем де, ол жұмыс тура мағынасында қызықты — ойын сияқты қызық болуы мүмкін дегенді меңзеді деп ойламадым. Мұны түсіну үшін маған бірнеше жыл қажет болды.
Жұмыстар
Жоғары сыныпта нақты жұмыс істеу перспективасы көріне бастады. Ересектер кейде бізге өз жұмыстары туралы айтуға келетін немесе біз олардың жұмысын көруге баратынбыз. Олардың өз істерінен ләззат алатыны әрдайым түсінікті болып көрінетін. Қайта қарап отырсам, біреуі ғана расында ұнатқан болуы мүмкін: жеке ұшақтың ұшқышы. Бірақ банк менеджері оны шын мәнінде ұнатты деп ойламаймын.
Олардың барлығының өз жұмысын ұнататындай кейіп танытуының басты себебі, сірә, жоғарғы орта таптың «солай істеуің керек» деген дәстүрі болса керек. Жұмысыңды жек көретініңді айту жай ғана мансабың үшін жаман болып қана қоймай, әлеуметтік әдепсіздік саналатын.
Өз ісіңді ұнататын сияқты кейіп таныту неге қалыпты жағдай? Бұл эссенің бірінші сөйлемі осыны түсіндіреді. Бір нәрсені жақсы істеу үшін оны ұнату керек болса, онда ең табысты адамдардың барлығы өз ісін жақсы көреді. Жоғарғы орта таптың дәстүрі осыдан шығады. Бүкіл Америкадағы үйлер иелерінің хабарынсыз-ақ 250 жыл бұрын француз корольдері үшін жасалған орындықтардың n-ші дәрежедегі көшірмелері болып табылатын орындықтарға толы болғаны сияқты, жұмысқа деген дәстүрлі көзқарастар да, адамдардың өзі білместен, ұлы істер атқарған адамдардың көзқарастарының n-ші дәрежедегі көшірмелері болып табылады.
Бұл жаттанудың нағыз рецепті. Не істегісі келетіні туралы ойланатын жасқа жеткенде, көптеген балалар өз жұмысын сүю идеясы туралы мүлдем қате түсінікте болады. Мектеп оларды жұмысты жағымсыз міндет ретінде қабылдауға үйретті. Жұмыс істеу мектептегі сабақтардан да ауыр делінеді. Соған қарамастан барлық ересектер өз істерін ұнататынын айтады. Балалардың «Мен бұл адамдарға ұқсамаймын; мен бұл әлемге жарамаймын» деп ойлағаны үшін оларды кінәлай алмайсыз.
Шын мәнінде, оларға үш өтірік айтылды: мектепте жұмыс ретінде қарастыруға үйретілген нәрсе нағыз жұмыс емес; ересектердің жұмысы мектеп сабақтарынан міндетті түрде жаман емес; және айналасындағы көптеген ересектер өз істерін ұнатамыз дегенде өтірік айтады.
Ең қауіпті өтірікшілер — балалардың өз ата-аналары болуы мүмкін. Көптеген адамдар сияқты, отбасыңызға жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету үшін қызықсыз жұмысқа кірсеңіз, балаларыңызға жұмыс деген қызықсыз деген ойды сіңіріп алу қаупі бар. [2] Мүмкін, осы бір жағдайда, егер ата-аналар соншалықты риясыз болмағанда, балалар үшін жақсырақ болар еді. Өз жұмысын сүюдің үлгісін көрсеткен ата-ана қымбат үйге қарағанда балаларына көбірек көмектесуі мүмкін. [3]
Колледжде оқып жүргенімде ғана жұмыс идеясы күнкөріс идеясынан түпкілікті ажырады. Сол кезде маңызды мәселе қалай ақша табу керек емес, немен айналысу керек деген мәселеге айналды. Ең дұрысы, бұлар сәйкес келетін, бірақ кейбір ерекше шекаралық жағдайлар (патенттік бюросындағы Эйнштейн сияқты) олардың бірдей емес екенін дәлелдеді.
Жұмыстың анықтамасы енді әлемге қандай да бір тың үлес қосу және осы үдерісте аштан қалмау болды. Бірақ сонша жылғы дағдыдан кейін менің жұмыс туралы түсінігімде әлі де азаптың үлкен бөлігі бар еді. Жұмыс әлі де тәртіпті талап ететіндей көрінді, өйткені тек қиын мәселелер ғана зор нәтижелер береді, ал қиын мәселелер тура мағынасында қызықты бола алмайды. Әрине, адам өзін олармен айналысуға мәжбүрлеуі керек еді.
Егер сіз бір нәрсе ауыр болуы керек деп ойласаңыз, оны дұрыс істеп жатпағаныңызды байқау ықтималдығыңыз аз болады. Бұл менің магистратурадағы тәжірибемді толық сипаттайды.
Шектер
Сіз өз ісіңізді қаншалықты ұнатуыңыз керек? Мұны білмейінше, іздеуді қашан тоқтату керектігін білмейсіз. Егер көпшілік адамдар сияқты оны бағаламасаңыз, іздеуді тым ерте тоқтатуға бейім боласыз. Соңында сіз үшін ата-анаңыз таңдаған, не ақша табу қалауы, не бедел — немесе жай ғана инерция бойынша бірдеңемен айналысып жүресіз.
Міне, жоғарғы шегі: сүйікті ісіңізбен айналысу дегеніміз дәл осы секундта ең көп істегіңіз келетін нәрсені істеу дегенді білдірмейді. Тіпті Эйнштейннің өзінде де бір шыны кофе ішкісі келетін, бірақ өзіне алдымен айналысып жатқан ісін аяқтауы керек екенін айтатын сәттері болған шығар.
Бұрын мен өз ісін соншалықты жақсы көретіндіктен, басқа ештеңе істегісі келмейтін адамдар туралы оқығанда таңғалатынмын. Маған соншалықты қатты ұнайтын ешқандай жұмыс түрі жоқ сияқты көрінетін. Егер маған (а) келесі бір сағатты бірдеңемен жұмыс істеуге жұмсау немесе (б) Римге телепортацияланып, келесі бір сағатты қыдырумен өткізу таңдауы берілсе, мен артық көретін қандай да бір жұмыс бар ма еді? Шынымды айтсам, жоқ.
Бірақ шын мәнінде, кез келген адам кез келген сәтте қиын мәселелермен айналысқаннан гөрі Кариб теңізінде жүзуді, жыныстық қатынаспен айналысуды немесе дәмді тамақ ішуді артық көреді. Сүйікті ісіңмен айналысу туралы ереже белгілі бір уақыт кезеңін болжайды. Бұл сізді осы секундта бақытты ететін нәрсені емес, бір апта немесе бір ай сияқты ұзағырақ уақыт ішінде сізді бақытты ететін нәрсені істеуді білдіреді.
Өнімсіз ләззаттар ақырында жалықтырады. Біраз уақыттан кейін жағажайда жатудан шаршайсыз. Егер бақытты болғыңыз келсе, бір нәрсе істеуіңіз керек.
Төменгі шек ретінде, сіз өз жұмысыңызды кез келген өнімсіз ләззаттан гөрі көбірек ұнатуыңыз керек. Сіз өз ісіңізді «бос уақыт» ұғымы қате болып көрінетіндей дәрежеде ұнатуыңыз керек. Бұл сіз бүкіл уақытыңызды жұмысқа жұмсауыңыз керек дегенді білдірмейді. Сіз шаршап, қателесе бастағанға дейін ғана жұмыс істей аласыз. Содан кейін басқа нәрсемен — тіпті мағынасыз бірдеңемен айналысқыңыз келеді. Бірақ сіз бұл уақытты сыйлық ретінде, ал жұмысқа жұмсаған уақытыңызды оны табу үшін шыдаған азап ретінде қабылдамайсыз.
Мен төменгі шекті практикалық себептерге байланысты қойдым. Егер сіздің жұмысыңыз сіздің ең сүйікті ісіңіз болмаса, сізде прокрастинациямен үлкен проблемалар болады. Сіз өзіңізді жұмыс істеуге мәжбүрлеуге тура келеді, ал бұған жүгінген кезде нәтижелер айтарлықтай нашар болады.
Бақытты болу үшін, менің ойымша, сіз тек ләззат алып қана қоймай, сонымен бірге таңданатын нәрсемен айналысуыңыз керек. Соңында сіз: «О, бұл керемет қой» деп айта алуыңыз керек. Бұл міндетті түрде бірдеңе жасау керек дегенді білдірмейді. Егер сіз дельтапланмен ұшуды немесе шет тілінде еркін сөйлеуді үйренсеңіз, бұл кем дегенде біраз уақыт бойы «О, бұл керемет қой» деуіңізге жеткілікті болады. Мұнда сынақ болуы керек.
Сондықтан, менің ойымша, бұл стандартқа сәл жетпейтін нәрселердің бірі — кітап оқу. Математика мен нақты ғылымдар бойынша кейбір кітаптарды қоспағанда, сіздің кітапты қаншалықты жақсы оқығаныңызды тексеретін сынақ жоқ, сондықтан жай ғана кітап оқу толыққанды жұмыс сияқты сезілмейді. Өнімді сезіну үшін оқығаныңызбен бірдеңе істеуіңіз керек.
Менің ойымша, ең жақсы сынақ — Джино Ли маған үйреткен сынақ: достарыңызды «керемет» дегізетін нәрселерді істеуге тырысу. Бірақ бұл шамамен 22 жасқа дейін дұрыс жұмыс істей бастамауы мүмкін, өйткені адамдардың көпшілігінде оған дейін достар таңдайтындай үлкен таңдау ортасы болмайды.
Сиреналар
Менің ойымша, сіз достарыңыздан тыс ешкімнің пікіріне алаңдамауыңыз керек. Бедел туралы алаңдамауыңыз керек. Бедел — бұл қалған әлемнің пікірі. Пікірін құрметтейтін адамдардан сұрай алатын болсаңыз, тіпті танымайтын адамдардың пікірін ескеру не береді? [4]
Бұл кеңесті беру оңай. Оған еру қиын, әсіресе жас кезіңізде. [5] Бедел сіздің неден ләззат алатыныңыз туралы сенімдеріңізді де бұрмалайтын күшті магнит сияқты. Ол сізді өзіңізге ұнайтын нәрсемен емес, сізге ұнағанын қалайтын нәрсемен жұмыс істеуге мәжбүр етеді.
Мысалы, бұл адамдарды роман жазуға тырысуға итермелейді. Олар роман оқығанды ұнатады. Олар романдар жазатын адамдардың Нобель сыйлығын алатынын байқайды. Жазушы болғаннан артық не бар деп ойлайды олар. Бірақ жазушы болу идеясын ұнату жеткіліксіз; егер сіз бұған шебер болғыңыз келсе, роман жазудың нақты жұмысын ұнатуыңыз керек; сіз күрделі өтіріктер құрастыруды ұнатуыңыз керек.
Бедел — жай ғана қатып қалған шабыт. Егер сіз кез келген нәрсені жеткілікті деңгейде жақсы істесеңіз, оны беделді етесіз. Біз қазір беделді деп санайтын көптеген нәрселер басында мүлдем олай емес еді. Джаз еске түседі — дегенмен кез келген қалыптасқан өнер түрі жарайды. Сондықтан жай ғана өзіңізге ұнайтын нәрсені істеңіз және беделдің өздігінен шешілуіне мүмкіндік беріңіз.
Бедел әсіресе амбициясы бар адамдар үшін қауіпті. Егер сіз амбициялы адамдардың уақытын ұсақ-түйек тапсырмаларға босқа өткізгіңіз келсе, қармаққа беделді жем ретінде ілуіңіз керек. Бұл адамдарды баяндама жасауға, алғысөз жазуға, комитеттерде қызмет етуге, кафедра меңгерушісі болуға және т.б. көндірудің рецепті. Кез келген беделді тапсырмадан жай ғана бас тарту жақсы ереже болуы мүмкін. Егер ол нашар болмаса, оны беделді етудің қажеті болмас еді.
Сол сияқты, егер сіз жұмыстың екі түріне бірдей таңдансаңыз, бірақ біреуі беделдірек болса, сіз екіншісін таңдауыңыз керек шығар. Сіздің ненің таңғаларлық екендігі туралы пікіріңізге әрқашан бедел аздап әсер етеді, сондықтан екеуі сізге бірдей болып көрінсе, сіз беделі азырақ болғанына шынайырақ таңданатын шығарсыз.
Адамдарды адастыратын тағы бір үлкен күш — ақша. Ақшаның өзі соншалықты қауіпті емес. Телемаркетинг, немесе жезөкшелік, немесе жарақаттану бойынша соттасу сияқты жалақысы жақсы, бірақ жеккөрінішті деп саналатын нәрселермен амбициялы адамдар қызықпайды. Мұндай жұмысты «жай ғана күнкөріс үшін» істейтін адамдар жасайды. (Кеңес: қызметкерлері осылай айтатын кез келген саланы айналып өтіңіз.) Қауіп ақша беделмен үйлескенде туындайды, мысалы, корпоративтік құқық немесе медицинада. Негізгі беделі бар салыстырмалы түрде қауіпсіз және табысты мансап өзіне не ұнайтыны туралы көп ойланбаған жас адам үшін қауіпті түрде қызықтырады.
Адамдардың өз ісін сүйетінінің сынағы — егер оларға ақы төленбесе де, тіпті күнкөріс үшін басқа жұмыста істеуге мәжбүр болса да, оны істей бере ме, сонда. Қаншама корпоративтік заңгерлер бұл жұмысты тегін, бос уақытында істеуге және өздерін асырау үшін даяшы болып жұмыс істеуге мәжбүр болса, қазіргі жұмысын істер еді?
Бұл сынақ академиялық жұмыстың әртүрлі түрлерін таңдауда әсіресе пайдалы, өйткені бұл тұрғыда салалар бір-бірінен қатты ерекшеленеді. Көптеген жақсы математиктер математика профессоры ретінде жұмыс орындары болмаса да математикамен айналысар еді, ал спектрдің екінші шетіндегі кафедраларда оқытушылық жұмыстардың болуы негізгі қозғаушы күш болып табылады: адамдар жарнама агенттіктерінде жұмыс істегеннен гөрі ағылшын тілі профессоры болуды артық көреді, және мақалалар жариялау — осындай жұмыс орындары үшін бәсекелесудің тәсілі. Математика математика кафедраларынсыз да болар еді, бірақ ағылшын филологиясы мамандығының болуы және тиісінше оларды оқыту бойынша жұмыс орындарының болуы Конрадтың романдары бойынша гендер мен бірегейлік туралы мыңдаған көңілсіз мақалаларды тудырады. Ешкім мұндай нәрселермен көңіл көтеру үшін айналыспайды.
Ата-аналардың кеңесі ақша жағына қарай ауытқиды. Дәрігер болғысы келіп, ата-анасы жазушы болғанын қалайтындарға қарағанда, жазушы болғысы келіп, ата-анасы дәрігер болғанын қалайтын студенттер көбірек деп сенімді түрде айтуға болады. Балалар ата-аналарын «материалшыл» деп ойлайды. Міндетті түрде олай емес. Барлық ата-аналар балаларына өздеріне қарағанда консервативті көзқараста болады, өйткені ата-ана ретінде олар жетістіктен гөрі тәуекелдерді көбірек бөліседі. Егер сіздің сегіз жасар ұлыңыз биік ағашқа шығуды шешсе немесе жасөспірім қызыңыз жергілікті бұзақымен кездесуді шешсе, сіз бұл қызықты бөлісе алмайсыз, бірақ ұлыңыз құлап қалса немесе қызыңыз жүкті болып қалса, оның зардаптарын шешуге тура келеді.
Тәртіп
Бізді жолдан тайдыратын осындай қуатты күштер бар болғандықтан, немен айналысқымыз келетінін табу соншалықты қиын екені таңғаларлық емес. Көптеген адамдар балалық шақта жұмыс = азап деген аксиоманы қабылдау арқылы өздерін құрдымға бағыттайды. Бұдан құтылғандардың барлығы дерлік бедел немесе ақша арқылы тұңғиыққа тартылады. Өздері жақсы көретін ісін тапқандар қанша? Миллиардтаған адамның ішінен бірнеше жүз мыңы ғана шығар.
Өзіңіз сүйетін жұмысты табу қиын; егер оны аз ғана адам табатын болса, солай болуы тиіс. Сондықтан бұл міндетті жеңіл бағаламаңыз. Егер сіз әлі табысқа жете қоймасаңыз, ренжімеңіз. Шындығында, егер сіз өзіңіздің көңіліңіз толмайтынын өзіңізге мойындасаңыз, сіз әлі де өзін алдап жүрген көптеген адамдардан бір қадам алдасыз. Егер сіз жиіркенішті деп санайтын жұмыстан ләззат аламыз деп мәлімдейтін әріптестердің ортасында болсаңыз, олардың өздерін алдап жүру ықтималдығы жоғары. Міндетті емес, бірақ үлкен ықтималдықпен солай.
Ұлы істерді атқару адамдар ойлағаннан гөрі азырақ тәртіпті талап етсе де — өйткені ұлы істерді атқарудың жолы — өзіңіз соншалықты қатты ұнататын нәрсені табу, сондықтан өзіңізді мәжбүрлеудің қажеті болмайды — өзіңіз сүйетін жұмысты табу әдетте тәртіпті талап етеді. Кейбір адамдар 12 жасында не істегісі келетінін білетіндей бақытты және олар рельспен жүргендей алға жылжиды. Бірақ бұл ерекше жағдай сияқты. Көбінесе ұлы істер жасайтын адамдардың мансабы үстел теннисі добының траекториясына ұқсайды. Олар А пәнін оқу үшін мектепке барады, оқуды тастап, Б жұмысына кіреді, содан кейін оны қосымша істеп жүріп, В арқылы танымал болады.
Кейде жұмыстың бір түрінен екіншісіне ауысу қуаттың белгісі, ал кейде бұл жалқаулықтың белгісі. Сіз тастап кетіп жатырсыз ба, әлде батыл түрде жаңа жол салып жатырсыз ба? Мұны көбінесе өзіңіз де біле алмайсыз. Кейінірек ұлы істер жасайтын көптеген адамдар өз орнын табуға тырысқан кезде басында көңіл көншітпейтіндей көрінеді.
Өзіңізді адал ұстау үшін қолдануға болатын қандай да бір сынақ бар ма? Бірі — өзіңізге ұнамаса да, не істеп жатсаңыз да, оны жақсы орындауға тырысу. Сонда кем дегенде сіз жалқаулықты қанағаттанбаумен ақтамайтыныңызды білесіз. Бәлкім, ең бастысы, сіз істерді жақсы істеу дағдысын қалыптастырасыз.
Сіз қолдануға болатын тағы бір сынақ: әрқашан өнім жасаңыз. Мысалы, егер сіз роман жазушы болуды жоспарлағандықтан, негізгі жұмысыңызға немқұрайлы қарасаңыз, сіз нәтиже шығарып жатырсыз ба? Қаншалықты нашар болса да, көркем шығарма беттерін жазып жатырсыз ба? Өнім шығарып жатқанша, сіз бір күні жазатын ұлы романның бұлдыр елесін жай ғана апиын ретінде пайдаланбайтыныңызды білесіз. Оның көрінісіне сіз қазір жазып жатқан, анық кемшіліктері бар дүние кедергі болады.
«Әрқашан өнім жасау» сонымен қатар сүйікті жұмысыңызды табудың эвристикасы болып табылады. Егер сіз өзіңізді осы шектеуге бағындырсаңыз, ол сізді істеуім керек деп ойлайтын нәрселеріңізден өзіңізге шынымен ұнайтын нәрселерге автоматты түрде итермелейді. «Әрқашан өнім жасау» гравитацияның көмегімен су төбеңіздегі тесікті қалай тапса, сіздің өмірлік ісіңізді дәл солай табады.
Әрине, немен айналысқыңыз келетінін түсіну онымен айналыса аласыз дегенді білдірмейді. Бұл бөлек сұрақ. Егер сіз өршіл болсаңыз, оларды бөлек ұстауыңыз керек: сіз не қалайтыныңыз туралы ойларыңыз мүмкін болып көрінетін нәрселермен былғанбауы үшін саналы түрде күш салуыңыз керек. [6]
Оларды бір-бірінен бөлек ұстау ауыр, өйткені олардың арасындағы алшақтықты бақылау ауыр. Сондықтан көптеген адамдар күтулерін алдын ала төмендетеді. Мысалы, егер сіз көшедегі кездейсоқ адамдардан Леонардо сияқты сурет сала алғыңыз келе ме деп сұрасаңыз, көбісі «Ой, мен сурет сала алмаймын» деген сияқты жауап береді. Бұл фактіні білдіруден гөрі ниетті білдіреді; бұл «мен тырыспаймын» дегенді білдіреді. Өйткені, егер сіз көшеден кездейсоқ адамды алып, қандай да бір жолмен келесі жиырма жыл бойы барынша тырысып сурет салуға мәжбүрлесеңіз, ол таңғаларлықтай алысқа жетер еді. Бірақ бұл үлкен моральдық күш-жігерді талап етеді; бұл жылдар бойы күн сайын сәтсіздіктің көзіне тіке қарау дегенді білдіреді. Сондықтан адамдар өздерін қорғау үшін «мен істей алмаймын» дейді.
Осыған байланысты тағы бір жиі еститін пікір — әркім өз сүйікті ісімен айналыса алмайды, жағымсыз жұмыстарды біреу істеуі керек деген пікір. Шынымен бе? Сіз оларды қалай мәжбүрлейсіз? АҚШ-та адамдарды жағымсыз жұмыстарды істеуге мәжбүрлеудің жалғыз тетігі — әскерге шақыру, ал бұл 30 жылдан астам уақыт бойы қолданылмаған. Біз тек адамдарды жағымсыз жұмысты істеуге ақшамен және беделмен ынталандыра аламыз.
Егер адамдар әлі де істемейтін бірдеңе болса, қоғам онсыз күнелтуге мәжбүр болатын сияқты. Үй қызметшілерімен де солай болды. Мыңдаған жылдар бойы бұл «біреу істеуі керек» деген жұмыстың классикалық үлгісі болды. Соған қарамастан жиырмасыншы ғасырдың ортасында бай елдерде қызметшілер іс жүзінде жоғалып кетті, ал байлар оларсыз күнелтуге мәжбүр болды.
Сондықтан біреу істеуі керек кейбір нәрселер болуы мүмкін болса да, кез келген нақты жұмыс туралы осылай айтатын кез келген адамның қателесу ықтималдығы жоғары. Егер ешкім оларды істеуге дайын болмаса, жағымсыз жұмыстардың көпшілігі автоматтандырылады немесе мүлдем жасалмай қалады.
Екі жол
Дегенмен, «әркім өз сүйікті ісімен айналыса алмайды» деген сөздің өте рас болатын тағы бір мағынасы бар. Адам өмір сүру үшін ақша табуы керек, ал өзіңіз сүйетін жұмыс үшін ақы алу қиын. Бұл межеге жетудің екі жолы бар:
Органикалық жол: беделіңіз өскен сайын, жұмысыңыздың ұнамайтын тұстарының есебінен ұнайтын бөліктерін біртіндеп көбейту.
Екі жұмыс жолы: ұнайтын істермен айналысу үшін ақша табу мақсатында ұнамайтын нәрселермен жұмыс істеу.
Органикалық жол жиірек кездеседі. Бұл жақсы жұмыс істейтін кез келген адамда табиғи түрде орын алады. Жас сәулетші қандай жұмыс тапса да соны алуға мәжбүр, бірақ егер ол жақсы нәтиже көрсетсе, бірте-бірте жобаларды таңдау мүмкіндігіне ие болады. Бұл жолдың кемшілігі — оның баяу және белгісіз болуында. Тіпті тұрақты профессорлық орынның өзі (tenure) нағыз еркіндік емес.
Екі жұмыс жолының бір уақытта қанша уақыт ақша үшін жұмыс істейтініңізге байланысты бірнеше нұсқалары бар. Бір шеткі нұсқа — «күндізгі жұмыс», онда сіз ақша табу үшін бір жұмыста тұрақты сағаттарда істейсіз және бос уақытыңызда сүйікті ісіңізбен айналысасыз. Екінші шеткі нұсқа — қайтадан ақша үшін жұмыс істемеуге жеткілікті қаражат жинағанша бір нәрседе жұмыс істеу.
Екі жұмыс жолы органикалық жолға қарағанда сирек кездеседі, өйткені ол саналы таңдауды талап етеді. Бұл сондай-ақ қауіптірек. Жас ұлғайған сайын өмір қымбаттай береді, сондықтан ақша табатын жұмыста күткеннен ұзағырақ қалып қою оңай. Одан да жаманы, сіз немен айналыссаңыз да, ол сізді өзгертеді. Егер сіз қызықсыз дүниелермен тым ұзақ жұмыс істесеңіз, бұл миыңызды шірітеді. Ал ең жоғары ақы төленетін жұмыстар ең қауіпті, өйткені олар сіздің толық назарыңызды талап етеді.
Екі жұмыс жолының артықшылығы — ол кедергілерден секіріп өтуге мүмкіндік береді. Ықтимал жұмыстар ландшафты тегіс емес; жұмыстың әртүрлі түрлерінің арасында биіктігі әртүрлі қабырғалар бар. [7] Жұмысыңыздың ұнайтын тұстарын барынша арттыру әдісі сізді сәулет өнерінен өнім дизайнына жеткізуі мүмкін, бірақ музыкаға жетуі екіталай. Егер сіз бір нәрсемен ақша тауып, содан кейін екіншісімен айналыссаңыз, сізде таңдау еркіндігі көбірек болады.
Қай жолды таңдау керек? Бұл сіз не істегіңіз келетініне қаншалықты сенімді екеніңізге, бұйрықтарды қабылдауға қаншалықты бейім екеніңізге, қаншалықты тәуекелге бара алатыныңызға және сіз істегіңіз келетін нәрсе үшін біреудің (сіздің өміріңіздің кезінде) ақы төлеу ықтималдығына байланысты. Егер сіз қай салада жұмыс істегіңіз келетініне сенімді болсаңыз және бұл адамдар ақша төлеуге дайын нәрсе болса, онда сіз органикалық жолды таңдауыңыз керек шығар. Бірақ егер сіз немен айналысқыңыз келетінін білмесеңіз немесе бұйрық алғанды ұнатпасаңыз, тәуекелге шыдай алсаңыз, екі жұмыс жолын таңдағыңыз келуі мүмкін.
Тым ерте шешім қабылдамаңыз. Не істегісі келетінін ерте білетін балалар математика сұрағының жауабын басқа балалардан бұрын тапқандай әсерлі көрінеді. Оларда жауап бар, әрине, бірақ оның қате болу ықтималдығы жоғары.
Өте табысты дәрігер болып табылатын бір досым өз жұмысына үнемі шағымданады. Медициналық оқу орнына тапсырушылар одан кеңес сұрағанда, ол оларды сілкілеп: «Мұны істемеңдер!» деп айқайлағысы келеді. (Бірақ ол мұны ешқашан істемейді.) Ол бұл тығырыққа қалай тап болды? Жоғары сыныпта ол дәрігер болғысы келіп үлгерген еді. Және ол өршіл әрі табанды болғаны соншалық, жолындағы барлық кедергілерді жеңіп шықты — өкінішке орай, оны ұнатпауын қоса алғанда.
Енді оның өмірі жоғары сынып оқушысы кезінде өзі үшін таңдалған өмір болып қалды.
Жас кезіңізде әрбір таңдауды жасамас бұрын, оны жасауға жеткілікті ақпарат аласыз деген әсер қалыптасады. Бірақ жұмыс мәселесінде бұл мүлдем олай емес. Не істеу керектігін шешкен кезде, сіз күлкілі дәрежеде толық емес ақпаратпен әрекет етуге мәжбүр боласыз. Тіпті колледжде де сіз жұмыстың әртүрлі түрлерінің қандай екендігі туралы өте аз түсінік аласыз. Жақсы дегенде сізде екі-үш тағылымдама болуы мүмкін, бірақ барлық жұмыстар тағылымдама ұсынбайды, ал ұсынатындарының өзі жұмыс туралы бейсболдағы доп жинаушы баланың бейсбол ойнау туралы білгенінен артық ештеңе үйретпейді.
Көптеген басқа нәрселерді жобалау сияқты, өмірді жобалауда да икемді құралдарды пайдалансаңыз, жақсы нәтижелерге қол жеткізесіз. Сондықтан не істегіңіз келетініне сенімді болмасаңыз, ең дұрыс таңдау — органикалық немесе екі жұмысты мансапқа айнала алатын жұмыс түрін таңдау болуы мүмкін. Менің компьютерлерді таңдауымның бір себебі де осы шығар. Сіз профессор бола аласыз, немесе көп ақша таба аласыз, немесе оны кез келген басқа жұмыс түрлеріне айналдыра аласыз.
Сондай-ақ, бастапқы кезеңде көптеген әртүрлі нәрселерді жасауға мүмкіндік беретін жұмыстарды іздеу ақылға қонымды, осылайша сіз әртүрлі жұмыс түрлерінің қандай екенін тезірек біле аласыз. Керісінше, екі жұмыс жолының шеткі нұсқасы қауіпті, себебі ол сізге өзіңізге не ұнайтыны туралы өте аз нәрсе үйретеді. Егер сіз он жыл бойы облигация трейдері болып көп жұмыс істесеңіз, ақшам жеткілікті болған кезде жұмысты тастап, роман жазамын деп ойласаңыз, жұмыстан кеткенде роман жазудың өзіңізге шынымен ұнамайтынын түсінсеңіз, не болады?
Көптеген адамдар: «Мен бұл мәселені қуана қабылдар едім. Маған бір миллион доллар беріңіз, мен не істеу керектігін өзім шешемін» деп айтар еді. Бірақ бұл сырт көзге көрінгеннен әлдеқайда қиын. Шектеулер сіздің өміріңізге пішін береді. Оларды алып тастасаңыз, көптеген адамдар не істеу керектігін білмей қалады: лотерея ұтып алған немесе мұраға ақша алған адамдармен не болатынын қараңыз. Әркім өзіне қаржылық қауіпсіздік керек деп ойлағанымен, ең бақытты адамдар оған ие болғандар емес, өз ісін жақсы көретіндер. Сондықтан онымен не істеу керектігін білудің есебінен еркіндік уәде ететін жоспар көрінгендей жақсы болмауы мүмкін.
Қай жолды таңдасаңыз да, қиындыққа дайын болыңыз. Өзіңіз сүйетін жұмысты табу өте қиын. Көпшіліктің қолынан келмейді. Тіпті сәті түскен күннің өзінде, отыз немесе қырық жасқа жетпейінше қалаған нәрсеңізбен еркін айналысу сирек кездеседі. Бірақ көздеген мақсатыңызды анық көрсеңіз, оған жету ықтималдығыңыз жоғарырақ болады. Жұмысты сүюге болатынын білсеңіз — мәреге жақындап қалдыңыз, ал қандай жұмысты сүйетініңізді білсеңіз — діттеген жеріңізге жеттіңіз деуге болады.
Ескертпелер
[1] Қазір біз керісінше істейміз: балаларға арифметикалық жаттығулар сияқты жалықтыратын жұмысты істеткен кезде, оның қызықсыз екенін ашық мойындаудың орнына, оны жылтырақ нәрселермен бүркемелеуге тырысамыз.
[2] Бір әке маған осыған ұқсас құбылыс туралы айтып берді: ол өз жұмысын қаншалықты жақсы көретінін отбасынан жасырып жүргенін байқаған. Сенбі күні жұмысқа барғысы келгенде, ол үйде отбасымен қалғаннан гөрі жұмыс істегенді қалайтынын мойындаудың орнына, қандай да бір себеппен баруға «мәжбүр» болғанын айту әлдеқайда оңай болғанын жеткізді.
[3] Қала маңындағы елді мекендерде де осыған ұқсас жағдай болады. Ата-аналар балаларын қауіпсіз ортада өсіру үшін қала сыртына көшеді, бірақ қала маңындағы аудандар соншалықты зеріктірерлік әрі жасанды болғандықтан, он бес жасқа келгенде балалар бүкіл әлем сұрқай әрі қызықсыз деген сенімде болады.
[4] Мен достарыңыз жұмысыңыздың жалғыз аудиториясы болуы керек деп айтып тұрған жоқпын. Қаншалықты көп адамға көмектесе алсаңыз, соншалықты жақсы. Бірақ достарыңыз сіздің бағдаршамыңыз (компасыңыз) болуы тиіс.
[5] Дональд Холл жас ақындардың шығармаларын жариялауға соншалықты құмартуын қателік деп санаған. Бірақ 24 жастағы жігіт үшін The New Yorker журналына өлеңінің шығуы қандай әсер ететінін елестетіп көріңізші. Енді ол отырыстарда кездестіретін адамдар үшін нағыз ақын. Шын мәнінде, ол бұрынғысынан жақсы да, жаман да болып кеткен жоқ, бірақ мән-жайды түсінбейтін сондай қауым үшін ресми беделді органның мақұлдауы үлкен мәнге ие. Сондықтан бұл Холл ойлағаннан да күрделі мәселе. Жастардың беделге соншалықты мән беретін себебі — олар таңғалдырғысы келетін адамдардың талғамы мен түсінігі онша жоғары емес.
[6] Бұл жағдай заттардың қалай болғанын қалайтыныңыз туралы ойлардың олардың іс жүзінде қалай екендігі туралы сенімдеріңізді улауына жол бермеу керектігі туралы қағидамен изоморфты (ұқсас). Көптеген адамдар оларды бір-бірімен оңай араластыра салады. Діннің әлі күнге дейін танымал болуы — соның ең айқын көрсеткіші.
[7] Дәлірек метафора қолдансақ, жұмыс орындарының графы онша жақсы байланыспаған дер едік.
Осы мақаланың нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквелл, Дэн Фридман, Сара Харлин, Джессика Ливингстон, Джеки Макдоноу, Роберт Моррис, Питер Норвиг, Дэвид Слу және Аарон Шварцқа алғыс білдіремін.