Берәр нәрсәне яхшы эшләү өчен, аны яратырга кирәк. Бу фикер яңа түгел. Без аны өч кенә сүзгә сыйдырдык: «Яраткан эшеңне эшлә». Ләкин кешеләргә моны әйтү генә җитми. Яраткан эшең белән шөгыльләнү — катлаулы нәрсә.
Бу төшенчә күбебезнең балачакта өйрәнгән нәрсәләренә бөтенләй ят. Бала чагымда эш белән күңел ачу билгеләмә буенча капма-каршы төшенчәләр кебек тоела иде. Тормышның ике халәте бар иде: вакытның бер өлешендә олылар сине нидер эшләргә мәҗбүр итә, һәм бу «эш» дип атала; калган вакытта син теләгәнеңне эшли аласың, һәм бу «уен» дип атала. Кайвакыт олылар кушкан нәрсәләр кызыклы була иде, нәкъ шул рәвешчә, кайвакыт уйнау да күңелсезләнеп китә — мәсәлән, егылып имгәнгәндә. Ләкин бу сирәк очракларны исәпкә алмаганда, эш диярлек күңелсезлек дип билгеләнә иде.
Һәм бу очраклы хәл кебек күренми иде. Мәктәп, имештер, зурлар эшенә әзерлек булганга күрә күңелсез дип аңлашыла иде.
Ул вакытта дөнья ике төркемгә бүленгән иде: зурлар һәм балалар. Зурлар, ниндидер ләгънәтле нәсел кебек, эшләргә тиеш иде. Балалар эшләмәскә дә мөмкин иде, ләкин алар мәктәпкә барырга тиеш булды, ә мәктәп безне чын эшкә әзерләү өчен ясалган эшнең җиңеләйтелгән варианты иде. Мәктәпне никадәр генә яратмасак та, зурлар барысы да зурлар эше тагын да начаррак һәм безнең тормыш җиңел дип килешә иде.
Аеруча укытучылар эш күңелле түгел дип тирәнтен ышана сыман иде. Моңа гаҗәпләнәсе дә юк: аларның күбесе өчен эш чыннан да күңелле түгел иде. Нигә без вышибалы уйнау урынына дәүләт башкалаларын ятларга тиеш идек? Нәкъ шул сәбәпле, алар пляжда яту урынына бер өер баланы күзәтергә тиеш иде. Син теләгән нәрсәне генә эшли алмый идең.
Мин кечкенә балаларга ни теләсә шуны эшләргә рөхсәт итәргә кирәк димим. Аларны билгеле бер нәрсәләр өстендә эшләргә мәҗбүр итү зарур булырга мөмкин. Ләкин без балаларны күңелсез нәрсәләр эшләргә мәҗбүр итәбез икән, аларга күңелсезлек эшнең төп сыйфаты түгел икәнен, һәм хәзер кызыксыз нәрсәләр өстендә эшләүнең максаты — соңрак кызыклырак нәрсәләр белән шөгыльләнә алу икәнен әйтү акыллы булыр иде. [1]
Бервакыт, миңа якынча 9 яки 10 яшь булганда, әти миңа үскәч теләсә кем була аласың, төп шарты — ул сиңа ошасын, диде. Мин моны яхшы хәтерлим, чөнки бу бик гадәти булмаган сүз булып тоелды. Бу миңа коры су куллан дип әйтүгә тиң иде. Ул нәрсә күздә тотканын мин ничек кенә аңларга тырышсам да, эш туры мәгънәсендә уен кебек күңелле булырга мөмкин дип башыма да китермәдем. Моны төшенү өчен миңа еллар кирәк булды.
Хезмәтләр
Югары сыйныфларга җиткәч, офыкта чын эш перспективасы күренә башлады. Кайвакыт зурлар безгә үз эшләре турында сөйләргә килә иде, яисә без аларны эштә күрергә бара идек. Алар үз эшләрен ярата дип кабул ителә иде. Хәзер уйлап карасам, берсе генә чыннан да яраткандыр: шәхси самолет пилоты. Ләкин банк идарәчесе үз эшен яраткан дип уйламыйм.
Аларның барысы да үз эшләрен яраткан сыман кылануларының төп сәбәбе, мөгаен, югары урта сыйныфның син шулай тиеш дигән кагыйдәсе булгандыр. Үз эшеңне нәфрәт итүеңне әйтү карьера өчен генә зыянлы түгел, ә социаль яктан да гафу ителмәслек ялгышлык булыр иде.
Нигә үз эшеңне яратучы булып кылану кагыйдәгә кергән? Бу эссенең беренче җөмләсе моны аңлата. Әгәр берәр нәрсәне яхшы эшләү өчен аны яратырга кирәк икән, иң уңышлы кешеләрнең барысы да үз эшләрен яратачак. Югары урта сыйныф гадәте менә кайдан килеп чыга. Бөтен Америка буйлап йортлар 250 ел элек Франция корольләре өчен ясалган урындыкларның хуҗалары үзләре дә белмичә йөзенче дәрәҗәдәге күчермәсе булган урындыклар белән тулы булган кебек, эшкә карата традицион карашлар да, кешеләр үзләре дә аңламыйча, зур эшләр башкарган кешеләрнең карашларын йөзенче дәрәҗәдә кабатлау булып тора.
Тормыштан ятлашу өчен нинди дигән рецепт! Нәрсә белән шөгыльләнергә теләүләре турында уйлану яшенә җиткәндә, күпчелек балалар үз эшеңне ярату идеясе буенча тулысынча ялгышкан була. Мәктәп аларны эшкә күңелсез бурыч итеп карарга өйрәтә. Эштә эшләү мәктәп биремнәреннән дә авыррак диләр. Шулай да барлык зурлар үз эшләрен яратабыз дип раслый. Балаларның: «Мин бу кешеләргә охшамаган; мин бу дөньяга яраклы түгел», — дип уйлавында аларны гаепләп булмый.
Чынлыкта аларга өч ялган сөйләгәннәр: мәктәптә эш дип санарга өйрәткән нәрсә чын эш түгел; олылар эше мәктәп эшеннән (мәҗбүри рәвештә) начаррак түгел; һәм тирә-юньдәге күп кенә зурлар үз эшләрен яратабыз дигәндә ялганлыйлар.
Иң куркыныч ялганчылар балаларның үз ата-аналары булырга мөмкин. Гаиләгезгә югары тормыш дәрәҗәсе бирү өчен кызыксыз эшкә урнашсагыз, бик күпләр шулай эшли дә, сез балаларыгызга эш — ул күңелсез нәрсә дигән фикер сеңдерү куркынычы астында каласыз. [2] Бәлки, бу очракта ата-аналар артык фидакарь булмаса, балаларга яхшырак булыр иде. Үз эшен ярату үрнәге күрсәткән ата-ана балаларына кыйммәтле йортка караганда күбрәк ярдәм итә ала. [3]
Колледжда укыганда гына минем башымда эш төшенчәсе тормыш өчен акча эшләү фикереннән аерылып чыга алды. Шул чакта мөһим сорау акчаны ничек эшләү түгел, ә нәрсә өстендә эшләү булды. Идеаль вариантта бу ике нәрсә туры килә, ләкин кайбер гаҗәеп чик очраклары (мәсәлән, Эйнштейнның патент бюросында эшләве) аларның бер үк нәрсә түгеллеген исбатлады.
Эшнең билгеләмәсе хәзер дөньяга ниндидер яңа өлеш кертү һәм шул ук вакытта ачтан үлмәү булды. Ләкин озак еллар гадәтеннән соң, минем эш турындагы төшенчәмдә әле дә зур газап өлеше бар иде. Эш барыбер тәртип-инсап таләп итә кебек тоела иде, чөнки бары тик катлаулы проблемалар гына зур нәтиҗәләр бирә, ә катлаулы проблемалар туры мәгънәсендә күңелле була алмый иде. Әлбәттә, алар өстендә эшләү өчен үзеңне мәҗбүр итәргә кирәк иде.
Әгәр сез берәр нәрсәнең авыр булырга тиеш дип уйласагыз, аны ялгыш эшләвегезне сизмәү ихтималы зуррак. Минем аспирантурадагы тәҗрибәмне кыскача шулай сурәтләргә була.
Чикләр
Сез үз эшегезне никадәр яратырга тиеш? Моны белмәсәгез, эзләнүне кайчан туктатырга кирәклеген дә белмәячәксез. Һәм күпчелек кеше кебек моны бәяләп бетермәсәгез, эзләнүне бик иртә туктату ихтималы зур. Ахыр чиктә сез ата-анагыз сезнең өчен сайлаган, яисә акча эшләү теләге, я престиж, яисә гади инерция аркасында килеп чыккан эш белән шөгыльләнәчәксез.
Менә өске чик: яраткан эшеңне эшләү дигән сүз — нәкъ шушы секундта сез иң теләгән нәрсәне эшләү дигән сүз түгел. Хәтта Эйнштейнның да бер чынаяк каһвә эчәсе килгән, ләкин иң элек эшли торган нәрсәмне бетерергә тиеш дип үзенә үзе әйткән мизгелләре булгандыр.
Элек мин үз эшләрен шулкадәр яраткан һәм аның урынына бернәрсә эшләргә дә теләмәгән кешеләр турында укыганда аптырый идем. Мин шул дәрәҗәдә ярата торган бернинди дә эш юк сыман иде. Әгәр миңа (а) киләсе бер сәгатьне ниндидер эш өстендә үткәрү яки (б) Римга күчеп китеп, киләсе сәгатьне анда йөреп уздыру арасында сайлау бирелсә, мин өстен күрерлек эш булыр идеме? Дөресен әйткәндә, юк.
Ләкин чынлыкта, теләсә кайсы мизгелдә һәркем диярлек катлаулы проблемалар өстендә эшләгәнче, Кариб диңгезендә йөзәргә, яки якынлык кылырга, яки тәмле ризык ашарга теләр иде. Яраткан эшең белән шөгыльләнү кагыйдәсе билгеле бер вакыт дәвамлылыгын күздә тота. Бу нәкъ шушы секундта сезне иң бәхетле итә торган нәрсәне эшләү түгел, ә бер атна яки бер ай кебек озаграк вакыт эчендә сезне бәхетлерәк итәчәк нәрсәне эшләү дигән сүз.
Нәтиҗәсез ләззәтләр вакыт узу белән туйдыра. Беркадәр вакыттан соң пляжда ятудан арыйсың. Бәхетле булып калу өчен, нәрсәдер эшләргә кирәк.
Түбән чик буларак: сез үз эшегезне теләсә кайсы нәтиҗәсез ләззәткә караганда күбрәк яратырга тиешсез. Сез эшләгән эшегезне шулкадәр яратырга тиеш ки, хәтта «буш вакыт» төшенчәсе ялгыш булып тоелсын. Бу бөтен вакытыгызны эшләп үткәрергә тиеш дигән сүз түгел. Арып, хаталар ясый башлаганчы гына эшләп була. Аннары башка нәрсә эшләргә телисең — хәтта бернинди уй таләп итми торган нәрсә дә. Ләкин сез бу вакытны бүләк, ә эшкә багышланган вакытны шул бүләкне яулап алу өчен түзә торган газап дип санамыйсыз.
Мин түбән чикне практик сәбәпләр аркасында шунда куйдым. Әгәр сезнең эшегез иң яраткан шөгылегез булмаса, эшне кичектерү (прокрастинация) белән җитди проблемаларыгыз булачак. Сез үзегезне эшләргә мәҗбүр итәрсез, ә мондый алымга барганда нәтиҗәләр сизелерлек дәрәҗәдә түбән була.
Бәхетле булу өчен, минемчә, сез ләззәтләнеп кенә калмыйча, үзегез соклана торган нәрсә белән дә шөгыльләнергә тиешсез. Ахырда сез: «Искиткеч, бу чыннан да шәп нәтиҗә», — дип әйтә алырга тиешсез. Бу сезгә һичшиксез нидер ясарга кирәк дигәнне аңлатмый. Әгәр сез дельтапланда очарга, яки чит телдә иркен сөйләшергә өйрәнсәгез, бу да, берникадәр вакытка булса да, «искиткеч, бу чыннан да шәп» дип әйтергә җитәрлек булыр. Төп шарт — сынау булырга тиеш.
Шуңа күрә бу стандартка җитеп бетми торган бер нәрсә — китап уку дип уйлыйм. Математика һәм төгәл фәннәр буенча кайбер китапларны исәпкә алмаганда, китапны никадәр яхшы укуыгызны тикшерүнең бернинди дә сынавы юк, менә ни өчен китап уку гына үзен эш кебек хис иттерми. Үзегезне нәтиҗәле хис итү өчен, укыган нәрсәгез белән нидер эшләргә кирәк.
Минемчә, иң яхшы сынау — Җино Ли миңа өйрәткән ысул: дусларыгыз «искиткеч!» дип әйтерлек нәрсәләр эшләргә тырышу. Ләкин бу, мөгаен, якынча 22 яшькә кадәр дөрес эшләми башлый, чөнки ул яшькә кадәр күпчелек кешенең дуслар сайлар өчен җитәрлек тәҗрибәсе булмый.
Сиреналар
Минемчә, сез эшләргә тиеш булмаган нәрсә — дусларыгыздан тыш бүтән беркемнең дә фикере турында борчылмау. Престиж турында кайгыртмаска кирәк. Престиж — ул калган дөньяның фикере. Фикерләрен ихтирам иткән кешеләрдән сорый алганда, сез бөтенләй белмәгән кешеләрнең карашын исәпкә алу ни бирә? [4]
Бу киңәшне бирү җиңел. Аны үтәү кыен, бигрәк тә яшь чакта. [5] Престиж — көчле магнит кебек, ул хәтта сезнең нәрсәдән ләззәт алуыгыз турындагы карашларыгызны да боза. Ул сезне үзегез яраткан нәрсә өстендә түгел, ә яратырга теләгән нәрсәнең өстендә эшләргә мәҗбүр итә.
Мәсәлән, менә шул нәрсә кешеләрне романнар язарга этәрә. Алар роман укырга ярата. Алар роман язучыларның Нобель премияләре алуын күрә. Романчы булудан да искиткечерәк нәрсә ни булырга мөмкин, дип уйлый алар? Ләкин романчы булу идеясе ошау гына җитми; әгәр сез бу эштә яхшы булырга телисез икән, сезгә роман язуның реаль эшен яратырга кирәк; сезгә катлаулы ялганнар уйлап чыгару ошарга тиеш.
Престиж — бары тик ташка әверелгән илһам гына. Әгәр берәр нәрсәне җитәрлек дәрәҗәдә яхшы эшләсәгез, сез аны абруйлы итәчәксез. Хәзер без абруйлы дип санаган бик күп нәрсәләр башта бөтенләй алай түгел иде. Җаз искә төшә — гәрчә теләсә кайсы танылган сәнгать төре дә ярап торыр иде. Шуңа күрә үзегезгә ошаган нәрсәне эшләгез, ә абруй турында үзлегеңнән кайгыртылсын.
Престиж амбицияле кешеләр өчен аеруча куркыныч. Әгәр сез амбицияле кешеләрнең вакытларын вак-төяк эшләргә әрәм итүләрен теләсәгез, моның юлы — кармакка престиж җим итеп кую. Кешеләрне чыгыш ясарга, кереш сүзләр язарга, комитетларда эшләргә, бүлек җитәкчеләре булырга һәм башка шундый нәрсәләр эшләргә тарту рецепты нәкъ менә шул. Теләсә кайсы престижлы эштән качу гади кагыйдә булырга мөмкин. Әгәр ул күңелсез булмаса, аны абруйлы итәргә кирәк булмас иде.
Шуның шикелле, әгәр сез ике төрле эшкә дә тигез дәрәҗәдә сокланасыз, ләкин берсе абруйлырак булса, сез, мөгаен, икенчесен сайларга тиешсез. Нәрсәнең мактаулы булуы турындагы сезнең фикерегезгә һәрвакыт престиж бераз тәэсир итәчәк, шуңа күрә алар икесе тигез күренсә, сез, мөгаен, престижы азрак булганына карата ихласрак сокланасыздыр.
Кешеләрне юлдан яздыручы икенче зур көч — акча. Акча үзе генә шулкадәр куркыныч түгел. Нәрсәгәдер яхшы түләнсә дә, нәфрәт белән каралса, мәсәлән, телемаркетинг, яки фахишәлек, яисә сәламәтлеккә зыян китерү буенча судлашулар кебек эшләргә амбицияле кешеләр кызыкмый. Мондый эшләрне «бары тик тамак туйгызырга тырышучы» кешеләр башкара. (Киңәш: хезмәткәрләре шулай әйткән теләсә кайсы тармактан качыгыз.) Куркыныч нәрсә — акча престиж белән кушылганда килеп чыга, мәсәлән, корпоратив хокук яки медицина кебек өлкәләрдә. Чагыштырмача куркынычсыз һәм мул тормышлы карьера, ниндидер автоматик база престижы белән бергә, чыннан да нәрсә яратканын әле күп уйланмаган яшь кеше өчен куркыныч дәрәҗәдә кызыктыргыч булып тора.
Кешеләрнең үз эшләрен ярату-яратмавының сынавы — аларга моның өчен түләмәсәләр дә, хәтта тормыш итү өчен башка эштә эшләргә туры килсә дә, бу эшне эшләрләр идеме дигән сорау. Корпоратив юристларның ничәсе, әгәр бу эшне буш вакытларында түләүсез башкарырга һәм үзләрен тәэмин итү өчен официант булып эшләргә туры килсә, үзләренең хәзерге эшен эшләр иде?
Бу сынау аеруча академик эшләрнең төрле төрләре арасында сайлау ясаганда файдалы, чөнки бу җәһәттән тармаклар бик нык аерыла. Яхшы математикларның күбесе, хәтта математика профессоры вазифалары булмаса да, математика белән шөгыльләнер иде, ә спектрның икенче ягындагы кафедраларда укыту эшләренең булуы төп этәргеч булып тора: кешеләр реклама агентлыкларында эшләгәнче инглиз теле профессорлары булуны өстен күрә, һәм мәкаләләр бастыру — мондый эш урыннары өчен көрәшү ысулы. Математика кафедраларсыз да яшәр иде, ләкин Конрад романнарындагы гендер һәм шәхес турындагы меңләгән күңелсез мәкаләләрне нәкъ менә инглиз телен тирәнтен өйрәнүче студентларның һәм, димәк, аларны укыту буенча эш урыннарының булуы барлыкка китерә. Беркем дә мондый нәрсәне күңел ачу өчен эшләми.
Ата-аналарның киңәшләре акча ягына авышучан була. Романчы булырга теләп тә, әти-әнисе табиб булуын теләгән студентлар, табиб булырга теләп тә, әти-әнисе романчы булуын теләгән студентларга караганда күбрәк дип әйтү дөреслеккә туры килә. Балалар үз ата-аналарын «материалист» дип саный. Һәрвакыт алай түгел. Барлык ата-аналар да үзләренә караганда балалары өчен сакчылрак була, чөнки ата-ана буларак алар уңышларны түгел, ә куркынычларны күбрәк уртаклаша. Әгәр сигез яшьлек улыгыз биек агачка менәргә карар кылса, яисә яшүсмер кызыгыз җирле бозык малай белән очрашырга уйласа, сез бу дулкынлануны уртаклашмассыз, ләкин улыгыз егылса яки кызыгыз балага узса, сезгә нәтиҗәләре белән көрәшергә туры киләчәк.
Тәртип
Безне юлдан яздыручы шундый куәтле көчләр булганда, нәрсә өстендә эшләргә яратканыбызны табу шулкадәр кыен булуына гаҗәпләнәсе дә юк. Күпчелек кеше балачакта «эш = газап» аксиомасын кабул итеп үз язмышын хәл итә. Моннан котылганнарның барысы да диярлек престиж яки акча аркасында кыяларга бәрелә. Үзләре яратып эшләрлек нәрсәне табучылар ничә икән? Берничә йөз меңдер, бәлки, миллиардлар арасыннан.
Үзең яраткан эшне табу кыен; әгәр моны бик азлар гына эшли алса, шулай булырга да тиеш. Шуңа күрә бу бурычны җиңелгә алмагыз. Һәм әлегә уңышка ирешмәгән булсагыз, төшенкелеккә бирелмәгез. Чынлыкта, әгәр сез үзегезгә канәгать түгеллегегезне танысагыз, сез әле дә моны кире кагучы күпчелек кешедән бер адым алда торасыз. Әгәр сез нәфрәтләнгән эшне яратабыз дип раслаган хезмәттәшләрегез чолганышында булсагыз, аларның үз-үзләрен алдау ихтималы зур. Һәрвакыт түгел, ләкин бик ихтимал.
Бөек эш башкару кешеләр уйлаганнан азрак тәртип таләп итсә дә — чөнки бөек эш башкаруның сере сез үзегезне мәҗбүр итмәслек дәрәҗәдә яраткан нәрсәне табуда — үзең яраткан эшне табу гадәттә дисциплина таләп итә. Кайбер кешеләр 12 яшендә үк нәрсә белән шөгыльләнәсе килгәнен белү бәхетенә ирешә һәм поезд рельслары буйлап барган кебек алга бара. Ләкин бу сирәк очрый торган кагыйдәдән чыгарма кебек. Ешрак бөек эшләр башкаручыларның карьера траекториясе пинг-понг тубы кебек була. Алар А фәнен өйрәнергә мәктәпкә бара, аннары ташлап чыгып, Б эшен башкара башлый, ә аннары читтән генә шөгыльләнә башлаган В эше белән дан казана.
Кайвакыт бер төрле эштән икенчесенә күчү — энергия билгесе, ә кайвакыт ялкаулык билгесе. Сез барысын да ташлап качасызмы, әллә кыю төстә яңа юл ярасызмы? Моны еш кына үзегез дә аңлый алмыйсыз. Соңрак бөек эшләр башкарачак бик күп кешеләр үз урыннарын табарга тырышкан беренче чорда уңышсызлыкка очраган кебек күренә.
Үзеңә карата намуслы булып калу өчен кулланып була торган берәр сынау бармы? Берсе — сез эшләгән теләсә нинди эшегезне, хәтта ул сезгә ошамаса да, яхшы башкарырга тырышу. Шул вакытта ким дигәндә сез канәгатьсезлекне ялкаулык өчен аклану итеп кулланмавыгызны белерсез. Бәлки иң мөһиме, сез нәрсәләрне яхшы эшләү гадәтенә керерсез.
Сез куллана ала торган тагын бер сынау: һәрвакыт нәтиҗә җитештерегез. Мәсәлән, үзегезгә романчы булырга ниятләгән өчен артык җитди карамаган эшегез бар икән, сез берәр нәрсә җитештерәсезме? Никадәр генә начар булса да, әдәби битләр язасызмы? Сез нәтиҗә ясыйсыз икән, бер көнне язарга җыенган бөек роман турындагы томанлы хыялыгызны бары тик тынычландыру чарасы (әфьюн) буларак кулланмавыгызны белерсез. Аның күренешен сез чыннан да яза торган күзгә күренеп торган кимчелекле роман каплыйчак.
«Һәрвакыт җитештер» — бу шулай ук яраткан эшегезне табу өчен юл күрсәткеч кагыйдә. Әгәр үзегезне бу чикләүгә буйсындырсагыз, ул сезне үзегез эшләргә тиеш дип уйлаган нәрсәләрдән сез чыннан да яраткан нәрсәләргә таба автоматик рәвештә этәрәчәк. «Һәрвакыт җитештер» сезнең тормыш эшегезне, гравитация ярдәмендә су түбәдәге тишекне тапкан кебек, үзе үк табачак.
Әлбәттә, нәрсә өстендә эшләргә яратканыңны аңлау сез аның өстендә эшли аласыз дигәнне аңлатмый әле. Бу — аерым мәсьәлә. Һәм әгәр сез амбицияле кеше икәнсез, аларны аерым тотарга тиешсез: нәрсә теләгәнегез турындагы фикерләрегез мөмкин кебек тоелган нәрсә белән пычранмасын өчен аңлы рәвештә тырышлык куярга кирәк. [6]
Аларны бер-берсеннән аерып тоту авыр, чөнки алар арасындагы аерманы күзәтү газаплы. Шуңа күрә күпчелек кеше үз өметләрен алдан ук киметә. Мәсәлән, урамдагы очраклы кешеләрдән Леонардо кебек рәсем ясый алырга теләр идегезме дип сорасагыз, күбесенең: «И-и, мин рәсем ясый белмим», — дигәнен ишетерсез. Бу факттан бигрәк ниятне белдерү; бу «мин тырышып та карамаячакмын» дигән сүз. Чөнки чынлыкта, әгәр сез урамнан очраклы кешене алып, аны ничектер киләсе егерме ел дәвамында мөмкин кадәр тырышып рәсем ясарга мәҗбүр итә алсагыз, ул гаҗәпләнерлек алга китер иде. Ләкин бу зур рухи көч таләп итәр иде; бу еллар дәвамында көн саен уңышсызлыкның күзенә карап торуны аңлатыр иде. Һәм шуңа күрә үзләрен яклар өчен кешеләр «булдыра алмыйм» диләр.
Еш ишетелә торган тагын бер охшаш сүз — һәркем дә үзе яраткан эшен эшли алмый, кемдер күңелсез эшләрне дә башкарырга тиеш бит. Чыннан дамы? Сез аларны ничек мәҗбүр итәсез? АКШта кешеләрне күңелсез эшләрне эшләргә мәҗбүр итүче бердәнбер механизм — гаскәргә чакыру, һәм ул 30 елдан артык кулланылмый инде. Без кешеләрне күңелсез эшләрне эшләргә акча һәм престиж белән генә кызыктыра алабыз.
Әгәр кешеләр барыбер эшләргә теләмәгән берәр нәрсә булса, җәмгыятькә аннан башка гына яшәргә туры килә кебек. Йорт хезмәтчеләре белән дә нәкъ шулай булды. Меңнәрчә еллар буена бу «кемдер эшләргә тиеш» булган эшнең классик үрнәге иде. Шулай да егерменче гасыр уртасында бай илләрдә хезмәтчеләр диярлек юкка чыкты, һәм байларга аларсыз гына яшәргә туры килде.
Шуңа күрә, кемдер эшләргә тиешле кайбер нәрсәләр булса да, теләсә кайсы конкрет эш турында моны әйтүче кешенең ялгышу ихтималы зур. Күпчелек күңелсез эшләрне беркем эшләргә теләмәсә, алар я автоматлаштырылыр иде, яисә бөтенләй эшләнми калыр иде.
Ике юл
Ләкин «һәркем дә үзе яраткан эш белән шөгыльләнә алмый» дигән сүзнең бик дөрес булган тагын бер мәгънәсе бар. Тормыш итәргә кирәк, ә яраткан эшең өчен акча алу кыен. Бу максатка ирешүнең ике юлы бар:
Органик юл: абруегыз арткан саен, эшегезнең сезгә ошамаган өлешләрен киметеп, яраткан өлешләрен әкренләп арттыру.
Ике эш юлы: үзегез яраткан нәрсәләр өстендә эшләү өчен акча табу максатыннан ошамаган нәрсәләрдә эшләү.
Органик юл киңрәк таралган. Яхшы эшләгән һәркемдә ул табигый рәвештә килеп чыга. Яшь архитектор нинди эш эләгә, шуны алырга тиеш, ләкин ул яхшы эшләсә, әкренләп проектлар арасыннан сайлап алу мөмкинлегенә ия булачак. Бу юлның кимчелеге шунда: ул әкрен һәм ышанычсыз. Хәтта даими профессорлык вазифасы (tenure) да чын ирек түгел.
Ике эш юлы сезнең берьюлы акча өчен никадәр озак эшләвегезгә бәйле рәвештә берничә вариантка ия. Бер чиктә — «көндезге эш», анда сез акча эшләү өчен бер эштә билгеле бер сәгатьләр эшлисез, ә буш вакытыгызда яраткан эшегез белән шөгыльләнәсез. Икенче чиктә — акча өчен яңадан эшләргә туры килмәслек дәрәҗәдә җитәрлек эшләп алганчы нәрсәдер өстендә эшлисез.
Ике эш юлы органик юлга караганда сирәгрәк очрый, чөнки ул аңлы сайлау таләп итә. Ул шулай ук куркынычрак та. Сез олыгайган саен тормыш кыйммәтрәк була бара, шуңа күрә акча китерә торган эштә көтелгәннән озаграк калып китү җиңел. Тагын да начаррагы, сез эшләгән теләсә нинди нәрсә сезне үзгәртә. Әгәр озак вакыт күңелсез нәрсәләр өстендә эшләсәгез, ул акылыгызны черетәчәк. Ә иң күп түләнә торган эшләр иң куркыныч, чөнки алар сезнең бөтен игътибарыгызны таләп итә.
Ике эш юлының өстенлеге шунда: ул сезгә киртәләр аша сикерергә мөмкинлек бирә. Мөмкин булган эшләр ландшафты тигез түгел; төрле эш төрләре арасында төрле биеклектәге диварлар бар. [7] Эшегезнең үзегезгә ошаган өлешләрен максимальләштерү хәйләсе сезне архитектурадан продукт дизайнына күчерә ала, ләкин музыкага, мөгаен, күчерә алмас. Әгәр бер нәрсә белән акча эшләп, аннары икенче нәрсә белән шөгыльләнсәгез, сайлау ирегегез күбрәк була.
Сез кайсы юлны сайларга тиеш? Бу сезнең нәрсә эшләргә теләвегезгә никадәр нык ышануыгызга, боерыкларны үтәүгә никадәр сәләтле булуыгызга, нинди күләмдәге куркынычны күтәрә алуыгызга һәм сез теләгән нәрсә өчен (сезнең гомерегездә) кемнең дә булса түләү ихтималына бәйле. Әгәр сез эшләргә теләгән гомуми өлкәгезгә ышанасыз һәм кешеләр сезгә моның өчен түләргә әзер икән, мөгаен, органик юлны сайларга тиешсез. Ләкин нәрсә өстендә эшләргә теләгәнегезне белмәсәгез яки боерык алырга яратмасагыз, куркынычны күтәрә алсагыз, ике эш юлын сайларга теләрсез, бәлки.
Бик иртә карар кылмагыз. Нәрсә эшләргә теләгәнен иртә аңлаган балалар, башка балалардан алдарак ниндидер математика соравына җавап тапкан кебек, тәэсирле күренә. Аларда, һичшиксез, җавап бар, ләкин аның ялгыш булу ихтималы зур.
Минем бик уңышлы бер табиб дустым бар, ул үз эшеннән өзлексез зарлана. Медицина мәктәбенә керергә теләүчеләр аннан киңәш сораганда, ул аларны селкетеп: «Эшләмәгез моны!» — дип кычкырырга тели. (Ләкин беркайчан да алай эшләми.) Ул бу хәлгә ничек калган? Югары сыйныфта чагында ук ул табиб булырга теләгән иде. Һәм ул шулкадәр амбицияле һәм тәвәккәл ки, юлындагы барлык киртәләрне җиңеп чыкты — шул исәптән, кызганычка каршы, бу эшне яратмавын да.
Хәзер аның тормышын югары сыйныф укучысы сайлаган булып чыкты.
Яшь чагында сездә һәр сайлауны ясар алдыннан җитәрлек мәгълүмат булачак дигән тәэсир туа. Ләкин эш мәсьәләсендә бу һич алай түгел. Нәрсә белән шөгыльләнергә кирәклеген хәл иткәндә, сезгә көлкеле дәрәҗәдә тулы булмаган мәгълүмат белән эш итәргә туры килә. Хәтта колледжда да төрле эш төрләренең нинди булуы турында бик аз мәгълүмат аласыз. Иң яхшы очракта сезнең бер-ике стажировкагыз булырга мөмкин, ләкин барлык эш урыннары да стажировка тәкъдим итми, ә тәкъдим иткәннәре дә эш турында туп тоткыч малайга бейсбол уйнау турында белгәннән артыкны өйрәтми.
Тормышны проектлаганда, күпчелек башка нәрсәләрне проектлаган кебек үк, сыгылмалы чаралар куллансагыз, яхшырак нәтиҗәләргә ирешәсез. Шуңа күрә нәрсә эшләргә теләгәнегезгә тулысынча ышанмасагыз, иң яхшы юл — органик яисә ике эшле карьерага әверелә ала торган эш төрен сайлау булырга мөмкин. Компьютерларны сайлавымның сәбәпләренең берсе дә шул булгандыр, мөгаен. Сез профессор була аласыз, яисә күп акча эшли аласыз, яисә аны башка бик күп эш төрләренә үзгәртә аласыз.
Шулай ук, иртәрәк чорда төрле нәрсәләр эшләргә мөмкинлек бирүче эшләр эзләү акыллы булыр, шулай итеп төрле эш төрләренең нинди булуын тизрәк белерсез. Киресенчә, ике эш юлының чиктәге варианты куркыныч, чөнки ул сезгә нәрсә ошаганы турында бик аз мәгълүмат бирә. Әгәр сез ун ел буена облигация трейдеры булып тырышып эшләсәгез, җитәрлек акча булгач эштән китеп романнар язармын дип уйласагыз, эштән киткәч чынлыкта романнар язарга яратмавыгызны аңласагыз нәрсә булыр?
Күпчелек кеше: «Мин бу проблеманы кабул итәр идем. Миңа миллион доллар бирегез, һәм мин нәрсә эшләргә кирәклеген үзем аңлармын», — дияр иде. Ләкин бу күренгәнгә караганда катлаулырак. Чикләүләр сезнең тормышыгызга форма бирә. Аларны юкка чыгарсагыз, күпчелек кеше нәрсә эшләргә дә белмәячәк: лотерея отучыларга яки мирас алучыларга нәрсә булганын карагыз. Һәркем үзенә финанс куркынычсызлыгы телим дип уйласа да, иң бәхетле кешеләр акчасы булганнар түгел, ә үз эшләрен яратканнар. Шуңа күрә ирек вәгъдә итеп, аның белән нәрсә эшләргә кирәклеген белмәүгә китерә торган план күренгән кадәр үк яхшы булмаска мөмкин.
Кайсы гына юлны сайласагыз да, көрәшкә әзер булыгыз. Үзең яраткан эшне табу бик кыен. Күпчелек кеше моңа ирешә алмый. Хәтта уңышка ирешсәгез дә, утыз-кырык яшькә кадәр теләгән нәрсәгез өстендә иркенләп эшләү мөмкинлеге сирәк туа. Әмма максатыгыз күзалдында булса, сезнең аңа ирешү ихтималыгыз зуррак. Эшне яратып эшләп була икәнен белсәгез, сез инде финиш сызыгында, ә нинди эшне яратканыгызны белсәгез, сез инде максатка җиттегез диярлек.
Искәрмәләр
[1] Хәзерге вакытта без капма-каршысын эшлибез: балаларны кызыксыз эш эшләргә мәҗбүр иткәндә, мәсәлән, арифметика күнегүләре, аның күңелсез булуын ачыктан-ачык тану урынына, без аны өстән ялтыравык белән яшерергә тырышабыз.
[2] Бер әти кеше миңа охшаш бер күренеш турында сөйләде: ул үз эшен ничек яратуын гаиләсеннән яшерүен аңлаган. Шимбә көнне эшкә барасы килгәндә, өйдә алар белән калуга караганда эшләүне өстен күрүен тану урынына, ниндидер сәбәп аркасында барырга «кирәк» дип әйтү аңа җиңелрәк булган.
[3] Шәһәр яны бистәләре белән дә шуңа охшаш хәл була. Ата-аналар балаларын имин мохиттә үстерү өчен бистәләргә күчә, әмма бу бистәләр шулкадәр күңелсез һәм ясалма ки, унбиш яшьләренә балалар бөтен дөнья кызыксыз дип ышана башлый.
[4] Мин дуслар сезнең эшегезнең бердәнбер аудиториясе булырга тиеш дип әйтмим. Күбрәк кешегә ярдәм итә алсагыз, яхшырак. Ләкин дуслар сезнең компасыгыз булырга тиеш.
[5] Дональд Холл, яшь шагыйрьләр үзләренең басылып чыгуларына артык бәйләнү белән ялгышалар, дип әйткән иде. Әмма 24 яшьлек егет өчен шигырен The New Yorker журналында бастыру нинди зур әйбер икәнен күз алдына китерә аласыз. Хәзер мәҗлесләрдә очраткан кешеләр өчен ул — чын шагыйрь. Чсынында ул элеккесеннән яхшырак та, начаррак та түгел, ләкин моны аңламаган аудитория өчен рәсми абруйның танылуы бөтен нәрсәне үзгәртә. Шуңа күрә бу Холл күз алдына китергәннән дә кыенрак мәсьәлә. Яшьләрнең абруйга шулкадәр игътибар бирүенең сәбәбе — алар сокландырырга теләгән кешеләрнең бик үк таләпчән булмавында.
[6] Бу эшләрнең нинди булуы турындагы күзаллауларыгыз аларның ничек булуын теләвегез белән буталмаска тиеш дигән принципка охшаш. Күпчелек кеше аларның чиктән тыш буталуына юл куя. Диннең популяр булып калуы — моның иң ачык мисалы.
[7] Төгәлрәк метафора шундый булыр иде: эшләр графы бик яхшы бәйләнмәгән.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Дэн Фридман, Сара Харлин, Джессика Ливингстон, Джеки Макдоноу, Роберт Моррис, Питер Норвиг, Дэвид Слу һәм Аарон Шварцка рәхмәт белдерәм.