(Был эссе Usenix 2006 һәм Railsconf 2006 конференцияларындағы сығыштарға нигеҙләнгән.)
Бер нисә йыл элек дуҫым Тревор менән беҙ Apple гаражын күрергә барғайныҡ. Шунда баҫып торғанда, ул үҙенең Саскачеванда үҫкән бала сағында Джобс менән Возняктың гаражда эшләү өсөн ни тиклем ҙур тоғролоҡҡа эйә булыуҙарына хайран ҡалғанын әйтте.
«Ул егеттәр моғайын өшөгәндәрҙер!»
Был — Калифорнияның йәшерен өҫтөнлөктәренең береһе: йомшаҡ климат маргиналь арауыҡтың күп булыуын аңлата. Һалҡын яҡтарҙа ул маргиналлыҡ ҡырҡып ташлана. Тышҡы һәм эске мөхит араһындағы сик күпкә ҡәтғиерәк, һәм ойошмалар, ата-әсәләр, ҡатындар йәки, кәм тигәндә, үҙең тарафынан рәсми рәүештә хупланған проекттар ғына йылы бүлмәлә урын ала ала. Был яңы идеялар өсөн кәрәкле башланғыс энергияны арттыра. Һин ябай ғына соҡона алмайһың. Һиңә аҡланырға тура килә.
Silicon Valley-ҙың иң билдәле компанияларының ҡайһы берҙәре гараждарҙа башланған: 1938 йылда Hewlett-Packard, 1976 йылда Apple, 1998 йылда Google. Apple осрағында гараж тарихы — бер аҙ ҡала легендаһы. Воз әйтеүенсә, улар унда ни бары бер нисә компьютер йыйған, ә Apple I менән Apple II-нең төп конструкцияһын ул үҙ фатирында йәки HP-лағы эш урынында эшләгән. [1] Был хатта Apple-дың PR белгестәре өсөн дә артыҡ маргиналь күренгән күрәһең.
Ғәҙәти үлсәмдәр буйынса, Джобс менән Возняк та маргинал кешеләр булған. Әлбиттә, улар аҡыллы ине, ләкин ҡағыҙҙа улар бик өмөтлө күренмәгән. Ул ваҡытта улар икәүләп колледжда өс йыл самаһы ғына уҡыған һәм уҡыуын ташлаған, өҫтәүенә хиппи булған егеттәр ине. Уларҙың алдағы эшҡыуарлыҡ тәжрибәһе телефон селтәрен ватыу өсөн «күк ҡумталар» эшләүҙән ғибәрәт булған — был бер үк ваҡытта законһыҙ ҙа, табышһыҙ ҙа булыу кеүек һирәк сифатҡа эйә эш ине.
Аутсайдерҙар
Хәҙер Silicon Valley-ҙа гаражда эшләгән стартап үҙен бөйөк бер традицияның өлөшө итеп тоя, мәҫәлән, сарҙаҡтағы шағир йәки оҫтаханаһын йылытырға аҡсаһы етмәй өйҙә лә берет кейеп йөрөргә мәжбүр булған рәссам кеүек. Ләкин 1976 йылда был улай шәп күренмәгән. Компьютер компанияһын асыу яҙыусы йә рәссам булыу кеүек үк эш икәнен донъя ул ваҡытта әле аңламағайны. Был мөмкинлектең барлыҡҡа килгәненә лә күп ваҡыт үтмәгәйне. бары тик алдағы ике йыл эсендә генә ҡорамалдар хаҡының ҡырҡа төшөүе ситтәге кешеләргә (аутсайдерҙарға) ярышырға юл асты.
1976 йылда гаражда эшләгән компанияға һәр кем, шул иҫәптән уға нигеҙ һалыусылар үҙҙәре лә түбәнһетеп ҡараған. Бер аҙ аҡса килеү менән Джобстың беренсе эшләгән эштәренең береһе — офис арендалау булды. Ул Apple-дың ысын компания кеүек күренеүен теләне.
Уларҙа ысын компанияларҙың бик һирәгендә генә була торған нәмә бар ине инде: иҫ киткес яҡшы эшләнгән продукт. Уларҙың үҙ-үҙенә ышанысы күберәк булырға тейеш кеүек тойола. Ләкин мин бик күп стартап нигеҙләүселәре менән һөйләштем, һәм был һәр саҡ шулай була. Улар донъяны үҙгәртәсәк нәмә эшләгәндәр, ләкин тейешле визиткалары булмау кеүек ваҡ-төйәк өсөн борсолалар.
Бына мин өйрәнергә теләгән парадокс ошо: бөйөк яңы нәмәләр йыш ҡына ситтән, маргинал өлкәнән килә, әммә уларҙы асҡан кешеләргә бөтә донъя, шул иҫәптән улар үҙҙәре лә түбәнһетеп ҡарай.
Яңы нәмәләрҙең маргинал даирәнән килеүе — иҫке фекер. Мин уның эске структураһын тикшерергә теләйем. Ни өсөн бөйөк идеялар маргинал өлкәнән килә? Ҡайһы төргә ҡараған идеялар? Һәм был процесты дәртләндереү өсөн беҙ нимә эшләй алабыҙ?
Инсайдерҙар
Күп кенә яҡшы идеяларҙың ситтән килеүенең бер сәбәбе — ул яҡта арауыҡтың ифрат күп булыуы. Әгәр «инсайдер» һүҙенең ниндәйҙер мәғәнәһе бар икән, һис шикһеҙ аутсайдерҙар инсайдерҙарға ҡарағанда күберәк булырға тейеш. Әгәр ситтәге кешеләр һаны ҙур булһа, йән башына идеялар аҙ тура килһә лә, дөйөм алғанда күп идеялар уларҙан килә кеүек тойоласаҡ. Ләкин, минеңсә, мәсьәлә бында ғына түгел. Инсайдер булыуҙың да ысын етешһеҙлектәре бар, һәм ҡайһы бер эш төрҙәрендә улар өҫтөнлөктәрҙе ҡаплай ала.
Мәҫәлән, хөкүмәт кемгәлер рәсми Бөйөк Америка романы яҙырға ҡушһа нимә булырын күҙ алдына килтерегеҙ. Тәүҙә кемде һайлау буйынса ҙур идеологик бәхәс сығасаҡ. Иң яҡшы яҙыусыларҙың күбеһе теге йәки был яҡты рәнйеткәне өсөн исемлектән төшөрөп ҡалдырыласаҡ. Ҡалғандар араһынан аҡыллылары бындай эштән баш тартасаҡ, һәм бары тик урынһыҙ амбициялары булған бер нисә кеше генә ҡаласаҡ. Комитет үҙ карьераһының иң бейек нөктәһендә торған, йәғни иң яҡшы эштәре инде үткәндә ҡалған берәүҙе һайлаясаҡ һәм уға китаптың Америка халҡының көсөн һәм төрлөлөгөн ыңғай яҡтан нисек күрһәтергә тейешлеге тураһында файҙаһыҙ кәңәштәр биреп ебәрәсәк.
Шунан бәхетһеҙ яҙыусы иңдәренә ҙур өмөттәр йөкмәп эшкә ултырасаҡ. Бындай асыҡ дәүләт заказын уңышһыҙлыҡҡа дусар итмәҫ өсөн, ул һаҡ эш итәсәк. Был китап ихтирам яуларға тейеш, ә быны тәьмин итеүҙең иң яҡшы юлы — уны трагедия итеү. Тамашасыны көлдөрөү өсөн көс түгергә кәрәк, ә кешеләрҙе үлтерһәң, улар һине етди ҡабул итергә тейеш кеүек тоя. Һәр кемгә билдәле булыуынса, Америка плюс трагедия граждандар һуғышына тиң, тимәк, китап ошо турала булырға тейеш. Ниһайәт, ун ике йылдан һуң тамамланғас, китап билдәле романдарҙың 900 битлек йыйылмаһы булып сығасаҡ — яҡынса Gone with the Wind плюс Roots. Ләкин уның күләме һәм шау-шыулы даны уны бер нисә ай буйы бестселлер итәсәк, бары тик ток-шоу алып барыусыһының автобиографияһы уны ҡыҫырыҡлап сығарғансы. Был китап буйынса кино төшөрәсәктәр һәм шунан һуң уны онотасаҡтар, бары тик ағыулы тәнҡитселәр араһында ғына ул Milli Vanilli йәки Battlefield Earth кеүек ялғанлыҡ символы булып ҡаласаҡ.
Бәлки, был миҫал менән мин бер аҙ арттырып ебәргәнемдер. Шулай ҙа һәр аҙымда ошондай проект тап ошолай үҫешмәҫ инеме? Хөкүмәт үҙенең роман өлкәһенә ҡыҫылмауы яҡшыраҡ икәнен белә, ләкин тәбиғи монополияға эйә булған башҡа тармаҡтарҙа — ядро ҡалдыҡтары һаҡлағыстары, авианосецтар йәки режимды үҙгәртеү кеүек өлкәләрҙә — ошоға оҡшаш күп проекттар табырға була, хатта бынан да уңышһыҙыраҡтарын да.
Был ҙур булмаған уй-фекер эксперименты инсайдер проекттарының бер нисә етешһеҙлеген күрһәтә: дөрөҫ булмаған кешеләрҙе һайлау, саманан тыш ҙур күләм, хәүефкә бара алмау, етди күренеү ихтыяжы, өмөттәрҙең баҫымы, мәнфәғәтле төркөмдәрҙең йоғонтоһо, тәнҡитһеҙ ҡабул итеүсе аудитория һәм, моғайын, иң ҡурҡынысы — бындай эштең ләззәт түгел, ә бурысҡа әйләнеүе.
Һынауҙар
Аутсайдерҙар һәм инсайдерҙар булған донъя уларҙы бер-береһенән айырыу өсөн ниндәйҙер һынау барлығын күҙ уңында тота. Һәм элитаны һайлап алыу өсөн тәғәйенләнгән күпселек һынауҙарҙың бәләһе шул: уларҙы үтеүҙең ике юлы бар — улар үлсәргә тырышҡан оҫталыҡҡа эйә булыу йәки һынауҙың үҙен алдау (хак итеү) оҫтаһы булыу.
Шуға күрә теләһә ниндәй өлкә тураһында тәүге һорау: уның һынауҙары күпмелек намыҫлы? Сөнки был аутсайдер булыу нимәне аңлатҡанын күрһәтә. Был етәкселәр менән килешмәгәндә үҙ инстинкттарығыҙға күпмелек ышанырға ярағанын, үҙегеҙгә шул системаның бер өлөшө булыу өсөн ғәҙәти юлдарҙы үтеүгә төшөнөү кәрәкме-юҡмы икәнен, һәм, бәлки, был өлкәлә бөтөнләй эшләргә теләйһегеҙме-юҡмы икәнен аңлата.
Һынауҙар сифат буйынса даими стандарттар булғанда һәм һынауҙы үткәреүселәр уның намыҫлылығы тураһында ысынлап ҡайғыртҡанда иң аҙ алдана. Мәҫәлән, теүәл фәндәр буйынса аспирантураға (PhD) ҡабул итеү ярайһы уҡ намыҫлы. Профессорҙар кемде ҡабул итһә, шулар уларҙың үҙ аспиранттары буласаҡ, шуға күрә улар дөрөҫ һайларға тырышалар һәм уларҙа таянырлыҡ мәғлүмәт күп. Шул уҡ ваҡытта бакалавриатҡа ҡабул итеүҙе алдауы күпкә еңелерәк күренә.
Ниндәйҙер өлкәлә тотороҡло стандарттар бармы-юҡмы икәнен белеүҙең бер ысулы — алдынғы белгестәр менән университеттарҙа уҡытыусылар араһындағы тап килеү дәрәжәһе. Бер яҡта математика һәм физика кеүек өлкәләр тора, унда уҡытыусыларҙың барыһы ла тиерлек иң яҡшы практиктар. Уртала медицина, хоҡуҡ, тарих, архитектура һәм компьютер фәндәре тора, унда уларҙың күбеһе практик. Түбәндә иһә бизнес, әҙәбиәт һәм визуаль сәнғәт килә, унда уҡытыусылар менән әйҙәүсе белгестәр араһында бер ниндәй ҙә тап килеү юҡ тиерлек. Тап ошо яҡтан «эшләй белмәгәндәр уҡыта» тигән фразалар барлыҡҡа килә.
Әйткәндәй, был шкала колледжда нимә уҡырға икәнен хәл иткәндә ярҙам итә ала. Мин колледжда уҡығанда, иң ҡыҙыҡһынған нәмәне уҡырға кәрәк тигән ҡағиҙә бар һымаҡ ине. Ләкин үткәндәргә ҡарап шуны әйтергә була: үҙ эшен яҡшы белгән кеше менән бер аҙ ҡыҙыҡлыраҡ нәмәне уҡыу, үҙ эшен белмәгән кеше менән бик ҡыҙыҡлы нәмәне уҡыуға ҡарағанда файҙалыраҡтыр. Кешеләрҙең колледжда бизнес буйынса уҡырға ярамай тигәнен йыш ишетергә мөмкин, ләкин был дөйөмөрәк бер ҡағиҙәнең миҫалы ғына: үҙ эшен насар белгән уҡытыусыларҙан өйрәнмәгеҙ.
Аутсайдер булыу тураһында күпмелек борсолорға кәрәклеге инсайдерҙарҙың сифатына бәйле. Әгәр һеҙ үҙешмәкәр математик булып, билдәле асыҡ проблеманы систем тип уйлаһағыҙ, яңынан ҡарап сығыуығыҙ яҡшыраҡ. Мин аспирантурала уҡығанда, математика кафедраһындағы бер дуҫым Ферманың бөйөк теоремаһының һәм башҡа шундай нәмәләрҙең иҫбатланышын ебәргән кешеләргә яуап биреү менән шөғөлләнә ине, һәм ул быны файҙалы кәңәштәр сығанағы тип күрмәй, киреһенсә, психологик ярҙам ҡыҙыу линияһында эшләү кеүек ҡабул итә ине. Шул уҡ ваҡытта, әгәр һеҙ яҙған әйбер инглиз теле профессорҙарын ҡыҙыҡһындырғандан айырылып торһа, был мотлаҡ проблема түгел.
Анти-һынауҙар
Элитаны һайлап алыу ысулы тулыһынса тарҡалған урында, яҡшы кешеләрҙең күбеһе аутсайдер буласаҡ. Мәҫәлән, сәнғәттә ярлы, аңлашылмаған даһи образы — бөйөк рәссамдың мөмкин булған бер образы ғына түгел, был стандарт образ. Мин быны дөрөҫ тип әйтмәйем, әммә был образдың ни тиклем ныҡ береккәне үҙе үк күп нәмә тураһында һөйләй. Математикала йәки медицинала бындай фекерҙе нығытып булмаҫ ине. [2]
Әгәр һынау етерлек дәрәжәлә боҙолған булһа, ул анти-һынауға әйләнә, дөрөҫ булмаған кешеләр генә эшләй торған нәмәләрҙе эшләргә мәжбүр итеп, үҙе һайларға тейешле кешеләрҙе төшөрөп ҡалдыра. Өлкән синыфтарҙа абруйлы булыу шундай һынау һымаҡ. Ололар донъяһында ла быға оҡшаш миҫалдар бик күп. Мәҫәлән, уртаса ҙур компанияның баҫҡысы буйлап үрләү эске сәйәсәткә шундай иғтибар талап итә, тәрән фекерле кешеләрҙең быға ваҡыты ла, көсө лә етмәй. [3] Билл Гейтс кеүек кеше үҙ ҡулы аҫтында компания үҫтерә ала, ләкин уның General Electric — йәки ысынында Microsoft-та — карьера баҫҡысы буйлап күтәрелергә сабырлығы етер ине тип күҙ алдына килтереүе ауыр.
Был турала уйлаһаң, сәйер күренә, сөнки ҡырағай мәктәптәр ҙә, бюрократик компаниялар ҙа ғәҙәти норма булып тора. Моғайын, береһенән икенсеһенә күсеп, бөтә донъяның былай ҡоролмағанын бер ҡасан да аңламаған кешеләр күптер.
Минеңсә, ҙур компанияларҙың стартаптар тарафынан йыш ҡына ҡапыл еңелеүенең бер сәбәбе ошонда. Эре компанияларҙағы кешеләр үҙҙәренең ялған сифаттарҙы оҙайлы һәм өҙлөкһөҙ һынау мөхитендә йәшәгәндәрен аңламайҙар.
Әгәр һеҙ аутсайдер булһағыҙ, инсайдерҙарҙы еңеү өсөн иң яҡшы мөмкинлегегеҙ — боҙоҡ һынауҙар аҡһаҡ элитаны һайлап алған өлкәләрҙә. Ләкин бында бер хәйлә бар: әгәр һынауҙар боҙоҡ икән, һеҙҙең еңеүегеҙ танылмаясаҡ, кәм тигәндә үҙ ғүмерегеҙҙә. Һеҙгә был кәрәк түгел һымаҡ тойолһа ла, тарих күрһәтеүенсә, боҙоҡ һынауҙары булған өлкәләрҙә эшләү хәүефле. Һеҙ инсайдерҙарҙы еңә алаһығыҙ, әммә абсолют үлсәм буйынса, намыҫлыраҡ өлкәлә эшләгәнгә ҡарағанда насарыраҡ эш башҡарыуығыҙ ихтимал.
Мәҫәлән, ун һигеҙенсе быуаттың беренсе яртыһында сәнғәттәге стандарттар бөгөнгө көндәге кеүек үк боҙоҡ ине. Был графиняларҙың бәләкәй эттәре менән ялтырауыҡ, идеаллаштырылған портреттары дәүере ине. Шарден быларҙың барыһын да ситкә ҡағып, ябай нәмәләрҙе үҙе күргәнсә төшөрөргә булды. Хәҙер ул шул осорҙоң иң яҡшыһы тип һанала — ләкин барыбер Леонардо, Беллини йәки Мемлинг кимәленә етмәй, сөнки уларҙы намыҫлы стандарттар ҙа дәртләндергән булған.
Ләкин боҙоҡ ярышта ҡатнашыу мәғәнәле булыуы ихтимал, әгәр уның артынан намыҫлы икенсе ярыш килһә. Мәҫәлән, маркетингҡа һеҙҙән күберәк аҡса тотона алған компания менән ярышыу файҙалы, сөнки һеҙ киләһе этапҡа сыға алһағыҙ, клиенттар ысын продукттарығыҙҙы сағыштырасаҡ. Ошоға оҡшаш рәүештә, колледжда уҡырға инеүҙең сағыштырмаса боҙоҡ һынауынан төшөнкөлөккә бирелергә ярамай, сөнки уның артынан уҡ алдауы ҡыйыныраҡ һынауҙар килә. [4]
Хәүеф
Хатта намыҫлы һынауҙары булған өлкәлә лә аутсайдер булыуҙың өҫтөнлөктәре бар. Иң асығы — аутсайдерҙарҙың юғалтырлыҡ бер нимәһе лә юҡ. Улар ҡурҡыныс эштәр башҡара ала, ә уңышһыҙлыҡҡа осраһалар, нимә булған? Быны бик аҙҙар ғына һиҙәсәк.
Күренекле кешеләр иһә, киреһенсә, үҙҙәренең бөйөклөгө арҡаһында баҫым аҫтында була. Күренеклелек костюм кеүек: ул кәрәкмәгән кешеләргә тәьҫир итә, ләкин кейеүсенең хәрәкәтен сикләй.
Аутсайдерҙар был йәһәттән үҙҙәренең ниндәй өҫтөнлөккә эйә булыуын аңларға тейеш. Хәүефкә бара алыу — ҙур ҡиммәт. Бөтәһе лә хәүефһеҙлеккә артыҡ ҙур әһәмиәт бирә — билдәһеҙҙәр ҙә, күренеклеләр ҙә. Бер кем дә ахмаҡ булып күренергә теләмәй. Ләкин шулай күренә белеү бик файҙалы. Әгәр һеҙҙең идеяларығыҙҙың күбеһе ахмаҡса түгел икән, һеҙ, моғайын, артыҡ һаҡсылдырһығыҙ. Һеҙ мәсьәләнең сиктәрен һынап ҡарамайһығыҙ.
Лорд Актон әйткәнсә, беҙ талантты уның иң яҡшы сағында, ә холоҡто уның иң насар сағында баһаларға тейешбеҙ. Мәҫәлән, әгәр һеҙ бер бөйөк һәм ун насар китап яҙһағыҙ, һеҙ барыбер бөйөк яҙыусы һаналаһығыҙ — йәки, кәм тигәндә, ябай ғына яҡшы булған ун бер китап яҙған кешенән яҡшыраҡһығыҙ. Шул уҡ ваҡытта, әгәр һеҙ күпселек ваҡытта тыныс, законға буйһоноусы гражданин булып, ваҡыты-ваҡыты менән кемделер тураҡлап, үҙ баҡсағыҙға күмеп ҡуйһағыҙ, һеҙ насар кешеһегеҙ.
Һәр кем тиерлек идеяларҙы талант билдәһе түгел, ә холоҡ күрһәткесе кеүек ҡабул итеү хатаһын ебәрә — ахмаҡ идеяға эйә булыу һине ахмаҡ иткән кеүек. Беҙгә һаҡ булырға ҡушҡан традицияларҙың йоғонтоһо ҙур. «Хатта ахмаҡ та, өндәшмәһә, аҡыллы һанала», — ти Иҫке Ғәһед (Ғибрәтле һүҙҙәр 17:28).
Ярай, был бронза быуатындағы Фәләстин кәзә көтөүселәре өсөн яҡшы кәңәш булғандыр. Унда консерватизм көн талабы булған. Ләкин замандар үҙгәрҙе. Сәйәси һорауҙарҙа бәлки әле лә Иҫке Ғәһедкә таяныу урынлылыр, ләкин матди яҡтан донъя хәҙер күпкә ҡатмарлыраҡ. йолалар хәҙер йүнәлеш биреүсе була алмай, сөнки эштәр тиҙерәк үҙгәреү менән бер рәттән, мөмкинлектәр даирәһе лә бик киңәйҙе. Донъя ни тиклем ҡатмарлыраҡ булһа, ахмаҡ булып күренергә әҙер булыу шул тиклем ҡиммәтерәк.
Вәкәләттәрҙе тапшырыу (делегация)
Шулай ҙа кешеләр ни тиклем уңышлыраҡ булһа, хаталанған осраҡта — йәки хатта хаталанған һымаҡ күренһә лә — уларға шул тиклем нығыраҡ баҫым яһала. Был йәһәттән, башҡа бик күп яҡтан кеүек үк, күренекле кешеләр үҙ уңыштарының тотҡонона әйләнә. Шуға күрә аутсайдер булыуҙың өҫтөнлөктәрен аңлауҙың иң яҡшы юлы — инсайдер булыуҙың етешһеҙлектәренә ҡарау булыр.
Билдәле кешеләрҙән тормоштарында нимә етмәүе тураһында һораһағыҙ, улар иң беренсе булып ваҡыт етмәүенә зарланасаҡ. Google-да эшләгән бер дуҫым компанияла байтаҡ юғары баҫҡыста тора һәм унда компания акцияларын халыҡҡа сығарғанға тиклем күпкә алдараҡ эшләй башлағайны. Икенсе төрлө әйткәндә, ул хәҙер эшләмәҫлек кимәлдә бай. Мин унан эш кәрәк булмаған осраҡта ла уның мәшәҡәттәренә түҙә алаһыңмы тип һораным. Һәм ул бер ниндәй ҙә мәшәҡәттәр юҡ, бары тик — ошо һүҙҙәрҙе әйткәндә уның ҡарашы моңһоуланып китте — хаттар артыҡ күп килә, тип яуап бирҙе.
Күренекле кешеләр һәр кем уларҙан бер киҫәк өҙөп алырға теләй тип тоя. Был проблема шул тиклем киң таралған, хатта үҙҙәрен ҙур итеп күрһәтергә теләгән кешеләр быны саманан тыш мәшғүл булып ҡыланып эшләйҙәр.
Танылған кешеләрҙең тормошо график буйынса бара, ә был фекерләү өсөн насар. Аутсайдер булыуҙың төп өҫтөнлөктәренең береһе — өҙлөкһөҙ, оҙон ваҡыт киҫектәренең булыуы. Аспирантуранан мин шуны хәтерләйем: бер ни менән сикләнмәгән ваҡыт, һәм мин уны диссертация яҙыуға түгел, ә уның өсөн борсолоуға сарыф иттем. Билдәһеҙлек файҙалы аҙыҡ кеүек — тәмһеҙ, бәлки, ләкин файҙалы. Ә дан иһә әсеү ваҡытында бүленеп сыҡҡан спирт һымаҡ. Ул билдәле бер концентрацияға еткәс, уны етештергән сүпрәне үлтерә.
Күренекле кешеләр ғәҙәттә ваҡыт етмәүгә етәксегә (менеджерға) әйләнеп яуап бирәләр. Уларҙың эшләргә ваҡыты юҡ. Улар ярҙам итергә йәки күҙәтергә тейеш булған кесе хеҙмәткәрҙәр менән уратып алынған. Иң ябай сиселеш — эште кесе хеҙмәткәрҙәргә тапшырыу. Был юл менән ҡайһы бер яҡшы нәмәләр эшләнә, ләкин ҡайһы бер мәсьәләләр өсөн был ярамай: бөтә нәмәне бер баш эсендә тотоу файҙалы булған осраҡтарҙа.
Мәҫәлән, күптән түгел билдәле быяла рәссамы Дейл Чихулиҙың (Dale Chihuly) ысынында 27 йыл буйы быяла өрмәгәне асыҡланды. Уның өсөн эште ярҙамсылары башҡара. Ләкин визуаль сәнғәттә иң ҡиммәтле идеялар сығанағының береһе — материалдың ҡаршылығы. Тап шуның өсөн майлы буяу менән яҙылған картиналар акварелдән шул тиклем айырыла. Теорияла һеҙ теләһә ниндәй материалда теләһә ниндәй эҙ ҡалдыра алаһығыҙ; практикала иһә материал һеҙҙең үҙегеҙгә йүнәлеш бирә. Әгәр һеҙ эште үҙегеҙ башҡармайһығыҙ икән, һеҙ бынан өйрәнеүҙән туҡтайһығыҙ.
Шуға күрә, әгәр эште башҡаларға тапшырырлыҡ күренекле булғандарҙы еңергә теләһәгеҙ, бының бер юлы — материал менән туранан-тура бәйләнештән файҙаланыу. Сәнғәттә бының юлы асыҡ: үҙегеҙ быяла өрөгөҙ, үҙ фильмдарығыҙҙы үҙегеҙ монтажлағыҙ, үҙ спектаклдәрегеҙҙе үҙегеҙ ҡуйығыҙ. Һәм был процеста осраҡлылыҡтарға һәм эш барышында тыуған яңы идеяларға ҙур иғтибар бирегеҙ. Был алымды теләһә ниндәй эшкә ҡулланырға була: әгәр һеҙ аутсайдер булһағыҙ, пландарға буйһонмағыҙ. Планлаштырыу йыш ҡына эште башҡаларға тапшырған кешеләрҙең көсһөҙлөгө генә булып тора.
Бер баш эсендә иң яҡшы хәл ителгән мәсьәләләрҙе табыуҙың дөйөм ҡағиҙәһе бармы? Һеҙ ғәҙәттә бер нисә кеше эшләгән теләһә ниндәй проектты үҙ аллығыҙға алып, барыһын да бер үҙегеҙ эшләргә тырышып, бындай мәсьәләләрҙе үҙегеҙ тыуҙыра алаһығыҙ. Возняктың эше быға классик миҫал: ул барыһын да — ҡорамалдарҙы ла, программа тәьминәтен дә үҙе эшләне, һәм һөҙөмтә мөғжизәле булды. Ул раҫлауынса, Apple II-лә бер тапҡыр ҙа, аппаратта ла, программала ла бер генә хата ла (bug) табылмаған.
Бер баш эсендә сисеү өсөн яҡшы мәсьәләләр табыуҙың тағы бер юлы — шоколад плиткаһындағы һыҙыҡтарға, йәғни бурыстар бер нисә кеше араһында бүленгәндә барлыҡҡа килгән урындарға иғтибар итеү. Эште башҡаларға тапшырыусыларҙы еңергә теләһәгеҙ, вертикаль киҫемгә иғтибар итегеҙ: мәҫәлән, бер үк ваҡытта яҙыусы ла, мөхәррир ҙә булығыҙ, йәки биналарҙы проектлағыҙ ҙа, үҙегеҙ төҙөгөҙ ҙә.
Бәйләргә айырыуса яҡшы булған шундай арауыҡтарҙың береһе — ҡоралдар һәм улар менән эшләнгән нәмәләр араһындағы сик. Мәҫәлән, программалау телдәрен һәм ҡушымталарҙы (application) ғәҙәттә төрлө кешеләр яҙа, һәм программалау телдәрендәге иң насар етешһеҙлектәрҙең күбеһе ошоноң менән бәйле. Минеңсә, һәр тел үҙендә яҙылған ҙур программа менән бер үк ваҡытта эшләнмәһе тейеш, Unix менән C телендә булған кеүек.
Вәкәләттәрҙе тапшырыу менән көнәркәшлек итеү алымдары бизнесҡа ла яҡшы күсә, сөнки унда эште башҡаларға йөкмәтеү киң таралған. Ҡайһы бер компаниялар бынан ҡартайыу билдәһе тип ҡасыу урынына, уны етлеккәнлек билдәһе тип ҡабул итә. Эре компанияларҙа программа тәьминәте йыш ҡына өс айырым төркөм тарафынан проектлана, тормошҡа ашырыла һәм һатыла. Стартаптарҙа бер кешегә ошо өс эште лә башҡарырға тура килеүе ихтимал. Был ауыр тойолһа ла, стартаптарҙың еңеүенең бер сәбәбе ошо. Клиенттарҙың ихтыяждары һәм уларҙы ҡәнәғәтләндереү саралары барыһы ла бер баш эсендә тупланған.
Иғтибарҙы туплау (фокус)
Инсайдерҙарҙың оҫталығы үҙе лә көсһөҙ яҡҡа әйләнергә мөмкин. Кеше берәй нәмәгә оҫтарғас, ул бөтә ваҡытын шуға арнай башлай. Был төр фокуслашыу ысынында бик ҡиммәтле. Белгестәр оҫталығының ҙур өлөшө — ялған юлдарға иғтибар итмәү һәләте. Ләкин фокустың етешһеҙлектәре лә бар: һеҙ башҡа өлкәләрҙән өйрәнмәйһегеҙ, ә яңы ҡараш килгәндә, һеҙ уны иң һуңғыларҙан булып күреүегеҙ ихтимал.
Аутсайдерҙар өсөн был еңеүҙең ике юлына әйләнә. Беренсеһе — төрлө нәмәләр өҫтөндә эшләү. Тар даирәлә тупланыуҙан әлегә күп файҙа ала алмағанлыҡтан, селтәрегеҙҙе киңерәк ташлай алаһығыҙ һәм төрлө өлкәләр араһындағы оҡшашлыҡтарҙан файҙалана алаһығыҙ. Эште башҡаларға тапшырыу менән ҙурыраҡ вертикаль киҫемдәр аша көнәркәшлек иткән кеүек, махсуслашыу менән киңерәк горизонталь киҫемдәр аша көрәшә алаһығыҙ — мәҫәлән, үҙ китабығыҙҙы үҙегеҙ яҙып та, һүрәттәрен дә үҙегеҙ төшөрөп.
Фокус менән ярышыуҙың икенсе юлы — фокустың нимәне күрмәй ҡалғанын күреү. Айырыуса, яңы нәмәләрҙе. Шуға күрә, әгәр һеҙ әле бер нәмәлә лә оҫта түгелһегеҙ икән, башҡалар ҙа белмәгән шундай яңы берәй нәмә өҫтөндә эшләргә уйлағыҙ. Әгәр уны бер кем дә яҡшы белмәһә, уның әлегә абруйы ла булмаҫ, ләкин ул тулыһынса һеҙгә ҡаласаҡ.
Яңы мөхиттең потенциалы ғәҙәттә түбән баһалана, сөнки уның мөмкинлектәрен әле бер кем дә өйрәнмәгән. Дюрер гравюралар эшләй башлағансы, уларға бер кем дә етди ҡарамаған. Гравюра бәләкәй генә дини һүрәттәр — асылда изгеләр төшөрөлгән ун бишенсе быуат бейсбол карточкалары яһау өсөн генә ине. Был өлкәлә шедеврҙар яһарға тырышыу Дюрерҙың замандаштарына бөгөнгө ябай кеше өсөн, әйтәйек, комикстарҙа шедеврҙар яһау нисек күренһә, шулай күренгәндер.
Компьютер донъяһында яңы сәнғәт төрҙәре түгел, ә яңы платформалар барлыҡҡа килә: мини-компьютер, микропроцессор, веб-ҡушымталар. Тәүҙә уларға һәр саҡ ысын эш өсөн яраҡһыҙ тип ҡул һелтәйҙәр. Шулай ҙа кемдер барыбер һынап ҡарарға була, һәм көтөлгәндән күберәкте эшләп булыуы асыҡлана. Шуға күрә киләсәктә яңы платформа тураһында: «эйе, ул популяр һәм осһоҙ, ләкин ысын эш өсөн әле әҙер түгел», тигәнде ишетһәгеҙ — шунда уҡ тотоноғоҙ.
Билдәле юлдар буйынса эшләү уңайлыраҡ булыу менән бер рәттән, инсайдерҙар ғәҙәттә уларҙы мәңгеләштереүҙән дә мәнфәғәт таба. Ниндәйҙер яңы идея табып абруй яулаған профессор уны алмаштырасаҡ идеяны асыусы булыуы икеле. Был айырыуса компанияларға ҡағыла, сөнки уларҙы хәҙерге торошҡа оҫталыҡ һәм ғорурлыҡ ҡына түгел, аҡса ла бәйләй. Уңышлы компанияларҙың иң көсһөҙ яғы — үҙ-үҙен юҡҡа сығара (каннибаллаштыра) алмау. Күп яңылыҡтар бер нәмәне осһоҙораҡ альтернатива менән алмаштырыуҙан тора, һәм компаниялар килемдең булған сығанағын шунда уҡ кәметә торған юлды бөтөнләй күрергә теләмәй.
Шуға күрә, әгәр һеҙ аутсайдер булһағыҙ, дөйөм фекергә ҡаршы килгән проекттарҙы эҙләргә тейешһегеҙ. Күренекле кешеләр абруйлы иткән нәмәләр өҫтөндә эшләү урынына, шул абруйҙы тартып ала алырлыҡ нәмәләр өҫтөндә эшләгеҙ.
Ысынлап та шәп яңы ысулдар — инсайдерҙар тарафынан мөмкин түгел тип кире ҡағылғандары түгел, ә абруйһыҙ тип һанға һуғылмағандары. Мәҫәлән, Возняк Apple II-не проектлағас, тәүҙә уны үҙенең эш биреүсеһенә, HP-ға тәҡдим итә. Улар баш тарта. Сәбәптәрҙең береһе — аҡсаны һаҡлау өсөн ул Apple II-не монитор сифатында телевизор ҡулланырлыҡ итеп эшләгән була, ә HP ундай ябай (түбән синыфлы) нәмәне етештерә алмайбыҙ тип һанай.
Аҙыраҡ
Возняк телевизорҙы монитор сифатында бары тик монитор алырға аҡсаһы етмәгәнлектән генә ҡулланған. Аутсайдерҙар арзан һәм еңел нәмәләр эшләргә ирекле генә түгел, мәжбүр ҙә. Ә икеһе лә үҫеш өсөн яҡшы нигеҙ: осһоҙ нәмәләр тиҙерәк тарала, ә еңел нәмәләр тиҙерәк үҫешә.
Күренекле кешеләр иһә, киреһенсә, ҙур масштабта эшләргә мәжбүр тиерлек. Баҡса һарайы урынына улар ҙур сәнғәт музейҙарын проектларға тейеш. Уларҙың ҙур нәмәләр өҫтөндә эшләүенең бер сәбәбе — булдыра алғандары өсөн: беҙҙең күҙ алдына килтергән яҙыусыбыҙ кеүек, уларҙы ла бындай мөмкинлектәр ҡыуандыра. Улар шулай уҡ ҙур проекттар үҙенең дәүмәле менән үк тамашасыны хайран ҡалдырасағын беләләр. Баҡса һарайын, ни тиклем күркәм булһа ла, күрмәмешкә һалышыуы еңел; ҡайһы берәүҙәр хатта мыҫҡыллап көлөргә лә мөмкин. Ҙур музейҙан иһә, уны ни тиклем оҡшатмаһағыҙ ҙа, көлә алмайһығыҙ. Һәм, ниһайәт, был танылған кешеләрҙең ҡулы аҫтында эшләүсе бик күп хеҙмәткәрҙәре бар; уларҙың барыһын да эш менән тәьмин итерлек проекттар һайларға тура килә.
Аутсайдерҙар быларҙың барыһынан да азат. Улар ваҡ-төйәк нәмәләр өҫтөндә эшләй ала, ә ваҡ нәмәләрҙә үҙенсәлекле бер кинәнес бар. Бәләкәй нәмәләр камил була ала; ҙурҙарында һәр саҡ ниндәйҙер етешһеҙлек була. Ләкин бәләкәй нәмәләрҙә бындай аҡыллы аңлатмаларҙан тыш үҙенә башҡа бер тылсым бар. Быны бөтә балалар ҙа белә. Бәләкәй нәмәләрҙең шәхси хаслығы күберәк.
Өҫтәүенә, уларҙы эшләү күңеллерәк. Һеҙ үҙегеҙ теләгәнде эшләй алаһығыҙ; комитеттарҙың күңелен күрергә кәрәкмәй. Һәм, бәлки, иң мөһиме, бәләкәй нәмәләрҙе тиҙ эшләп була. Әҙер проектты күреү өмөтө һауала бешеп ятҡан киске аш еҫе кеүек эленеп тора. Әгәр етеҙ эшләһәгеҙ, бәлки, уны бөгөн кискә үк бөтөрөрһөгөҙ.
Бәләкәй нәмәләр өҫтөндә эшләү — өйрәнеүҙең дә яҡшы юлы. Өйрәнеүҙең иң мөһим төрҙәре проекттан проектҡа күскән һайын бара. («Киләһе тапҡыр мин былай эшләмәйәсәкмен...») Проекттарҙы ни тиклем тиҙерәк алмаштырһағыҙ, шул тиклем тиҙерәк үҫешәсәкһегеҙ.
Ябай материалдарҙың бәләкәй күләм кеүек үҙенсәлекле һөйкөмлөлөгө бар. Бынан тыш, аҙыраҡ менән ҡәнәғәт булыу һынауы ла өҫтәлә. Был уйынды телгә алыу менән һәр дизайнерҙың ҡолаҡтары ҡарпая, сөнки был — еңелеп булмай торған уйын. Йәштәр командаһы төп состав менән уйнағанда тигеҙ иҫәпкә өлгәшһә лә еңгән кеүек. Шуға күрә, парадоксаль рәүештә, аҙыраҡ ресурстар яҡшыраҡ һөҙөмтә биргән осраҡтар була, сөнки дизайнерҙарҙың үҙ тапҡырлығынан алған кинәнеше етмәгән нәмәне тулыһынса ҡаплай. [5]
Шуға күрә, әгәр һеҙ ситтәге кеше (аутсайдер) булһағыҙ, бәләкәй һәм арзан нәмәләр яһай алыу һәләтегеҙҙе файҙаланығыҙ. Бындай эштең рәхәтлеген һәм ябайлығын ҡәҙерләгеҙ; бер көн килеп һеҙ быны һағынырһығыҙ.
Яуаплылыҡ
Ҡартайып, ҙур дәрәжәгә өлгәшкәс, йәш һәм билдәһеҙ саҡтарығыҙҙың нимәһен һағынырһығыҙ? Кешеләр иң ныҡ һағынған нәмә — яуаплылыҡтың булмауы.
Яуаплылыҡ — күренекле булыуҙың һөнәри ауырыуы. Төптән уйлағанда, унан ҡасып булыр ине, ҡартайғанда һимереүҙән ҡасып булған кеүек, әммә быны бик аҙҙар булдыра. Мин ҡайһы саҡта яуаплылыҡты бер тоҙаҡ тип шикләнәм, һәм унан ҡасыу — иң изге юл булыр ине, әммә нимә генә булмаһын, ул һис шикһеҙ ҡыҫанда тота.
Ситтәге кеше булғанда ла һеҙ, әлбиттә, сикләнгәнһегеҙ. Мәҫәлән, аҡсағыҙ етмәй. Әммә был һеҙҙе башҡасараҡ сикләй. Яуаплылыҡ һеҙҙе нисек ҡыҫа? Иң насары — ул һеҙгә төп эшкә иғтибар итмәҫкә мөмкинлек бирә. Эште һуңға ҡалдырыуҙың (прокрастинацияның) иң хәүефле төрҙәре эш һымаҡ күренгәндәре булған кеүек, яуаплылыҡтың хәүефе уның бөтә көндө алып тороуында ғына түгел, ә быны көнө буйы парк эскәмйәһендә ултырып үткәргәндәге кеүек ҡурҡыу тойғоһо уятмайса эшләй алыуында.
Ситтәге кеше булыу ғазабының ҙур өлөшө — үҙеңдең эште һуңға ҡалдырыуыңды аңлау. Әммә был ысынында яҡшы нәмә. Һеҙ кәм тигәндә эшкә шул тиклем яҡынһығыҙ, хатта уның еҫе үк тамағығыҙҙы астыра.
Ситтәге кеше булараҡ, эште тамамлауға һеҙҙән ни бары бер аҙым ҡала. Дөрөҫөн әйткәндә, ғәйәт ҙур аҙым, һәм күпселек кеше уны бер ҡасан да яһамай һымаҡ, әммә бары тик бер аҙым. Эш башлау өсөн үҙегеҙҙә көс таба алһағыҙ, проекттар өҫтөндә эстәгеләрҙең (инсайдерҙарҙың) һирәктәре генә тиңләшә алырлыҡ дәрт менән эшләй алаһығыҙ. Эстәгеләр өсөн эш бурысҡа, яуаплылыҡ һәм көтөүҙәр йөгөнә әйләнә. Ул бер ҡасан да йәш саҡтағы һымаҡ саф булмай.
Ҡамыт кейҙерелеп һабанға егелгән үгеҙ кеүек түгел, ә йөрөтөргә сығарылған эт кеүек эшләү. Бына улар тап ошоно һағына.
Аудитория
Күп кенә ситтәгеләр киреһен эшләп хаталана; улар күренекле шәхестәргә шул тиклем һоҡлана, хатта уларҙың кәмселектәрен дә күсереп ала. Күсереп алыу — өйрәнеү өсөн яҡшы ысул, әммә дөрөҫ нәмәләрҙе күсерегеҙ. Колледжда уҡығанда мин билдәле профессорҙарҙың эреле-ҡупшы һөйләү рәүешенә оҡшатырға тырыша инем. Ләкин уларҙы билдәле иткән нәмә был түгел ине — киреһенсә, был уларҙың абруйы төшөргә юл ҡуйған бер кәмселек булған. Уны күсереп алыу бай күренер өсөн үҙеңде подагра менән ауырый тип алдашыуға оҡшаш ине.
Күренекле шәхестәрҙе айырып торған сифаттарҙың яртыһы ысынында иһә етешһеҙлектәр булып тора. Уларҙы күсереп алыу ваҡытты бушҡа уҙғарыу ғына түгел, ә быны яҡшы аңлаған кумирҙарығыҙ күҙендә һеҙҙе ахмаҡ итеп күрһәтәсәк.
Эстәге кеше булыуҙың ысын өҫтөнлөктәре нимәлә һуң? Иң ҙуры — аудитория. Ситтәгеләргә йыш ҡына эстәгеләрҙең төп өҫтөнлөгө аҡсала, йәғни уларҙың үҙҙәре теләгәнде эшләү өсөн ресурстары булыуында кеүек күренә. Әммә мираҫҡа аҡса алған кешеләрҙә лә ундай мөмкинлек бар, ләкин был аудитория кеүек үк ярҙам итмәй. Берәй нәмә яһағаныңды кешеләрҙең күрергә теләүен белеү күңелгә ҡанат ҡуя; был һеҙҙән хеҙмәтте һурып сығара.
Әгәр ҙә мин эстәгеләрҙең төп өҫтөнлөгө — аудитория, тип дөрөҫ әйтһәм, тимәк, беҙ бик тулҡынландырғыс заманда йәшәйбеҙ, сөнки һуңғы ун йылда ғына Интернет аудиторияны күпкә үтә күсеүсән (һығылмалы) итте. Ситтәгеләргә хәҙер бер нисә аҡыллы дуҫынан торған ялған аудитория менән генә ҡәнәғәтләнергә кәрәкмәй. Хәҙер, Интернет арҡаһында, улар үҙҙәренә ысын аудитория туплай башлай ала. Был ситтәгеләр (маргиналдар) өсөн шәп яңылыҡ, сөнки улар үҙ сифаттарын һаҡлап ҡала, шул уҡ ваҡытта яңыраҡ ҡына элитаның өҫтөнлөгө һаналған нәмәләрҙе үҙҙәренә тартып ала бара.
Селтәрҙең барлыҡҡа килеүенә ун йылдан ашыу ваҡыт үтһә лә, минеңсә, беҙ уның демократиялаштырыу тәьҫирен яңы ғына күрә башлайбыҙ. Ситтәгеләр аудиторияны үҙенә ҡаратыу юлдарын һаман өйрәнә генә. Иң мөһиме, аудитория үҙе лә башҡаларға иғтибар итергә өйрәнә — блогерҙарҙың журналистарға ҡарағанда күпмегә тәрәнерәк ҡаҙына алыуын, мөхәррирҙәр етәкселегендәге төп биткә ҡарағанда демократик яңылыҡтар сайтының күпмегә ҡыҙығыраҡ булыуын һәм веб-камералы бер төркөм үҫмерҙең күпләп сығарылған ситкомдарға ҡарағанда күпмегә көлкөлөрәк булыуын яңы ғына аңлай башлайҙар.
Ҙур медиакомпаниялар кешеләрҙең YouTube-ҡа авторлыҡ хоҡуҡтары һаҡланған материалдарын ҡуйыуынан ҡурҡырға тейеш түгел. Улар кешеләрҙең YouTube-ҡа үҙ ижадын һалыуынан һәм тамашасыларҙың шуны өҫтөн күреп ҡарауынан ҡурҡырға тейеш.
Хакерлыҡ (ҡул аҫтындағынан яһап ҡарау)
Әгәр ситтәгеләрҙең көсөн бер һөйләмгә тупларға тура килһә, ул түбәндәгесә булыр ине: бары тик ҡул аҫтындағынан нимәлер ҡороп ҡарағыҙ. Был фраза мин бында әйтеп үткән төп фекерҙәрҙе берләштерә. Ҡул аҫтындағынан нимәлер ҡороу — етәксенең планын тормошҡа ашырыусы буйһоноусы түгел, ә эш барышында нимә эшләргә икәнен үҙең хәл итеү тигәнде аңлата. Был һөҙөмтәнең матур булмаясағын аңлата, сөнки ул тиҙ арала һәм етер-етмәҫ материалдарҙан яһаласаҡ. Ул эшләргә мөмкин, әммә күренекле шәхестәр үҙ исемен ҡуйырлыҡ нәмә булмаясаҡ. Ҡул аҫтындағынан ҡоролған нәмә мәсьәләне саҡ-саҡ ҡына хәл итә, йә бәлки бөтөнләй хәл итмәйҙер, әммә юл ыңғайы үҙегеҙ асҡан икенсе мәсьәләне хәл итә. Ләкин был насар түгел, сөнки тәүге өлгөнөң төп ҡиммәте уның үҙендә түгел, ә уның нимәгә килтереп сығарыуында. Матур кейемдәрендә бысраҡ аша үтергә баҙнат итмәгән эстәгеләр икенсе яҡтағы ҡаты ергә бер ҡасан да барып етә алмаясаҡ.
«Ҡарау» («һынап ҡарау») һүҙе — айырыуса ҡиммәтле өлөш. Мин бында «тырышып ҡарау тигән нәмә юҡ» тигән Йода менән килешмәйем. Тырышып ҡарау бар. Был уңышһыҙлыҡҡа осраһағыҙ, яза булмаясағын күҙ уңында тота. Һеҙҙе бурыс түгел, ә ҡыҙыҡһыныусанлыҡ этәрә. Был тигәнең, эште һуңға ҡалдырыу еле һеҙҙең яҡҡа иҫәсәк: был эштән ҡасыу урынына, һеҙ башҡа эштәрҙән ҡасыу ысулы сифатында тап ошоно эшләйәсәкһегеҙ. Һәм уны эшләгәндә, кәйефегеҙ яҡшыраҡ буласаҡ. Эш хыялға күберәк бәйле булған һайын, был тағы ла мөһимерәк була бара, сөнки күпселек кешеләр бәхетле булғанда күберәк идея тыуҙыра.
Егерме йәштәремә кире ҡайтып, уларҙы яңынан кисерә алһам, бер нәмәне күберәк эшләр инем: ҡул аҫтындағынан нимәлер ҡороп ҡарар инем. Шул йәштәге күп кешеләр кеүек, мин нимә эшләргә тейешлегем тураһында борсолоп күп ваҡыт уҙғарҙым. Мин шулай уҡ ниҙәрҙер яһап ҡарауға ла ваҡыт бүлдем. Мин аҙыраҡ борсолорға һәм күберәк төҙөргә тейеш булғанмын. Нимә эшләргә белмәһәгеҙ, берәй нәмә яһағыҙ.
Рэймонд Чандлерҙың триллер яҙыусыларға кәңәше ошондай ине: «Шикләнһәң, ишектән ҡулына пистолет тотҡан кешене килтереп индер». Ул ошо кәңәшкә таянды. Китаптарына ҡарағанда, ул йыш шикләнгән. Һөҙөмтә ҡайһы берҙә ябайыраҡ булһа ла, бер ҡасан да күңелһеҙ булманы. Тормошта ла, китаптарҙағы кеүек, хәрәкәттең ҡәҙерен етерлек баһалап бөтмәйҙәр.
Бәхеткә күрә, ҡул аҫтындағынан яһап ҡарап була торған нәмәләрҙең һаны арта бара. Илле йыл элек кешеләр, мәҫәлән, фильмды ябай ғына итеп яһап ҡуйыу мөмкинлегенә аптырар ине. Хәҙер хатта таратыу юлын да үҙең яйлай алаһың. Бары тик нәмәләр яһағыҙ ҙа селтәргә ҡуйығыҙ.
Урынһыҙ
Әгәр ысынында ҙур уңышҡа өлгәшергә теләһәгеҙ, иғтибарҙы ситтең ситенә төбәргә кәрәк: эстәгеләрҙән яңы ғына тартып алынған биләмәләргә. Иң ҡыҙыҡлы, әлегә хәл ителмәгән проекттарҙы тап шунда табасаҡһығыҙ — йә улар артыҡ хәүефле күренгән, йә барыһын да тикшереп сығыу өсөн эстәгеләрҙең һаны бик аҙ булған.
Бына ни өсөн һуңғы арала мин ваҡытымдың күп өлөшөн эсселар яҙыуға бағышлайым. Элек эссе яҙыу уларҙы баҫтыра алған кешеләр менән генә сикләнә ине. Төптән уйлағанда, һеҙ уларҙы яҙып дуҫтарығыҙға ғына күрһәтә ала инегеҙ; ғәмәлдә был барып сыҡманы. [6] Гравюра эшләүсегә баҡыр пластинаның ҡаршылығы кәрәк булған кеүек, эссе яҙыусыға ла аудиторияның ҡаршылығы кәрәк.
Бер нисә йыл элек кенә эссе яҙыу бары тик эстәгеләрҙең уйыны ине. Үҙ өлкәһенең белгестәренә үҙ тармағы тураһында эсселар баҫтырырға рөхсәт ителде, әммә дөйөм темаларға яҙырға рөхсәт ителгән даирә Нью-Йорктағы кәрәкле мәжлестәргә йөрөгән һигеҙләп кешенән тора ине. Хәҙер был биләмәне реконкиста баҫып алды һәм, ғәжәп түгел, уның һирәк эшкәртелгәнен асыҡланы. Әлегә яҙылмаған бик күп эсселар бар. Улар күберәк «шаяныраҡ» темалар булып сыға; ә эстәгеләр барыһы ла ҡабул иткән ябай темаларҙың барыһын да тиерлек тамамлап бөттө.
Был минең һуңғы кәңәшемә килтерә: дөрөҫ юлда булыуығыҙҙы асыҡлау ысулы. Кешеләр һеҙҙең квалификацияғыҙ юҡлығына йәки урынһыҙ эш эшләгәнегеҙгә зарлана башлаһа, тимәк, һеҙ дөрөҫ юлдаһығыҙ. Әгәр кешеләр зарлана икән, был һеҙҙең буш ултырмай, ә нимәлер эшләүегеҙҙе аңлата — был тәүге аҙым. Әгәр улар шундай буш шикәйәттәргә күсһә, тимәк, һеҙ, моғайын, яҡшы бер нәмә эшләгәнһегеҙҙер.
Әгәр һеҙ берәй нәмә яһаһағыҙ һәм кешеләр уның эшләмәүенә зарланһа, был — проблема. Әммә улар һеҙгә таға алған иң насар ғәйеп — һеҙҙең ситтәге кеше булыуығыҙ икән, был башҡа бөтә яҡтан да уңышҡа өлгәшеүегеҙҙе аңлата. Берәүҙең белеме юҡлығына күрһәтеү — расаға ҡағылышлы кәмһетеүҙәргә төшөү кеүек үк өмөтһөҙ аҙым. Был бары тик тыштан законлы күренгән формала «беҙгә бында һеҙҙең кеүектәр оҡшамай» тип әйтеү генә.
Әммә иң яҡшыһы — кешеләр һеҙҙең эшләгәнегеҙҙе урынһыҙ тип атаған саҡ. Мин был һүҙҙе ғүмерем буйы ишеттем һәм тик яңыраҡ ҡына уның, ысынында иһә, юлды күрһәтеүсе маяҡ тауышы булыуын аңланым. «Урынһыҙ» — был нуль кимәлендәге тәнҡит. Был бары тик «был миңә оҡшамай» тигән фекерҙең сифат формаһы ғына.
Шуға күрә ситтәгеләр өсөн иң ҙур маҡсат ошо булырға тейеш, тип уйлайым. Урынһыҙ булығыҙ. Кешеләрҙең быны әйткәнен ишетһәгеҙ, һеҙ еңеүсеһегеҙ. Ә улар, үҙ сиратында, тотоп фаш ителгән.
Иҫкәрмәләр
[1] Apple-дың иртә тарихы тураһында факттар Джессика Ливингстондың Founders at Work китабындағы Стив Возняк менән интервьюнан алынды.
[2] Ғәҙәттәгесә, киң таралған образ ысынбарлыҡтан бер нисә тиҫтә йылға артта ҡала. Хәҙер аңлашылмаған рәссам — тартып-эсеп ултырған, мещандар күреп: «Был сәнғәт түгел, сөнки бер нәмәнең дә һүрәте юҡ», — тип әйтә торған ҙур, буталсыҡ картиналарға күңелен бушатҡан эскесе түгел. Мещандар хәҙер стенаға эленгән теләһә ниндәй нәмәнең сәнғәт икәненә күнеккән. Хәҙер аңлашылмаған рәссам — кофе эскән веган-карикатурасы, уның эшен күреп: «Был сәнғәт түгел, сөнки ул йәкшәмбе гәзитендә күргән нәмәләргә оҡшаған», — тип әйтәләр.
[3] Ысынында, был сәйәсәт төшөнсәһенә лә ярайһы уҡ тап килә: объектив һынауҙар булмағанда дәрәжәне нимә билдәләй.
[4] Юғары синыфта уҡығанда бөтә киләсәгегеҙ ниндәй колледжға инеүегеҙгә бәйле тип уйларға мәжбүр итәләр, ләкин һөҙөмтәлә был һеҙгә ни бары бер-ике йыл ғына бирә. Егерме биш йәштәргә етер-етмәҫтән үк, тәьҫир итергә лайыҡлы кешеләр һеҙҙе ҡайҙа уҡыуығыҙға ҡарағанда күберәк нимә эшләгәнегеҙгә ҡарап баһалай башлай.
[5] Менеджерҙар, моғайын: «Был мөғжизәне нисек эшләргә? Ҡул аҫтымда эшләүселәрҙең аҙыраҡ ресурстар менән күберәк эшләүенә нисек өлгәшергә?» — тип аптырайҙыр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был сикләү, моғайын, үҙ теләгең менән ҡабул ителергә тейеш. Әгәр һеҙҙән аҙыраҡ менән күберәк эшләү көтөлһә, тимәк, һеҙ изге маҡсат менән тыйылып йәшәмәйһегеҙ, ә аслыҡтан интектереләһегеҙ.
[6] Баҫтырыу мөмкинлеге булмағанда, күпселек кешеләрҙең эссе яҙыуға иң яҡын торған эше — көндәлек яҙыу. Мин шәхсән бер ваҡытта ла көндәлектә темаларға төплө эсселарҙағы кеүек тәрән керә алмайым. Исеменән үк күренеүенсә, һеҙ көндәлек яҙмаларын ике аҙна буйы яңынан һәм яңынан эшкәртмәйһегеҙ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтка, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа, Олин Шиверсҡа һәм Крис Смоллға, шулай уҡ сығыш яһарға саҡырғандары өсөн Крис Смолл менән Чэд Фаулерға рәхмәт белдерәм.