(Бу эссе Usenix 2006 һәм Railsconf 2006 конференцияләрендәге чыгышларга нигезләнгән.)
Берничә ел элек дустым Тревор белән без Apple гаражын карарга бардык. Анда басып торганда, ул Саскачеван провинциясендә үскән бала чагында Джобс белән Вознякның гаражда эшләү өчен нинди зур фидакарьлеккә ия булуларына шаккатканлыгы турында әйтте.
«Бу егетләр анда туңганнардыр инде!»
Бу — Калифорниянең яшерен өстенлекләренең берсе: йомшак климат монда читтә калган, маргиналь урыннарның күп булуын аңлата. Салкын якларда мондый бушлык чикләнә. Тышкы һәм эчке дөнья арасындагы чик күпкә кискенрәк, һәм бары тик рәсми рәвештә — оешмалар, ата-аналар, хатыннар яки ким дигәндә үзең тарафыннан — хупланган проектлар гына ябык, җылы биналарга ия була ала. Бу яңа идеяләр өчен активлашу энергиясен арттыра. Син шулай гына нәрсәдер бөтерә алмыйсың. Сиңа аны акларга кирәк.
Силикон үзәненең иң танылган компанияләренең кайберләре нәкъ гаражларда башланган: 1938 елда Hewlett-Packard, 1976 елда Apple, 1998 елда Google. Apple очрагында гараж тарихы — бераз шәһәр легендасы. Воз әйтүенчә, алар анда кайбер компьютерларны җыю белән генә шөгыльләнгәннәр, ә Apple I һәм Apple II-нең барлык фактик дизайнын ул үз фатирында яки HP-дагы эш бүлмәсендә ясаган. [1] Бу, күрәсең, хәтта Apple-ның PR-хезмәткәрләре өчен дә артык гади, читтәге нәрсә булып тоелган.
Гадәти стандартлар буенча караганда, Джобс һәм Возняк та кырыйдагы, маргиналь кешеләр булган. Әлбәттә, алар акыллы иде, ләкин кәгазьдә караганда бер дә абруйлы күренмәгәннәрдер. Ул вакытта алар икесе бергә көллияттә бары өч ел чамасы гына укып бетермичә чыгып киткән бер пар студент һәм өстәвенә хиппилар иде. Аларның элеккеге бизнес тәҗрибәсе телефон челтәрен вату өчен «зәңгәр тартмалар» ясаудан гыйбарәт булган, ә бу бизнес бер үк вакытта законсыз да, табышсыз да булу кебек сирәк үзенчәлеккә ия иде.
Читтәгеләр (Аутсайдерлар)
Хәзер Силикон үзәнендәге гаражда эшләүче стартап үзен олы бер традициянең өлеше итеп хис итәр иде — үзенең чарлагындагы шагыйрь кебек, яки остаханәсен җылытырга акчасы җитмәгәнгә күрә өй эчендә дә бәрәт киеп йөрүче рәссам кебек. Әмма 1976 елда бу бер дә кызык күренмәгән. Дөнья компьютер компаниясен башлап җибәрүнең язучы яки рәссам булу белән бер үк категориядә булуын әле аңлап бетермәгән иде. Һәм бу озак та дәвам итмәгән иде. Бары тик алдагы берничә елда гына җиһазлар бәясенең кискен төшүе читтәге кешеләргә көч сынашырга мөмкинлек бирде.
1976 елда һәркем, шул исәптән нигезләүчеләр үзләре дә, гараждан торып эшләүче компаниягә өстән аска карады. Берникадәр акча керү белән Джобсның эшләгән беренче эшләренең берсе — офис бүлмәсе арендалау булды. Ул Apple-ның чын компания булып күренүен теләде.
Аларда бик аз санлы чын компанияләрдә булган нәрсә инде бар иде: искиткеч яхшы проектланган продукт. Алар үзләренә күбрәк ышанырлар иде дип уйларсың. Ләкин мин бик күп стартап нигезләүчеләре белән сөйләштем, һәм бу һәрвакыт шулай була. Алар дөньяны үзгәртәчәк нәрсәне төзегәннәр, әмма тиешле визиткалары булмау кебек вак-төякләр аркасында борчылалар.
Менә мин тикшерергә теләгән парадокс: бөек яңа нәрсәләр еш кына читтән, маргиналияләрдән килә, әмма аларны ачучы кешеләргә һәркем, шул исәптән үзләре дә, кимсетеп карый.
Яңа нәрсәләрнең читтән килүе — ул элеккеге идея. Мин аның эчке структурасын тикшерергә телим. Ни өчен бөек идеяләр кырыйдан килә? Нинди идеяләр? Һәм бу процессны стимуллаштыру өчен без нәрсәдер эшли алабызмы?
Эчтәгеләр (Инсайдерлар)
Күп кенә яхшы идеяләрнең маргиналияләрдән чыгуының бер сәбәбе — ул җирлекнең бик зур булуында гына. «Эчтәге кеше» дигән сүз нәрсәне дә булса аңлата икән, читтәге кешеләр эчтәгеләргә караганда күбрәк булырга тиеш. Әгәр читтәге кешеләрнең саны бик зур булса, җан башына идеяләр аз туры килсә дә, һәрвакыт бик күп идеяләр алардан килә кебек тоелачак. Ләкин монда сүз моның белән генә чикләнми дип уйлыйм. Эчтәге кеше булуның чын кимчелекләре бар, һәм кайбер эш төрләрендә алар өстенлекләрдән өстен чыга ала.
Күз алдыгызга китерегез, мәсәлән, хөкүмәт кемгәдер рәсми Бөек Америка Романын язарга заказ бирергә карар кылса, нәрсә булыр иде. Иң элек, кемне сайлау турында зур идеологик тавыш кубар иде. Иң яхшы язучыларның күбесе бу яки теге якны рәнҗеткән өчен читтә калыр иде. Калганнарның акыллылары мондый эштән баш тартыр иде, нәтиҗәдә бары тик дөрес булмаган төр амбицияләре булган берничәсе генә калыр иде. Комитет үз карьерасының иң югары ноктасында булган кешене — ягъни иң яхшы эшләре инде артта калган кешене — сайлар иде һәм аңа китапның Америка халкының көчен һәм күптөрлелеген уңай яктан ничек күрсәтергә тиешлеге һ.б. турында күпсанлы бушка киңәшләр белән бергә проектны тапшырыр иде.
Шуннан соң бәхетсез язучы үз җилкәсендә зур көтүләр йөге белән эшкә утырыр иде. Мондый ачык заказны юкка чыгармыйм дип, ул куркынычсыз юлны сайлар иде. Бу китап хөрмәт уятырга тиеш, ә моны тәэмин итүнең бердәнбер юлы — аны трагедия итү. Тамашачыны көлдерер өчен кызыктырырга кирәк, ә кешеләрне үтерсәң, алар сиңа җитди карарга мәҗбүр була. Һәркемгә мәгълүм булганча, Америка плюс трагедия Гражданнар сугышына тиң, димәк, китап нәкъ менә шул хакта булырга тиеш. Ниһаять, унике елдан соң тәмамлангач, китап булган популяр романнарның 900 битлек пастишы булыр иде — чама белән Җилләр белән таралган плюс Тамырлар. Әмма аның күләме һәм мәшһүрлеге аны берничә айга бестселлер итәр иде, ток-шоу алып баручысының автобиографиясе аны бөтенләй җиңгәнче. Китап буенча фильм төшерерләр иде һәм шуннан соң ул онытылыр иде, бары тик иң усал рецензентлардан тыш, алар арасында ул Milli Vanilli яки Җир — көрәш кыры кебек ялганлыкның синонимы булып калыр иде.
Бәлки, мин бу мисал белән бераз мавыгып киткәнмендер. Шулай да, мондый проект нәкъ менә шулай адым саен үсмәс идемени? Хөкүмәт роман язу эшенә кысылмаска кирәклеген яхшы аңлый, ләкин алар табигый монополиягә ия булган башка өлкәләрдә, мәсәлән, атом калдыклары полигоннары, авианосецлар һәм режимнарны үзгәртү кебек өлкәләрдә сез бу проектка изоморф булган бик күп проектларны табарсыз — һәм, дөресен әйткәндә, күпләре тагын да уңышсызрак булып чыгар.
Бу кечкенә фикри эксперимент инсайдер проектларының берничә җитешсезлеген күрсәтә: дөрес булмаган кешеләрне сайлау, артык зур колач, куркынычсызлыкны таләп итү аркасында тәвәккәллек итә алмау, җитди күренү ихтыяҗы, өметләр йөге, өстенлекле мәнфәгатьләрнең көче, сайланмый торган аудитория һәм, бәлки, иң куркынычы — мондый эшнең ләззәт түгел, ә бурычка әверелү тенденциясе.
Сынаулар
Читтәгеләр һәм эчтәгеләр булган дөнья аларны аеру өчен ниндидер сынау барлыгын күз уңында тота. Һәм элитаны сайлау өчен күпчелек сынауларның проблемасы шунда: аларны үтүнең ике юлы бар — алар үлчәргә тырышкан нәрсәдә яхшы булу, һәм сынауның үзен оста хәйләләп узу.
Шуңа күрә теләсә кайсы өлкә турында бирелә торган беренче сорау — аның сынауларының никадәр намуслы булуы, чөнки бу сезгә читтәге кеше булуның нәрсәне аңлатуын күрсәтә. Бу сезгә хакимият белән килешмәгәндә үз инстинктларыгызга никадәр ышанырга кирәклеген, үзегезгә шундый булу өчен гадәти каналлар аша узуга кыйммәтме-юкмы икәнен, һәм, бәлки, сез бу өлкәдә бөтенләй эшләргә телисезме-юкмы икәнен аңлата.
Сыйфат өчен эзлекле стандартлар булганда һәм сынауны үткәрүче кешеләр аның намуслылыгы турында чын күңелдән кайгыртканда, сынаулар иң аз хәйләләнә торган була. Мәсәлән, төгәл фәннәр буенча PhD программаларына кабул итү шактый намуслы. Профессорлар кемне кабул итсә, алар үз аспирантлары булачак, шуңа күрә алар яхшылап сайларга тырышалар, һәм аларның таянырлык җитәрлек мәгълүматлары бар. Шул ук вакытта бакалавриатка кабул итү күпкә җиңелрәк хәйләләнә торган булып күренә.
Өлкәдә эзлекле стандартлар бармы-юкмы икәнен белүнең бер юлы — әйдәп баручы практиклар белән университетларда бу фәнне укытучы кешеләрнең бер-берсенә туры килүе (кисешүе). Шкалының бер очында математика һәм физика кебек өлкәләр тора, анда укытучыларның барысы да диярлек иң яхшы практиклар арасыннан. Уртада медицина, хокук, тарих, архитектура һәм компьютер фәннәре тора, анда күпләр шундый. Түбәндә бизнес, әдәбият һәм сынлы сәнгать тора, анда укытучылар белән әйдәп баручы практиклар арасында бернинди дә кисешү юк диярлек. Нәкъ менә шушы оч «үзе эшли белмәгән укыта» кебек фразаларның килеп чыгуына сәбәп була.
Әйткәндәй, бу шкала көллияттә нәрсәне өйрәнергә кирәклеген хәл иткәндә файдалы булырга мөмкин. Мин көллияттә укыганда, сезгә нәрсә иң кызыклы, шуны өйрәнергә кирәк дигән кагыйдә бар кебек тоелды. Ләкин үткәннәргә күз салсак, аны яхшы белгән кеше белән уртача кызыклы нәрсәне өйрәнү, аны белмәгән кеше белән бик кызыклы нәрсәне өйрәнүгә караганда яхшырактыр, мөгаен. Еш кына көллияттә бизнес белгечлеген алмаска кирәк дип әйткәннәрен ишетергә була, ләкин бу чынлыкта гомуми кагыйдәнең бер очрагы гына: үз эшләрен начар белгән укытучылардан бернәрсә дә өйрәнмәгез.
Читтәге кеше булуыгызга никадәр борчылырга тиешлегегез эчтәгеләрнең сыйфатына бәйле. Әгәр сез үзешчән математик булсагыз һәм билгеле бер ачык проблеманы чиштем дип уйласагыз, яхшысы — кире кайтып тикшерегез. Мин аспирантурада укыганда, математика бүлегендәге бер дустымның эше Ферманың бөек теоремасы һ.б. исбатлауларын җибәргән кешеләргә җавап бирү иде, һәм ул моны файдалы киңәшләр чыганагы дип карый кебек күренмәде — бу күбрәк психологик ярдәм кайнар линиясендә дежур торуга охшаш иде. Шул ук вакытта, сез язган әйберләр инглиз теле профессорларын кызыксындырган нәрсәләрдән аерылып торса, бу әллә ни проблема түгел.
Анти-сынаулар
Элитаны сайлап алу методы бөтенләй бозык булган урында, күпчелек яхшы кешеләр читтәгеләр булачак. Сәнгатьтә, мәсәлән, ярлы, аңлашылмаган даһи образы — бөек рәссамның мөмкин булган бердәнбер образы түгел: ул стандарт образ. Сүз уңаеннан, мин моны дөрес димим, ләкин бу образның никадәр нык ябышып калуы күрсәткеч булып тора. Математика яки медицинага мондый тамганы ябыштыра алмас идегез. [2]
Сынау җитәрлек дәрәҗәдә бозык булса, ул сайларга тиешле кешеләрне иләп чыгарып, бары тик дөрес булмаган кешеләр генә эшли торган нәрсәләрне эшләргә мәҗбүр итеп, анти-сынауга әйләнә. Югары сыйныфларда популярлык нәкъ шундый сынау булып тора. Өлкәннәр дөньясында да охшаш сынаулар бик күп. Мәсәлән, гадәти эре компаниянең иерархиясе буенча күтәрелү сәясәткә игътибар итүне таләп итә, ә бу игътибарны акыллы уйланучы аз кеше генә бирә ала. [3] Билл Гейтс кебек кеше компанияне үз астында үстерә ала, ләкин аның General Electric — яки хәтта Microsoft-та корпоратив баскыч буйлап күтәрелергә сабырлыгы җитәр иде дип күз алдына китерү кыен.
Уйлап карасаң, бу бераз сәер, чөнки «Чебеннәр хакиме» тибындагы мәктәпләр дә, бюрократик компанияләр дә — икесе дә гадәти, көйләнгән стандарт халәт булып тора. Берсеннән икенчесенә күчә торган һәм бөтен дөньяның болай эшләмәвен беркайчан да аңламаган кешеләр күптер, мөгаен.
Минемчә, эре компанияләрнең стартаплар каршында еш кына көтелмәгән хәлдә калуының бер сәбәбе дә шунда. Зур компанияләрдә эшләүче кешеләр үзләренең дөрес булмаган сыйфатлар өчен бер зур, өзлексез сынау булган мохиттә яшәүләрен аңлап бетермиләр.
Әгәр сез читтәге кеше булсагыз, инсайдерларны җиңүнең иң яхшы мөмкинлекләре, әлбәттә, бозык сынаулар чатан элитаны сайлап ала торган өлкәләрдә була. Ләкин монда бер каршылык бар: сынаулар бозык булса, сезнең җиңүегез танылмаячак, ким дигәндә сезнең гомерегездә. Сезгә моның кирәге юк дип хис итә аласыз, ләкин тарих күрсәткәнчә, бозык сынаулар булган өлкәләрдә эшләү куркыныч. Сез инсайдерларны җиңә аласыз, ләкин шул ук вакытта, абсолют масштабта караганда, намуслырак өлкәдә эшләгән кебек яхшы эшли алмассыз.
Сәнгатьтәге стандартлар, мәсәлән, унсигезенче гасырның беренче яртысында бүгенге кебек үк бозык иде. Бу бүлмә этләре тоткан графиняларның йомшак, идеаллаштырылган портретлары чоры иде. Шарден боларның барысыннан да баш тартырга һәм гади әйберләрне ничек күрсә, шулай сурәтләргә карар итте. Хәзер ул шул чорның иң яхшысы дип санала — әмма барыбер намуслы стандартлар өстәмә дәртләндергән Леонардо, Беллини яки Мемлинг белән тигез түгел.
Шулай да, бозык конкурста катнашу мәгънәле булырга мөмкин, әгәр аның артыннан бозык булмаган икенчесе килсә. Мәсәлән, маркетингка сезгә караганда күбрәк акча сарыф итә алган компания белән көч сынашу лаеклы, әгәр сез клиентлар сезнең реаль продуктларны чагыштыра торган киләсе раундка кадәр исән кала алсагыз. Шуның шикелле үк, көллияткә кабул итүнең чагыштырмача бозык сынавыннан күңелегез төшмәскә тиеш, чөнки аның артыннан шунда ук азрак хәйләләнә торган сынаулар килә. [4]
Хәтәрлек (Риск)
Хәтта намуслы сынаулары булган өлкәдә дә читтәге кеше булуның өстенлекләре бар. Иң ачыгы — читтәге кешеләрнең югалтыр нәрсәсе юк. Алар хәтәр адымнар ясый ала, әгәр алар җиңелсә, ни булган? Моны бик азлар гына күреп калыр.
Күренекле кешеләр исә, киресенчә, үзләренең абруе астында кысылып кала. Абруй костюм кебек: ул дөрес булмаган кешеләрдә тәэсир калдыра һәм аны кигән кешенең хәрәкәтен чикли.
Аутсайдерлар үзләрендә булган бу өстенлекне аңларга тиеш. Хәтәрлеккә бара алу — гаять кыйммәтле нәрсә. Һәркем куркынычсызлыкны артык югары бәяли — танылмаганнар да, күренеклеләр дә. Беркемнең дә тиле булып күренәсе килми. Әмма бу сыйфатка ия булу бик файдалы. Әгәр сезнең идеяләрегезнең күбесе акылсыз түгел икән, сез, мөгаен, артык консервативсыздыр. Сез проблеманы төрле яклап киң колач белән урап алмыйсыз.
Лорд Актон талантны аның иң яхшы ягы, ә холыкны аның иң начар ягы буенча хөкем итәргә кирәк, дигән. Мәсәлән, сез бер бөек китап һәм ун начар китап язсагыз да, барыбер бөек язучы саналасыз — яки ким дигәндә, бары тик яхшы булган унбер китап язган кешедән яхшырак язучы. Шул ук вакытта, әгәр сез күп вакытта тыныч, канунны хөрмәт итүче ватандаш булсагыз, ләкин вакыт-вакыт кемнедер чабып, арткы бакчагызга күмсәгез, сез — явыз кеше.
Бөтенесе диярлек идеяләргә талант күрсәткече түгел, ә холык күрсәткече итеп карау хатасын ясый — акылсыз идеягә ия булу сине акылсыз итә кебек. Безгә сак булырга киңәш иткән гаять зур традиция бар. «Юләр дә, дәшми торса, акыллы санала», — диелә Изге Язмаларда (Гыйбрәтле сүзләр 17:28).
Ярар, бу Бронза гасыры Палестинасында кәҗә көтүчеләре өчен яхшы киңәш булгандыр, бәлки. Анда консерватизм көн тәртибендә торыр иде. Ләкин заман үзгәрде. Сәяси мәсьәләләрдә Борынгы Гаһедкә таяну һаман да акыллы булырга мөмкин, ләкин матди яктан дөнья хәзер күпкә катлаулырак халәтләргә ия. Традиция хәзер азрак юл күрсәтә, бары тик нәрсәләр тизрәк үзгәргәнгә генә түгел, ә мөмкинлекләр мәйданы гаять зур булганга күрә. Дөнья никадәр катлаулырак була бара, тиле булып күренергә әзер булу шуның кадәр кыйммәтрәккә әйләнә.
Вәкаләтләр тапшыру (Делегацияләү)
Шулай да, кешеләр никадәр уңышлырак булса, ялгышсалар — яки хәтта ялгышкан кебек тоелсалар да — алар шуның кадәр катырак тәнкыйть утына тотыла. Бу ягы белән дә, башка күп кенә өлкәләрдәге кебек, күренеклеләр үз уңышларының тоткыны булып тора. Шуңа күрә аутсайдер булуның өстенлекләрен аңлауның иң яхшы ысулы — инсайдер булуның кимчелекләренә карау булырга мөмкин.
Күренекле кешеләрдән тормышларында нәрсә дөрес түгеллеген сорасагыз, алар зарлана торган беренче нәрсә — вакыт җитмәү булачак. Google-дагы бер дустым компаниядә шактый югары вазыйфа били һәм анда компания үз акцияләрен ачык сатуга чыгарганчы күпкә алданрак эшли башлаган иде. Башкача әйткәндә, ул хәзер эшләмәс өчен җитәрлек дәрәҗәдә бай. Мин аннан, хәзер эшләргә кирәкмәгәндә, эштәге кыенлыкларга һаман түзә аласыңмы, дип сорадым. Һәм ул бернинди дә кыенлыклар юк, бары тик — һәм моны әйткәндә аның йөзендә моңсу караш пәйда булды — аңа бик күп хатлар (email) килә дип әйтте.
Танылган шәхесләр һәркем үзләреннән бер кисәк кабып алырга теләгән сыман тоя. Бу проблема шулкадәр таралган ки, танылган булып кыланырга теләүче кешеләр моны үзләрен артык мәшгуль итеп күрсәтеп эшлиләр.
Күренекле кешеләрнең тормышы расписание буенча бара, ә бу уйлану өчен яхшы түгел. Читтәге кеше булуның зур өстенлекләренең берсе — бүленми торган озын вакыт аралыклары. Минем аспирантура турында хәтеремдә калганы шул: диссертациям турында борчылып, ләкин аны язмыйча үткәргән бетмәс-төкәнмәс вакыт запаслары. Билгесезлек — сәламәт ризык кебек: бәлки, тәмсездер, ләкин сезнең өчен файдалы. Шул ук вакытта дан әчү вакытында барлыкка килгән спирт кебек була. Билгеле бер концентрациягә җиткәч, ул аны җитештергән чүпрәне үтерә.
Күренекле кешеләр вакыт кытлыгына гадәттә менеджерларга әйләнеп җавап бирә. Аларның эшләргә вакыты юк. Алар тирәсендә яшь белгечләр, алар аларга ярдәм итәргә яки аларны контрольдә тотарга тиеш. Иң ачык карар — эшне яшь белгечләргә тапшыру. Шулай эшләп кайбер яхшы нәтиҗәләргә ирешелә, ләкин бу алым начар эшли торган проблемалар да бар: бар нәрсәне бер башта тоту файдалы булган төр проблемалар.
Мәсәлән, күптән түгел танылган пыяла рәссамы Дейл Чихулиның 27 ел дәвамында фактик рәвештә үзе пыяла өрмәгәне ачыкланды. Аның өчен эшне ассистентлары башкара. Әмма сынлы сәнгатьтә идеяләрнең иң кыйммәтле чыганакларының берсе — материалның каршылыгы. Менә ни өчен майлы буяулар акварельдән бөтенләй башкача күренә. Нигездә, сез теләсә нинди материалда теләсә нинди эз калдыра аласыз; әмма гамәлдә материал үзе сезгә юл күрсәтә. Әгәр сез эшне үзегез башкармыйсыз икән, сез моннан өйрәнүдән туктыйсыз.
Шуңа күрә, вәкаләтләр тапшырырлык дәрәҗәдә күренекле булганнарны җиңәргә теләсәгез, моның бер юлы — материал белән турыдан-туры элемтә өстенлеген куллану. Сәнгатьтә моның юлы ачык: пыяланы үзегез өрегез, фильмнарыгызны үзегез монтажлагыз, пьесаларыгызны үзегез сәхнәләштерегез. Һәм бу процесста очраклылыкларга һәм юл өстендә туган яңа идеяләргә зур игътибар бирегез. Бу алымны теләсә нинди эш төренә җәелдерергә була: әгәр сез читтәге кеше булсагыз, планнарга буйсынмагыз. Планлаштыру еш кына вәкаләтләрен тапшыручыларга тагылган көчсезлек кенә булып тора.
Бер башта иң яхшы чишелә торган проблемаларны табуның гомуми кагыйдәсе бармы? Дөресен әйткәндә, сез аларны гадәттә берничә кеше тарафыннан башкарыла торган теләсә кайсы проектны алып, барысын да үзегез эшләргә тырышып ясый аласыз. Вознякның эше классик мисал иде: ул барысын да үзе эшләде, аппарат тәэминатын да, программа тәэминатын да, һәм нәтиҗә могҗизалы булды. Ул Apple II-дә аппарат өлешендә дә, программа тәэминатында да бернинди дә хата табылмады дип белдерә.
Бер башта чишү өчен яхшы проблемаларны табуның тагын бер юлы — шоколад плиткасындагы сызыкларга игътибар итү, ягъни бурычлар берничә кеше арасында бүленгәндә барлыкка килгән урыннарга. Делегацияләүне җиңәргә теләсәгез, вертикаль кисемгә игътибар итегез: мәсәлән, бер үк вакытта язучы да, мөхәррир дә булыгыз, яки биналарны проектлагыз да, үзегез төзегез дә.
Берләштерү өчен аеруча яхшы сызык — кораллар һәм алар ярдәмендә ясалган әйберләр арасындагы сызык. Мәсәлән, программалаштыру телләрен һәм кушымталарны гадәттә төрле кешеләр яза, һәм бу программалаштыру телләрендәге күп кенә иң начар кимчелекләр өчен җаваплы. Минемчә, һәр тел C теленең Unix белән бергә эшләнгәне кебек, анда язылган зур кушымта белән бер үк вакытта проектланырга тиеш.
Делегацияләү белән көч сынашу ысуллары бизнес өлкәсенә бик яхшы күчә, чөнки делегацияләү анда гадәти хәл. Күп кенә компанияләр аны картайганлык кимчелеге дип качу урынына, җитлеккәнлек билгесе буларак кабул итәләр. Зур компанияләрдә программа тәэминаты еш кына өч төрле кеше тарафыннан проектлана, тормышка ашырыла һәм сатыла. Стартапларда бер кешегә бу өчесен дә эшләргә туры килергә мөмкин. Һәм бу стресслы тоелса да, бу — стартапларның җиңү сәбәпләренең берсе. Клиентларның ихтыяҗлары һәм аларны канәгатьләндерү чаралары — барысы да бер башта.
Фокус (Игътибар үзәге)
Инсайдерларның осталыгы үзе үк зәгыйфьлек булырга мөмкин. Берәр нәрсәдә оста булганнан соң, кешеләр бөтен вакытларын шуны эшләүгә сарыф итәргә омтылалар. Мондый игътибар үзәге, чынлыкта, бик кыйммәтле. Экспертларның осталыгының зур өлеше — ялган эзләргә игътибар итмәү сәләте. Ләкин фокусның җитешсезлекләре бар: сез башка өлкәләрдән өйрәнмисез, һәм яңа алым килгәндә, сез аны соңгы булып күрүче булырга мөмкинсез.
Читтәгеләр өчен бу җиңүнең ике юлына әверелә. Берсе — төрле нәрсәләр өстендә эшләү. Тар фокустан әлегә зур файда ала алмаганлыктан, сез киңрәк ятьмә ташлап, өлкәләр арасындагы охшашлыклардан мөмкин булган файданы ала аласыз. Сез зуррак вертикаль кисемнәр өстендә эшләп делегацияләү белән ярыша алган кебек үк, зуррак горизонталь кисемнәр өстендә эшләп тә махсуслашу белән көч сынаша аласыз — мәсәлән, китабыгызны үзегез язып һәм иллюстрацияләрен дә үзегез ясап.
Фокус белән көч сынашуның икенче юлы — фокус күздән читтә калдырган нәрсәне күрү. Аеруча яңа нәрсәләрне. Шуңа күрә, әгәр сез бернәрсәдә дә әлегә оста түгелсез икән, башка беркем дә оста булмаган яңа берәр нәрсә өстендә эшләү турында уйлагыз. Аның әлегә бернинди престижы булмас, әгәр анда беркем дә оста булмаса, ләкин ул тулысынча сезнең карамакта булачак.
Яңа медиумның потенциалы гадәттә бәяләп бетерелми, нәкъ менә аның мөмкинлекләрен әлегә беркем дә өйрәнмәгәнлектән. Дюрер гравюралар ясап караганчы, беркем дә аларга җитди карамый иде. Гравюра кечкенә дини сурәтләр ясау өчен кулланыла иде — нигездә Изгеләрнең унбишенче гасыр бейсбол карточкалары кебек. Бу медиумда шедеврлар ясарга омтылу Дюрерның замандашларына, әйтик, бүген гади кеше өчен комиксларда шедеврлар тудыру кебек күренгәндер.
Компьютер дөньясында без яңа медиумнар түгел, ә яңа платформалар алабыз: миникомпьютер, микропроцессор, веб-кушымта. Башта алар һәрвакыт реаль эш өчен яраксыз дип кире кагыла. Шулай да кемдер барыбер сынап карарга карар кыла, һәм нәтиҗәдә көтелгәннән күбрәкне эшләп булачагы ачыклана. Шуңа күрә киләчәктә, яңа платформа турында: «әйе, ул популяр һәм арзан, ләкин реаль эш өчен әле әзер түгел» дигәнне ишетсәгез, шунда ук аңа тотыныгыз.
Инсайдерлар билгеләнгән юллар буенча эшләргә күнеккән генә түгел, аларны саклап калуда үз мәнфәгатьләре дә бар.ниндидер яңа идея табып абруй казанган профессор аның урынына килүче нәрсәне ачучы булуы шикле. Бу аеруча компанияләргә кагыла, аларны булган халәткә бәйләүче осталык һәм горурлык кына түгел, акча да бар. Уңышлы компанияләрнең Ахиллес үкчәсе — үзләрен үзе каннибаллаштыра алмау. Күп кенә яңалыклар нәрсәнедер арзанрак альтернатива белән алмаштырудан гыйбарәт, һәм компанияләр булган керем чыганагын киметүгә китерә торган юлны күрергә теләмиләр генә.
Шуңа күрә, сез читтәге кеше булсагыз, гомуми фикергә капма-каршы (контрариан) проектларны эзләргә тиешсез. Күренекле кешеләр престижлы иткән нәрсәләр өстендә эшләү урынына, бу престижны тартып ала алырлык нәрсәләр өстендә эшләгез.
Чынлап та кызыклы яңа алымнар — ინсайдерлар мөмкин түгел дип кире какканнары түгел, ә абруйсыз дип игътибар итмәгәннәре. Мәсәлән, Возняк Apple II-не проектлаганнан соң, ул аны башта үзенең эш бирүчесе HP-га тәкъдим итте. Алар баш тарттылар. Сәбәпләрнең берсе шул иде: акчаны янга калдыру өчен, ул Apple II-не монитор сыйфатында телевизор кулланырлык итеп проектлаган иде, ә HP мондый түбән дәрәҗәдәге нәрсәне җитештерә алмыйбыз дип саный иде.
Азрак
Возняк телевизорны монитор сыйфатында гади генә сәбәп аркасында кулланды: аның монитор сатып алырга акчасы юк иде. Читтәге кешеләр ирекле генә түгел, ә арзан һәм җиңел әйберләр ясарга мәҗбүрләр дә. Һәм бу икесе дә үсеш өчен яхшы нигез: арзан әйберләр тизрәк тарала, ә җиңел әйберләр тизрәк үсә һәм үзгәрә.
Күренекле кешеләр исә, киресенчә, зур масштабта эшләргә мәҗбүр диярлек. Бакча оялары урынына алар зур сәнгать музейларын проектларга тиеш. Аларның зур әйберләр өстендә эшләүләренең бер сәбәбе — алар моны эшли алалар: безнең фаразланган язучыбыз кебек, мондый мөмкинлекләр аларның күңелен үстерә. Алар шулай ук зур проектлар үзләренең күләме белән үк аудиториядә тәэсир калдырачагын беләләр. Бакча оясын, ул никадәр матур булса да, игътибарсыз калдыру җиңел булыр иде; кайберәүләр хәтта көлеп тә куяр иде. Зур музейны, ул сезгә никадәр ошамаса да, мәсхәрәләп булмый. Һәм, ниһаять, бу абруйлы шәхесләр өчен эшләүче бик күп кешеләр бар; алар барысын да эш белән тәэмин итә алырлык проектлар сайларга тиеш.
Читтәгеләр боларның барысыннан да азат. Алар кечкенә әйберләр өстендә эшли алалар, һәм кечкенә әйберләрдә бик рәхәт нәрсә бар. Кечкенә әйберләр камил була ала; зурларында һәрвакыт ниндидер кимчелек була. Ләкин кечкенә әйберләрдә мондый рациональ аңлатмалардан тыш булган бер тылсым бар. Моны бөтен балалар да белә. Кечкенә әйберләр күбрәк шәхси үзенчәлеккә ия.
Өстәвенә, аларны ясау күпкә күңеллерәк. Сез нәрсә телисез, шуны эшли аласыз; комитетларны канәгатьләндерергә кирәк түгел. Һәм, бәлки, иң мөһиме, кечкенә әйберләр тиз эшләнә ала. Әзер проектны күрү өмете һавада пешә торган төшке аш исе кебек эленеп тора. Әгәр тиз эшләсәгез, бәлки аны бүген кич тәмамлап та куярсыз.
Кечкенә әйберләр өстендә эшләү — өйрәнүнең дә яхшы юлы. Иң мөһим өйрәнү төрләре бер проекттан икенчесенә бара. («Киләсе юлы мин болай эшләмәячәкмен...») Проектлар аша никадәр тизрәк узсагыз, шуның кадәр тизрәк үсәрсез.
Гади материалларның нәкъ кечкенә масштаб кебек үзенә күрә бер сөйкемлелеге бар. Моннан тыш, аз белән канәгатьләнү чакыруы да бар монда. Һәр дизайнерның бу уен турында ишетүгә колаклары үрә тора, чөнки бу җиңеп булмый торган уен. Яшьләр командасының төп состав белән уйнавы кебек: тигез исәпкә уйнасаң да, җиңдең дигән сүз. Шуңа күрә парадоксаль рәвештә ресурслар азрак булганда яхшырак нәтиҗәләргә ирешелгән очраклар була, чөнки дизайнерларның үз тапкырлыкларыннан алган ләззәте барлык җитешсезлекләрне каплый. [5]
Шуңа күрә, әгәр сез аутсайдер булсагыз, кечкенә һәм кыйммәт булмаган әйберләр ясый алу сәләтегездән файдаланыгыз. Мондый эшнең гадилегеннән һәм ләззәтеннән тәм табыгыз; кайчан да булса сез моны юксыначаксыз.
Җаваплылык
Картайгач һәм танылган шәхес булгач, яшь һәм билгесез чагыгызның нәрсәне юксыначаксыз? Кешеләр, күрәсең, барыннан да элек җаваплылыкның юклыгын сагыналар.
Җаваплылык — танылуның һөнәри авыруы ул. Теориядә сез аннан кача аласыз, нәкъ картайганда симерүдән сакланып булган кебек, ләкин моңа азлар гына ирешә. Мин кайвакыт җаваплылыкны бер тозак дип уйлыйм, һәм аннан качу иң фазыйләтле юл булыр иде, әмма нинди генә очракта да ул сезне нык чикли.
Аутсайдер булганда да сез чикләнгән, әлбәттә. Мәсәлән, акчагыз җитми. Ләкин бу сезне башкача чикли. Җаваплылык сезне ничек чикли соң? Иң начары — ул сезгә чын эшкә игътибар итмәскә мөмкинлек бирә. Эш кебек тоелган прокрастинация формалары иң куркыныч булган кебек, җаваплылыкның куркынычы бөтен көнегезне алуда гына түгел, ә моны парктагы эскәмиядә көне буе утыргандагы кебек бернинди кисәтүче чаң какмыйча гына эшләвендә.
Аутсайдер булу ачысының күп өлеше — үз прокрастинацияңне аңлауда. Ләкин бу чынлыкта яхшы әйбер. Сез эшкә шулкадәр якын ки, хәтта аның исе үк сездә ачлык уята.
Аутсайдер буларак, сез эшне башкарып чыгудан нибары бер адым ераклыкта. Дөрес, бу зур адым, һәм аны күпчелек кеше беркайчан да ясамый торган кебек, ләкин барыбер бер генә адым. Әгәр сез башлап җибәрү өчен көч таба алсагыз, проектлар өстендә инсайдерларның бик азы гына тиңләшә алырлык дәрт һәм киеренкелек белән эшли аласыз. Инсайдерлар өчен эш бурычка, җаваплылык һәм өметләр йөкләнгән бер мәҗбүрияткә әйләнә. Ул беркайчан да аларның яшь чагындагы кебек саф булмый инде.
Сабанга җигелгән үгез кебек түгел, ә йөрергә алып чыккан эт кебек эшләү. Менә нәрсәне юксына алар.
Аудитория
Күп кенә аутсайдерлар капма-каршы хата ясыйлар: алар данлыклы шәхесләргә шулкадәр сокланалар ки, хәтта аларның җитешсезлекләрен дә кабатлый башлыйлар. Үрнәк алу — өйрәнү өчен яхшы алым, ләкин дөрес әйберләрдән үрнәк алыгыз. Мин колледжда укыганда танылган профессорларның ясалма кыланулы сөйләмен кабатлый идем. Ләкин аларны данлыклы иткән нәрсә бу түгел иде — бу бары тик танылулары аларга рөхсәт иткән җитешсезлек иде. Аны кабатлау бай булып күренер өчен подагра белән авырган булып кылануга тиң иде.
Танылган кешеләрнең аерып торган сыйфатларының яртысы чынлыкта начар яклар. Аларны кабатлау вакытны әрәм итү генә түгел, ә үрнәкләрегез алдында сезне ахмак итеп күрсәтәчәк, чөнки алар үзләре моны яхшы аңлыйлар.
Инсайдер булуның чын өстенлекләре нидә соң? Иң зурысы — аудитория. Аутсайдерларга еш кына инсайдерларның төп өстенлеге акча кебек тоела — теләгәннәрен эшләр өчен ресурслары бар дип уйлыйлар. Ләкин мирас буенча акча алган кешеләрдә дә шул ук хәл, һәм бу аларга аудитория биргән кадәр ярдәм итми кебек. Ясаган әйберегезне кешеләр күрергә теләгәнен белү рух өчен бик файдалы; ул сезне эшләргә мәҗбүр итә.
Әгәр инсайдерларның төп өстенлеге аудитория булуы турындагы фикерем дөрес булса, димәк, без искиткеч кызык заманда яшибез, чөнки соңгы ун елда гына да Интернет аудиторияне күпкә сыгылмалырак итте. Аутсайдерларга хәзер берничә акыллы дустыннан торган ялган аудитория белән генә канәгатьләнергә кирәкми. Хәзер, Интернет ярдәмендә, алар чын аудитория туплый ала. Бу маргиналлар өчен зур яңалык, чөнки алар аутсайдер өстенлекләрен саклап калалар һәм шул ук вакытта күптән түгел генә элитаның өстенлеге саналган нәрсәне үзләренә суырып ала баралар.
Гәрчә Интернет ун елдан артык яшәсә дә, минемчә, без аның демократияләштерүче тәэсирен яңа гына күрә башлыйбыз. Аутсайдерлар аудиторияне тартып алырга һаман да өйрәнәләр генә әле. Ләкин иң мөһиме, аудитория үзе дә тартып алынырга яңа гына өйрәнә — блогерларның журналистларга караганда никадәр тирәнрәк казый алуын, редакторлар контролендәге төп биткә караганда демократик яңалыклар сайтының никадәр кызыграк була алуын һәм веб-камералы бер төркем яшьләрнең күпләп чыгарылган ситкомнарга караганда никадәр көлкелерәк була алуын аңлый гына башладылар.
Эре медиа-компанияләр кешеләр аларның авторлык хокукы белән якланган материалларын YouTube'ка куярлар дип борчылырга тиеш түгел. Алар кешеләр YouTube'ка үзләренең эшләрен куярлар һәм аудитория алар урынына шуны карар дип куркырга тиешләр.
Хаклау
Әгәр маргиналларның көчен бер җөмләгә тупларга кирәк булса, ул болай булыр иде: берәр нәрсәне ничек кирәк алай ясап карагыз гына. Бу гыйбарә мин монда искә алган күпчелек җепләрне берләштерә. Берәр нәрсәне тиз генә корып кую — башлыкның фикерен тормышка ашыручы буйсынучы түгел, ә нәрсәне эшләргә кирәклеген эш процессында үзең хәл итү дигән сүз. Бу нәтиҗәнең бик матур булмаячагын аңлата, чөнки ул яраксыз материаллардан бик тиз ясалган булачак. Ул эшләргә мөмкин, ләкин танылган шәхесләр үз исемнәрен куярга теләрлек әйбер булмаячак. Бергә ялгап ясалган әйбер — ул проблеманы көч-хәл белән генә чишүче, яисә бөтенләй чишмичә, юл өстендә ачыкланган башка бер проблеманы хәл итүче әйбер дигән сүз. Ләкин бу гадәти хәл, чөнки бу башлангыч версиянең төп кыйммәте әйбернең үзендә түгел, ә аның нәрсәгә алып баруында. Матур киемнәре белән пычрактан чыгарга кыймый торган инсайдерлар икенче ярдагы нык җиргә беркайчан да барып җитмәячәкләр.
«Карау» (сынап карау) сүзе — аеруча кыйммәтле компонент. Бу урында мин Йөдә белән килешмим, ул: «сынап карау юк», дигән иде. Сынап карау бар. Бу сез җиңелсәгез, җәза булмаячагын аңлата. Сезне бурыч түгел, ә кызыксыну йөртә. Димәк, прокрастинация җиле сезнең файдага исәчәк: бу эштән качу урынына, сез башка эшләрдән качу ысулы буларак нәкъ менә моның белән шөгыльләнәчәксез. Һәм аны эшләгәндә кәефегез яхшырак булачак. Эш никадәр күбрәк фантазиягә бәйле булса, бу шулкадәр мөһимрәк, чөнки кешеләрнең күбесе бәхетле булганда күбрәк фикер тудыра.
Егерме яшьләремә кире кайтып, барысын да яңадан башлый алсам, бер нәрсәне күбрәк эшләр идем: әйберләрне ничек кирәк алай ясап карар идем. Шул яшьтәге күп кешеләр кебек үк, мин нәрсә эшләргә тиешлегем турында борчылып бик күп вакыт уздырдым. Мин шулай ук нәрсәдер төзергә тырышып та вакыт үткәрдем. Миңа борчылуга азрак, төзүгә күбрәк вакыт бирергә кирәк булган. Нәрсә эшләргә белмәсәгез, берәр нәрсә ясагыз.
Рэймонд Чандлерның триллер язучыларга киңәше шундый иде: «Шикләнгән чакта, ишектән кулына пистолет тоткан кешене керт». Ул бу киңәшкә үзе дә таянды. Китапларына караганда, ул еш шикләнгән. Ләкин нәтиҗә вакыт-вакыт гадирәк тоелса да, ул беркайчан да күңелсез булмый. Китаптагы кебек үк, тормышта да гамәлнең кыйммәтен тиешенчә бәяләмиләр.
Бәхеткә, сез тиз генә корып куя алырлык әйберләр саны арта бара. Илле ел элек кешеләр, мәсәлән, фильмны да шулай тиз генә төшереп (хаклап) булуына гаҗәпләнерләр иде. Хәзер сез хәтта тарату юлын да үз кулларыгыз белән җайлый аласыз. Бары тик әйберләр ясагыз һәм аларны челтәргә куегыз.
Урынсыз
Әгәр сез чыннан да зур уңышка ирешергә теләсәгез, иң читтәге урынга — инсайдерлардан яңа гына яулап алынган территорияләргә игътибар итәргә кирәк. Нәкъ менә шунда сез әле башкарылмаган иң шәп проектларны табарсыз, я алар артык куркыныч күренгәнгә, я бары тик бөтен нәрсәне өйрәнү өчен инсайдерларның саны бик аз булганга күрә.
Соңгы вакытта мин күпчелек вакытымны эсселар язуга шуңа күрә сарыф итәм дә инде. Элек эссе язу аларны бастырып чыгара алучылар белән генә чикләнә иде. Теориядә сез аларны язып, дусларыгызга гына күрсәтә алыр идегез; гамәлдә бу эшләмәде. [6] Гравюрачыга пластинаның каршылыгы кирәк булган кебек, эссеистка да аудиториянең каршылыгы кирәк.
Берничә ел элек кенә эссе язу чын мәгънәсендә инсайдерлар уены иде. Үз өлкәләренең белгечләренә шул өлкә турында эсселар бастырырга рөхсәт ителде, ләкин гомуми темаларга язарга рөхсәт ителгән төркем Нью-Йорктагы кирәкле мәҗлесләргә йөрүче сигезләп кешедән гыйбарәт иде. Хәзер реконкиста бу территорияне басып алды һәм, гаҗәп түгел, аның начар эшкәртелгән булуын ачыклады. Әлегә язылмаган бик күп эсселар бар. Алар гадәттә чаярак була; инсайдерлар исә гаилә һәм ана булу кебек изге темаларны тулысынча диярлек бетереп бетерделәр.
Бу минем соңгы тәкъдимемә китерә: сезнең дөрес юлда булуыгызны билгеләү алымы. Кешеләр сезнең квалификациягез юк яки урынсыз нәрсә эшләдегез дип зарлансалар, сез дөрес юлда. Кешеләр зарлана икән, димәк, сез тик утырмыйсыз, нәрсәдер эшлисез, ә бу — беренче адым. Әгәр алар шундый буш зарлануларга төшкәннәр икән, димәк, сез, мөгаен, яхшы бер нәрсә эшләгәнсез.
Әгәр сез берәр нәрсә ясасагыз һәм кешеләр аның эшләмәвенә зарланса, бу — проблема. Ләкин алар сезгә ябыша алырлык иң начар нәрсә сезнең аутсайдер статусыгыз гына булса, бу сезнең башка барлык якларда да уңышка ирешүегезне аңлата. Кемнеңдер квалификациясе юк дип күрсәтү — расачыл кимсетүләргә мөрәҗәгать итү кебек үк өметсезлек билгесе. Бу бары тик «без монда синең типларны яратмыйбыз» дип әйтүнең законлы яңгырашлы бер ысулы гына.
Ләкин иң яхшысы — кешеләр сезнең эшегезне урынсыз дип атаганда. Мин бу сүзне гомерем буе ишетеп яшәдем һәм күптән түгел генә аның чынлыкта дөрес юлны күрсәтүче маяк тавышы булуын аңладым. «Урынсыз» — ул бернинди мәгънәсез тәнкыйть. Бу бары тик «миңа бу ошамый» дигән сүзнең сыйфат формасы гына.
Шуңа күрә, минемчә, маргиналлар өчен иң олы максат шул булырга тиеш. Урынсыз булыгыз. Кешеләрнең шулай дип әйтүен ишеткәч, сез югарылыкта дигән сүз. Ә алар исә тотрыксыз хәлдә калды.
Искәрмәләр
[1] Apple'ның башлангыч тарихы турындагы фактлар Джессика Ливингстонның Founders at Work китабындагы Стив Возняк белән интервьюдан алынды.
[2] Гадәттәгечә, халык күзаллавы чынбарлыктан берничә дистә елга калыша. Хәзер аңлашылмаган рәссам — мещаннар күреп, «бу сәнгать түгел», чөнки анда бернәрсә дә сурәтләнмәгән дип әйтә торган зур, чуар киндерләргә үз җанын салган, тәмәке арты тәмәке тартучы исерек түгел инде. Мещаннарны хәзер стенага эленгән теләсә нинди әйбер сәнгать дип уйларга өйрәттеләр. Хәзер аңлашылмаган рәссам — кофе эчүче веган карикатурачы, аның эшен күргәч, алар: «бу сәнгать түгел», чөнки бу якшәмбе газетасында күргән әйберләренә охшаган диләр.
[3] Чынлыкта, бу сәясәтнең билгеләмәсе өчен бик яхшы ярар иде: объектив сынаулар булмаганда дәрәҗәне нәрсә билгели.
[4] Югары сыйныфта укыганда сезне бөтен киләчәгегез нинди колледгка керүегезгә бәйле дип ышандыралар, ләкин бу сезгә бары тик ике-өч ел гына отарга мөмкинлек бирә. Егерме биш яшьләргә җиткәндә, сез сокландырырга тиеш булган кешеләр инде сезне кайда укыганыгызга карап түгел, ә ниләр эшләгәнегезгә карап бәяли башлыйлар.
[5] Менеджерлар, мөгаен: бу могҗизаны мин ничек тормышка ашыра алам? Миңа эшләүче кешеләрне аз ресурслар белән күбрәкне эшләргә ничек мәҗбүр итәргә? — дип аптырыйлардыр. Кызганычка каршы, чикләү, күрәсең, үз теләгең белән куелырга тиеш. Әгәр сездән аз белән күбрәкне эшләү көтелсә, сез фазыйләтле тукланмыйсыз, ә сезне ач тоталар дигән сүз.
[6] Бастырып чыгару өмете булмаганда, күпчелек кешенең эссе язуга иң якын килүе — көндәлек алып бару. Мин көндәлектә темаларга беркайчан да чын эсселардагы кебек тирән үтеп керә алмыйм. Исеменнән күренгәнчә, сез көндәлек язмаларын ике атна буе кат-кат яңадан язмыйсыз бит.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Сара Харлин, Джессика Ливингстон, Джеки Макдоноу, Роберт Моррис, Олин Шиверс һәм Крис Смоллга, шулай ук чыгыш ясарга чакырганнары өчен Крис Смолл белән Чэд Фаулерга рәхмәтемне белдерәм.