(Бұл эссе Usenix 2006 және Railsconf 2006 конференцияларындағы баяндамалар негізінде жазылған.)
Бірнеше жыл бұрын досым Тревор екеуміз Apple гаражын көруге бардық. Сонда тұрғанда ол Саскачеванда өскен бала кезінде Джобс пен Возняктың гаражда жұмыс істеуге деген табандылығына қатты таңғалғанын айтты.
«Ол жігіттер қатты тоңған шығар!»
Бұл — Калифорнияның жасырын артықшылықтарының бірі: жұмсақ климат маргиналды кеңістіктің көп болуын білдіреді. Суық жерлерде бұл маргиналдық шектеліп қалады. Сырт пен іштің арасындағы шекара айқынырақ болады да, тек ресми түрде рұқсат етілген жобалар ғана — ұйымдар, ата-аналар немесе әйелдер, тым болмағанда адамның өзі мақұлдаған жобалар — нағыз жылы орынға ие болады. Бұл жаңа идеялар үшін белсендіру энергиясын арттырады. Жай ғана шұқыланып отыра алмайсың. Өзіңді ақтауың керек болады.
Кремний алқабының ең әйгілі компанияларының кейбірі гараждарда басталған: 1938 жылы Hewlett-Packard, 1976 жылы Apple, 1998 жылы Google. Apple жағдайында гараж туралы әңгіме — біршама қалалық аңыз. Воз олардың бар болғаны сол жерде бірнеше компьютерді құрастырғанын, ал Apple I мен Apple II-нің негізгі дизайнын өзінің пәтерінде немесе HP-дегі шағын жұмыс орнында жасағанын айтады. [1] Бұл тіпті Apple-дің PR мамандары үшін де тым маргиналды болып көрінген сияқты.
Қалыптасқан өлшемдер бойынша Джобс пен Возняк та маргинал адамдар еді. Әрине, олар ақылды болатын, бірақ құжат жүзінде аса тартымды көрінбейтін. Сол кезде олар екеуінің арасында колледжді бітірмей тастап кеткен үш-ақ жылдық оқуы бар, оған қоса нағыз хиппилер еді. Олардың бұрынғы бизнес тәжірибесі телефон жүйесін бұзуға арналған «көк қораптар» (blue boxes) жасаудан тұратын — бұл бір мезгілде заңсыз әрі пайдасыз болу сияқты сирек ерекшелікке ие бизнес еді.
Аутсайдерлер
Қазір Кремний алқабында гаражда жұмыс істейтін стартап өзін шатыр астындағы бөлмеде тұратын ақын немесе шеберханасын жылытуға шамасы келмей, үй ішінде берет киіп жүруге мәжбүр суретші сияқты асқақ бір дәстүрдің бөлшегіндей сезінер еді. Бірақ 1976 жылы бұл соншалықты керемет көрінбейтін. Компьютерлік компания ашу жазушы немесе суретші болумен бір санатта екенін әлем әлі түсінбеген еді. Түсінуге тым аз уақыт өткен-ді. Тек соңғы екі-үш жылда ғана аппараттық жасақтама бағасының күрт арзандауы аутсайдерлерге бәсекелесуге мүмкіндік берді.
1976 жылы гаражда жұмыс істейтін компанияға бәрі, соның ішінде негізін қалаушылардың өздері де жоғарыдан төмен қарайтын. Қолдарына ақша түскенде Джобстың алғашқы істеген әрекеттерінің бірі — кеңсе жалдау болды. Ол Apple-дің нағыз компания болып көрінгенін қалады.
Оларда нағыз компаниялардың көбінде кездесе бермейтін нәрсе бар еді: ғажап жобаланған өнім. Олардың сенімділігі мол болуы керек еді деп ойларсыз. Бірақ мен көптеген стартап негізін қалаушылармен сөйлестім және бұл үнемі осылай болады. Олар әлемді өзгертетін бірдеңе жасап шығарады да, дұрыс визиткаларының жоқтығы сияқты ұсақ-түйектерге бола алаңдап жүреді.
Менің зерттегім келетін парадокс мынау: керемет жаңа дүниелер көбіне шеткері жерлерден, маргиналды ортадан шығады, бірақ оларды ашқан адамдарға бәрі, соның ішінде өздері де менсінбей қарайды.
Жаңа нәрселердің шеткері ортадан шығатыны — ескі идея. Мен оның ішкі құрылымын зерттегім келеді. Неліктен керемет идеялар маргиналды ортадан келеді? Олар қандай идеялар? Және бұл процесті ынталандыру үшін біз не істей аламыз?
Инсайдерлер
Шеткері ортадан көптеген жақсы идеялардың шығуының бір себебі — оның ауқымы өте кең. Егер инсайдер деген сөздің қандай да бір мәні болса, онда аутсайдерлер инсайдерлерге қарағанда әлдеқайда көп болуы керек. Егер аутсайдерлер саны орасан зор болса, тіпті жан басына шаққанда аз болса да, үнемі көп идея солардан шығып жатқандай көрінеді. Бірақ мәселе тек мұнда ғана емес сияқты. Инсайдер болудың нақты кемшіліктері бар және жұмыстың кейбір түрлерінде олар артықшылықтардан асып түсуі мүмкін.
Мысалы, үкімет біреуге ресми Ұлы Америкалық Роман жазуға тапсырыс беруді ұйғарса не болатынын елестетіп көріңізші. Алдымен кімді таңдау керектігі туралы үлкен идеологиялық дау басталады. Ең жақсы жазушылардың көбі бір немесе басқа тараптың көңіліне тигені үшін шеттетіледі. Қалғандарының ішінен ақылдылары мұндай жұмыстан бас тартады да, тек теріс пиғылды амбициясы бар аз ғана адам қалады. Комитет мансабының шырқау шегіндегі — яғни ең жақсы еңбектері артта қалған — біреуді таңдап, бұл кітап американ халқының күші мен сан алуандығын және т.б. қалай оң сипатта көрсетуі керектігі туралы үйіп-төгіп кеңес беріп, жобаны соған тапсырады.
Сорлы жазушы мойнына ауыр үміт жүгін арқалап, жұмысқа кіріседі. Мұндай ашық тапсырысты бүлдіріп алғысы келмей, ол қауіпсіз жолды таңдайды. Кітаптың құрметке лайық болғаны жөн, ал бұған қол жеткізудің жолы — оны трагедияға айналдыру. Көрерменді күлдіру үшін қызықтыра білу керек, ал егер адамдарды өлтірсеңіз, олар сізге байыппен қарауға мәжбүр болады. Баршаға белгілі, Америка мен трагедия қосылса Азамат соғысы шығады, сондықтан роман сол туралы болуы керек. Он екі жылдан соң ақыры біткен кезде, кітап бұрыннан бар танымал романдардың 900 беттік жасанды көшірмесі болып шығады — шамамен Gone with the Wind пен Roots-тың қосындысы. Бірақ оның көлемі мен танымалдығы оны бір ток-шоу жүргізушісінің өмірбаяны ығыстырып шығарғанға дейін бірнеше ай бойы бестселлер етеді. Кітап желісімен фильм түсіріліп, содан кейін ұмытылады; тек тілі улы сыншылардың арасында ғана ол Milli Vanilli немесе Battlefield Earth сияқты жасандылықтың синониміне айналады.
Бұл мысалда мен сәл асыра сілтеп жіберген шығармын. Дегенмен, мұндай жоба дәл осылай өрбіді емес пе? Үкімет роман жазу ісіне араласпайтын ақылы бар, бірақ олардың табиғи монополиясы бар басқа салаларда, мысалы, ядролық қалдық қоймалары, ұшақ тасығыштар және билікті ауыстыру сияқты бағыттарда осыған ұқсас көптеген жобаларды табасыз — тіпті одан да сәтсіздері жетерлік.
Бұл шағын ой тәжірибесі инсайдерлік жобалардың бірнеше кемшілігін көрсетеді: қате адамдарды таңдау, шектен тыс ауқым, тәуекелге бара алмау, салмақты болып көріну қажеттілігі, үміттердің салмағы, мүдделі топтардың ықпалы, талғамсыз аудитория және, бәлкім, ең қауіптісі — мұндай жұмыстың ләззат алу емес, міндетке айналу үрдісі.
Сынақтар
Аутсайдерлер мен инсайдерлері бар әлем оларды бір-бірінен ажырататын қандай да бір сынақтың болуын талап етеді. Элитаны таңдауға арналған көптеген сынақтардың басты мәселесі мынада: олардан өтудің екі жолы бар — олар өлшеуге тырысатын нәрсеге шынымен шебер болу немесе сынақтың өзін айналып өтуге (хак жасауға) икемді болу.
Сондықтан кез келген сала туралы қойылатын алғашқы сұрақ — оның сынақтары қаншалықты адал, өйткені бұл сізге аутсайдер болудың нені білдіретінін түсіндіреді. Бұл сізге билік басындағылармен келіспеген кезде өз түйсігіңізге қаншалықты сенуге болатынын, солардың бірі болу үшін әдеттегі арналардан өтудің қажеті бар-жоғын және, бәлкім, бұл салада мүлде жұмыс істегіңіз келетін-келмейтінін көрсетеді.
Сапаның тұрақты стандарттары болғанда және сынақты жүргізетін адамдар оның әділдігіне шын мәнінде мән бергенде, сынақтарды айналып өту ең қиын болады. Мысалы, іргелі ғылымдардағы PhD бағдарламаларына қабылдау айтарлықтай әділ жүреді. Профессорлар кімді қабылдаса, соны өздерінің аспиранты ретінде алады, сондықтан олар дұрыс таңдау жасауға бар күшін салады және оларда сүйенетін деректер жеткілікті. Ал бакалавриатқа қабылдау сынақтарын айналып өту әлдеқайда оңай көрінеді.
Бір салада тұрақты стандарттардың бар-жоғын анықтаудың бір жолы — жетекші мамандар мен университеттерде осы пәннен сабақ беретін адамдардың арасындағы сәйкестік. Бұл шкаланың бір басында математика және физика сияқты салалар тұр, мұнда барлық дерлік оқытушылар — ең үздік мамандардың қатарында. Ортасында медицина, құқық, тарих, сәулет және компьютерлік ғылымдар орналасқан, мұнда көбі сондай. Төменгі жағында бизнес, әдебиет және бейнелеу өнері тұр, мұнда оқытушылар мен жетекші практиктердің арасында дерлік ешқандай сәйкестік жоқ. «Қолынан келмегендер сабақ береді» деген сияқты сөз тіркестері осы жақтан шығады.
Айтпақшы, бұл шкала колледжде нені оқу керектігін шешуге көмектесуі мүмкін. Мен колледжде жүргенде, ең қызықтыратын нәрсені оқу керек деген ереже бар сияқты көрінетін. Бірақ өткенге көз салсақ, онша шебер емес біреумен өте қызықты нәрсені оқығаннан гөрі, өз ісін жақсы білетін адаммен бірге онша қызық емес нәрсені оқыған әлдеқайда дұрыс шығар. Адамдар колледжде бизнес мамандығын таңдамау керек деп жиі айтады, бірақ бұл шын мәнінде жалпы ереженің бір көрінісі: өз ісіне шорқақ мұғалімдерден ештеңе үйренбеңіз.
Аутсайдер болу туралы қаншалықты алаңдауыңыз керек екені инсайдерлердің сапасына байланысты. Егер сіз әуесқой математик болсаңыз және әйгілі ашық мәселені шештім деп ойласаңыз, қайта оралып, қайта тексергеніңіз жөн. Мен аспирантурада оқып жүргенде, математика кафедрасындағы бір досым Ферманың соңғы теоремасының дәлелін жіберген адамдарға жауап берумен айналысатын, бірақ ол мұны пайдалы кеңестердің қайнар көзі ретінде көрмейтін сияқты еді — бұл көбінесе психикалық сауықтыру жедел желісінде кезекшілік етуге ұқсайтын. Ал егер сіздің жазып жатқан дүниеңіз ағылшын тілі профессорларының қызығушылығынан өзгеше болып көрінсе, бұл міндетті түрде мәселе емес.
Анти-сынақтар
Элитаны таңдау әдісі түбегейлі жемқорланған жерде, жақсы адамдардың көбі аутсайдер болады. Мысалы, өнерде түсінілмеген бейбақ кемеңгердің бейнесі — ұлы суретшінің мүмкін болатын бейнелерінің бірі ғана емес, ол стандартты бейне. Айтпақшы, мен мұны дұрыс деп отырған жоқпын, бірақ бұл бейненің қаншалықты берік орныққаны көп нәрсені аңғартады. Математика немесе медицинада мұндай жаланы орнықтыра алмас едіңіз. [2]
Егер сынақ жеткілікті дәрежеде бұзылса, ол анти-сынаққа айналып, өзі таңдауға тиіс адамдарды тек теріс пиғылды адамдар ғана істейтін нәрселерді жасауға мәжбүрлеу арқылы електен өткізіп тастайды. Жоғары сыныптағы танымалдық дәл осындай сынақ сияқты. Ересектер әлемінде де осындайлар жеткілікті. Мысалы, орташа үлкен компанияның иерархиясы бойынша жоғары көтерілу саясатқа көп көңіл бөлуді талап етеді, бұған ойлы адамдардың көбінің уақыты бола бермейді. [3] Билл Гейтс сияқты адам компанияны өз астында өсіре алады, бірақ оның General Electric-те — немесе шын мәнінде Microsoft-та корпоративтік сатымен көтерілуге шыдамы жетеді деп елестету қиын.
Ойланып қарасаңыз, бұл бір түрлі, өйткені жабайы мектептер де («шыбындар әміршісі» стиліндегі) және бюрократиялық компаниялар да әдеттегі қалыпты жағдай болып саналады. Бірінен екіншісіне өтіп, бүкіл әлем бұлай жұмыс істемейтінін ешқашан түсінбейтін адамдар көп шығар.
Менің ойымша, үлкен компаниялардың стартаптардан жиі опық жейтінінің бір себебі осы. Ірі компаниялардағы адамдар өздерінің теріс қасиеттерге арналған үлкен әрі үздіксіз сынақ ортасында өмір сүріп жатқанын толық аңғармайды.
Егер сіз аутсайдер болсаңыз, инсайдерлерді жеңудің ең жақсы мүмкіндігі — жемқор сынақтар әлсіз элитаны таңдайтын салаларда. Бірақ бір қитұрқылық бар: егер сынақтар жемқор болса, сіздің жеңісіңіз, кем дегенде көзіңіздің тірісінде, мойындалмайды. Сізге бұл қажет емес сияқты көрінуі мүмкін, бірақ тарих көрсеткендей, жемқор сынақтары бар салаларда жұмыс істеу қауіпті. Сіз инсайдерлерді жеңуіңіз мүмкін, бірақ адалырақ салада жасай алатындай абсолютті деңгейдегі жақсы жұмыс жасай алмауыңыз мүмкін.
Мысалы, өнердегі стандарттар он сегізінші ғасырдың бірінші жартысында бүгінгідей дерлік бұзылған еді. Бұл кішкентай иттерін құшақтаған графинялардың әсіре әсіреленген портреттерінің дәуірі болатын. Шарден мұның бәрін аттап өтіп, қарапайым нәрселерді көргендей етіп салуды ұйғарды. Қазір ол сол кезеңнің ең үздігі саналады — бірақ адал стандарттардың қосымша демеуіне ие болған Леонардо, Беллини немесе Мемлингпен тең келе алмайды.
Дегенмен, егер одан кейін жемқор емес басқа сайыс болатын болса, жемқор сайысқа қатысуға тұрарлық. Мысалы, маркетингке сізден көп ақша жұмсай алатын компаниямен бәсекелесудің мәні бар, тек тұтынушылар нақты өнімдеріңізді салыстыратын келесі кезеңге дейін аман қалсаңыз болғаны. Сол сияқты, колледждегі қабылдаудың салыстырмалы түрде жемқорланған сынағынан көңіліңіз түспеуі керек, өйткені оның соңынан бірден айналып өтуі қиынырақ сынақтар келеді. [4]
Тәуекел
Тіпті адал сынақтары бар салада да аутсайдер болудың артықшылықтары бар. Ең айқыны — аутсайдерлердің жоғалтатын ештеңесі жоқ. Олар тәуекелді істерді жасай алады және егер сәтсіздікке ұшыраса, не болыпты? Көп ешкім байқамайды да.
Ал атақты адамдар болса, өздерінің беделінің ауыртпалығын арқалап жүреді. Атақ костюм сияқты: ол теріс адамдарға әсер етеді және киген адамның қозғалысын шектейді.
Аутсайдерлер бұл жерде өздерінің қандай артықшылығы бар екенін түсінуі керек. Тәуекелге бара алу — өте құнды қасиет. Белгісіз де, атақты да адамдар қауіпсіздікті тым жоғары бағалайды. Ешкім ақымақ болып көрінгісі келмейді. Бірақ солай көріне алу өте пайдалы. Егер идеяларыңыздың көбі ақымақ болмаса, сіз тым консервативті болып бара жатқан шығарсыз. Сіз мәселенің шегіне жетпей жатырсыз.
Лорд Актон біз дарынды оның ең жақсы кезіне қарап, ал мінезді оның ең нашар кезіне қарап бағалауымыз керек деген. Мысалы, егер сіз бір тамаша және он нашар кітап жазсаңыз, сіз бәрібір ұлы жазушы болып саналасыз — немесе кем дегенде, жай ғана жақсы он бір кітап жазған адамнан жақсырақ жазушысыз. Ал егер сіз көбіне сабырлы, заңға бағынатын азамат болып, бірақ арасында біреуді өлтіріп, аулаңызға көміп тастасаңыз, сіз жаман адамсыз.
Барлығы дерлік идеяларды таланттың емес, мінездің көрінісі ретінде қабылдау қателігіне бой алдырады — ақымақ идеяның болуы сізді ақымақ ететіндей. Бізге қауіпсіз жолды ұстануға кеңес беретін дәстүрдің ауыр салмағы бар. «Үндемеген ақымақ та дана болып көрінеді», — делінген Көне Өсиетте (Нақыл сөздер 17:28).
Мүмкін, бұл қола дәуіріндегі Палестинадағы бір топ қойшы үшін жақсы кеңес шығар. Онда консерватизм күн тәртібіндегі басты мәселе болатын. Бірақ уақыт өзгерді. Саяси мәселелерде Көне Өсиетті ұстану әлі де орынды болуы мүмкін, бірақ материалдық тұрғыдан қазір әлемнің жағдайы әлдеқайда көп күйлерден тұрады. Дәстүр бағдар ретінде азырақ көмектеседі, бұл тек өзгерістердің жылдамдығынан ғана емес, сонымен бірге мүмкіндіктер кеңістігінің тым кеңдігінен. Әлем неғұрлым күрделене түскен сайын, ақымақ болып көрінуге дайын болу соғұрлым құнды болады.
Делегирлеу
Дегенмен, адамдар неғұрлым табысты болған сайын, олар қателескен кезде — тіпті қателескендей көрінген кезде де — соғұрлым қатты қысымға ұшырайды. Осы және басқа да көптеген жағынан атақты адамдар өз табыстарының тұтқынына айналады. Сондықтан аутсайдер болудың артықшылықтарын түсінудің ең жақсы жолы — инсайдер болудың кемшіліктеріне қарау болуы мүмкін.
Егер атақты адамдардан өмірлерінде не дұрыс емес екенін сұрасаңыз, олардың ең бірінші шағымы уақыттың тапшылығы болады. Google-дегі бір досым компанияда айтарлықтай жоғары лауазымда және олар биржаға шыққанға дейін көп уақыт бұрын сонда жұмысқа кірген. Басқаша айтқанда, ол қазір жұмыс істемеуге болатындай бай. Мен одан жұмыс істеудің қажеті жоқ бола тұра, оның келеңсіздіктеріне әлі де шыдай аласың ба деп сұрадым. Ол ешқандай келеңсіздік жоқ екенін айтты, тек — ол мұны айтқанда көзінде сағыныш пайда болды — оған тым көп электрондық хат келетінін айтты.
Атақты адамдар өздерін әркім бір жұлып жегісі келетіндей сезінеді. Бұл мәселе соншалықты кең таралған, тіпті атақты болып көрінгісі келетіндер мұны өздерін тым қолы бос еместей көрсету арқылы жасайды.
Атақты адамдардың өмірі кестеге байланады, бұл ойлану үшін жақсы емес. Аутсайдер болудың үлкен артықшылықтарының бірі — ұзақ, үзіліссіз уақыт кезеңдерінің болуы. Менің аспирантура туралы есте сақтағаным да осы: диссертациямды жазбай, тек сол туралы уайымдаумен өткізген таусылмайтын уақыт қоры. Белгісіздік пайдалы тағам сияқты — жағымсыз шығар, бірақ денсаулыққа жақсы. Ал даңқ ашу процесінде түзілетін спиртке ұқсайды. Ол белгілі бір концентрацияға жеткенде, өзін тудырған ашытқыны өлтіреді.
Атақты адамдар әдетте уақыт тапшылығына менеджерге айналу арқылы жауап береді. Олардың жұмыс істеуге уақыты жоқ. Оларды көмектесуге немесе қадағалауға тиіс кіші қызметкерлер қоршап алады. Айқын шешім — жұмысты осы кіші қызметкерлерге жүктеу. Осылайша біршама жақсы дүниелер пайда болады, бірақ бұл әдіс барлығын бір баста ұстау қажет болатын мәселелерге онша жарамайды.
Мысалы, жақында әйгілі шыны суретшісі Дэйл Чихулидің 27 жыл бойы шыны үрлемегені белгілі болды. Жұмысты оның орнына көмекшілері істейді. Бірақ бейнелеу өнеріндегі идеялардың ең құнды қайнар көздерінің бірі — материалдың қарсылығы. Майлы бояулар мен акварельдің соншалықты әртүрлі көрінетіні де сондықтан. Негізінде кез келген материалда кез келген із қалдыруға болады; бірақ іс жүзінде материал сізді бағыттап отырады. Ал егер сіз жұмысты өзіңіз істемесеңіз, бұдан үйренуді тоқтатасыз.
Сондықтан, егер сіз ісін өзгеге тапсыруға дәрежесі жеткендерді жеңгіңіз келсе, мұның бір жолы — материалмен тікелей байланысты пайдалану. Өнерде мұның қалай жасалатыны анық: өз шыныңызды өзіңіз үрлеңіз, өз фильміңізді өзіңіз монтаждаңыз, өз қойылымыңызды өзіңіз қойыңыз. Және осы процесте кездейсоқ жайттар мен ойға кенеттен келген жаңа идеяларға мұқият назар аударыңыз. Бұл тәсілді кез келген жұмыс түріне қолдануға болады: егер сіз аутсайдер болсаңыз, жоспарларға тәуелді болмаңыз. Жоспарлау көбінесе жұмысты басқаға жүктейтіндерге таңылған әлсіздік қана.
Бір баста шешілетін мәселелерді табудың жалпы ережесі бар ма? Әдетте бірнеше адам жасайтын кез келген жобаны алып, оның бәрін өзіңіз жасауға тырысу арқылы мұндай мәселелерді өзіңіз тудыра аласыз. Возняктың жұмысы классикалық мысал болды: ол аппараттық жасақтама мен бағдарламалық жасақтаманың бәрін өзі жасады, нәтижесі ғажайып болды. Ол Apple II-де аппараттық немесе бағдарламалық жасақтамада бірде-бір қате табылған жоқ деп мәлімдейді.
Бір баста шешуге болатын жақсы мәселелерді табудың тағы бір жолы — шоколад тақтасындағы ойықтарға, яғни тапсырмалар бірнеше адам арасында бөлінген кездегі шекараларға назар аудару. Егер сіз тапсырманы бөлуді жеңгіңіз келсе, тік тілікке назар аударыңыз: мысалы, әрі жазушы, әрі редактор болыңыз, немесе әрі ғимаратты жобалап, әрі оны салыңыз.
Әсіресе тоғыстыруға болатын өте жақсы ойық — құралдар мен солардың көмегімен жасалатын заттардың арасындағы байланыс. Мысалы, бағдарламалау тілдері мен қолданбаларды әдетте әртүрлі адамдар жазады және бұл бағдарламалау тілдеріндегі ең нашар кемшіліктердің көпшілігіне себеп болады. Менің ойымша, кез келген тіл Unix-пен бірге C сияқты, сонда жазылған үлкен қолданбамен қатар жобалануы керек.
Делегирлеумен бәсекелесу әдістері бизнеске де жақсы бейімделеді, өйткені онда тапсыру үрдісі кең таралған. Көптеген компаниялар оны қартаюдың кемшілігі ретінде көрудің орнына, кемелденудің белгісі ретінде қабылдайды. Үлкен компанияларда бағдарламалық жасақтаманы көбінесе адамдардың үш бөлек түрі жобалайды, енгізеді және сатады. Стартаптарда бір адам үшеуін де жасауға мәжбүр болуы мүмкін. Бұл стресс тудырғанымен, бұл стартаптардың жеңіске жетуінің бір себебі болып табылады. Тұтынушылардың қажеттіліктері мен оларды қанағаттандыру құралдарының барлығы бір баста шоғырланған.
Назар аудару
Инсайдерлердің шеберлігінің өзі әлсіздікке айналуы мүмкін. Адам бір нәрсеге шебер болғаннан кейін, ол барлық уақытын сонымен айналысуға жұмсауға бейім келеді. Назардың осындай шоғырлануы, шын мәнінде, өте құнды. Сарапшылар шеберлігінің көп бөлігі — жалған бағыттарды елемеу қабілеті. Бірақ фокустың кемшіліктері де бар: сіз басқа салалардан үйренбейсіз және жаңа тәсіл пайда болған кезде, оны ең соңғы болып байқауыңыз мүмкін.
Аутсайдерлер үшін бұл жеңіске жетудің екі жолына айналады. Біріншісі — сан алуан нәрселермен айналысу. Тар бағыттан әлі көп пайда көре алмайтындықтан, сіз ауқымдырақ қамтып, салалар арасындағы ұқсастықтардан барынша пайда ала аласыз. Тапсырмаларды бөлумен үлкен тік тіліктерде жұмыс істеу арқылы бәсекелесе алатыныңыз сияқты, маманданумен үлкен көлденең тіліктерде жұмыс істеу арқылы бәсекелесе аласыз — мысалы, кітабыңызды өзіңіз жазып, әрі оның суретін өзіңіз сала аласыз.
Фокуспен бәсекелесудің екінші жолы — фокус ескермейтін нәрсені көру. Әсіресе жаңа дүниелерді. Сондықтан, егер сіз әлі ештеңеге шебер болмасаңыз, басқа ешкім де жасай алмайтындай жаңа нәрсемен айналысуды қарастырыңыз. Ол бойынша ешкім мықты болмаса, оның әлі ешқандай беделі болмайды, бірақ ол толығымен сіздің қолыңызда болады.
Жаңа медианың әлеуеті әдетте төмен бағаланады, дәл осы себепті оның мүмкіндіктерін әлі ешкім зерттемеген. Дюрер гравюралар жасап көргенге дейін оларға ешкім байыппен қарамайтын. Гравюра кішкентай діни суреттерді — негізінен әулиелердің он бесінші ғасырдағы бейсбол карталарын жасау үшін қолданылатын. Бұл құралда жауһарлар жасауға тырысу Дюрердің замандастарына, мысалы, бүгінгі қарапайым адамға комикстерде шедевр жасау сияқты көрінген шығар.
Компьютер әлемінде біз жаңа медиаларды емес, жаңа платформаларды көреміз: миникомпьютер, микропроцессор, веб-негізделген қосымша. Басында олар әрқашан нақты жұмысқа жарамсыз деп жоққа шығарылады. Дегенмен, біреу бәрібір жасап көруді ұйғарады да, күткеннен де көп нәрсе жасауға болатыны анықталады. Сондықтан болашақта жаңа платформа туралы: «иә, ол танымал әрі арзан, бірақ нағыз жұмысқа әлі дайын емес» дегенді естісеңіз, соған бірден кірісіңіз.
Қалыптасқан бағыттар бойынша жұмыс істеу ыңғайлырақ болуымен қатар, инсайдерлер оларды сақтап қалуға да мүдделі. Қандай да бір жаңа идеяны ашу арқылы беделге ие болған профессор оны алмастыратын жаңалықты ашушы болуы екіталай. Бұл әсіресе компанияларға қатысты, оларды қалыптасқан жағдайға тек шеберлік пен мақтаныш қана емес, ақша да байлап ұстайды. Табысты компаниялардың осал тұсы — өз-өзін жеп қоюға (каннибализацияға) қабілетсіздігі. Көптеген инновациялар бір нәрсені арзанырақ баламамен алмастырудан тұрады, ал компаниялар тікелей нәтижесі қолданыстағы табыс көзін азайту болатын жолды көргісі келмейді.
Сондықтан, егер сіз аутсайдер болсаңыз, қайшылықты жобаларды белсенді түрде іздеуіңіз керек. Атақты адамдар беделді еткен нәрселермен айналысудың орнына, сол беделді тартып ала алатын нәрселермен айналысыңыз.
Шынымен қызықты жаңа тәсілдер — инсайдерлер мүмкін емес деп қабылдамағандары емес, олар лайықсыз деп елемегендері болып табылады. Мысалы, Возняк Apple II-ні жасағаннан кейін оны алдымен өз жұмыс берушісі HP-ге ұсынды. Олар бас тартты. Себептердің бірі — ақшаны үнемдеу үшін ол Apple II-ні монитор ретінде теледидарды пайдаланатындай етіп жасаған еді, ал HP осыншалықты төмен деңгейдегі нәрсені шығара алмаймыз деп есептеді.
Азырақ
Возняк теледидарды монитор ретінде қарапайым себеппен пайдаланды: оның монитор сатып алуға ақшасы жетпеді. Аутсайдерлер тек еркін ғана емес, сонымен қатар арзан және жеңіл заттар жасауға мәжбүр. Және екеуі де өсу үшін жақсы мүмкіндік: арзан заттар тезірек таралады, ал жеңіл заттар тезірек дамиды.
Ал атақты адамдар болса, үлкен көлемде жұмыс істеуге мәжбүр болады. Олар бақшадағы сарайдың орнына үлкен өнер мұражайларын жобалауы керек. Олардың үлкен дүниелермен айналысуының бір себебі — олардың қолынан келеді: біздің гипотетикалық жазушымыз сияқты, мұндай мүмкіндіктер олардың көңілін масаттандырады. Олар сондай-ақ үлкен жобалар өздерінің ауқымымен көрерменді таңғалдыратынын біледі. Бақша сарайы қаншалықты әдемі болса да, оны елемеу оңай; кейбіреулер тіпті оған мысқылдай қарауы мүмкін. Үлкен мұражайды қанша жек көрсеңіз де, оған мысқылдай алмайсыз. Ақырында, атақты адамдардың қарамағында жұмыс істейтін көптеген адамдар бар; олар барлығының қолын бос қоймайтын жобаларды таңдауы керек.
Аутсайдерлер мұның бәрінен ада. Олар шағын нәрселермен айналыса алады және шағын нәрселерде өте сүйкімді бірдеңе бар. Шағын дүниелер мінсіз бола алады; үлкендерінде үнемі бір кемшілік болады. Бірақ шағын нәрселерде мұндай ұтымды түсіндірулерден тыс бір сиқыр бар. Мұны барлық балалар біледі. Шағын нәрселерде даралық көбірек.
Оның үстіне, оларды жасау қызығырақ. Қалағаныңызды істей аласыз; комитеттердің көңілінен шығудың қажеті жоқ. Және, бәлкім, ең бастысы — шағын нәрселерді тез жасауға болады. Аяқталған жобаны көру үміті ауада пісіп жатқан кешкі астың иісіндей сезіліп тұрады. Егер жылдам жұмыс істесеңіз, оны бүгін кешке дейін бітіріп тастауыңыз да мүмкін.
Шағын нәрселермен жұмыс істеу — үйренудің де жақсы жолы. Ең маңызды үйрену бір уақытта бір жобадан өту арқылы болады. («Келесі жолы мен бұлай істемеймін...») Жобаларды неғұрлым жылдам аяқтап отырсаңыз, соғұрлым тезірек дамисыз.
Қарапайым материалдардың кіші көлем секілді өзіндік тартымдылығы бар. Оның үстіне, аз ресурсты қанағат тұтудың да өз сыны бар. Бұл ойын туралы естігенде кез келген дизайнердің құлағы түріледі, өйткені бұл — жеңілуі мүмкін емес ойын. Жастар құрамасы негізгі құраммен ойнағандай: тең түссеңіз де, жеңгеніңіз. Сондықтан парадоксалды түрде ресурстардың азырақ болуы жақсырақ нәтиже беретін жағдайлар болады, өйткені дизайнерлердің өз тапқырлығынан алатын ләззаты шығынның орнын артығымен толтырады. [5]
Егер сіз аутсайдер болсаңыз, кішігірім әрі арзан дүниелерді жасай алу қабілетіңіздің артықшылығын пайдаланыңыз. Мұндай жұмыстың қарапайымдылығы мен ләззатын бағалай біліңіз; бір күні оны сағынатын боласыз.
Жауапкершілік
Қартайып, атақты болған кезіңізде, жас әрі беймәлім болған шағыңыздан нені аңсайсыз? Адамдардың ең көп сағынатыны — жауапкершіліктің жоқтығы сияқты.
Жауапкершілік — атақ-даңқтың кәсіби ауруы. Негізінен, қартайғанда семірмеуге болатыны сияқты, одан да қашуға болар еді, бірақ бұл аз адамның ғана қолынан келеді. Мен кейде жауапкершілік — бұл тұзақ, ал ең дұрыс жол — одан жалтару деп күдіктенемін, бірақ қалай болғанда да ол сөзсіз шектейді.
Әрине, аутсайдер кезіңізде де шектеулерге тап боласыз. Мысалы, ақшаңыз жетпейді. Бірақ бұл сізді басқаша шектейді. Жауапкершілік сізді қалай шектейді? Ең жаманы — ол сізге нағыз жұмысқа көңіл бөлмеуге мүмкіндік береді. Прокрастинацияның ең қауіпті түрлері жұмыс сияқты көрінетіндері болса, жауапкершіліктің қаупі тек бүкіл күнді сарп етуінде ғана емес, сонымен қатар күні бойы саябақтағы орындықта отырғанда пайда болатын дабыл белгілерінсіз осыны істей алуында.
Аутсайдер болу азабының көп бөлігі — өз прокрастинацияңды сезінуден тұрады. Бірақ бұл шын мәнінде жақсы нәрсе. Сіз тым болмаса жұмысқа жақынсыз, оның иісінен тәбетіңіз ашылады.
Аутсайдер ретінде сіз істі тындырудан небәрі бір-ақ қадам қашықтықтасыз. Шыны керек, бұл үлкен қадам және көпшіліктің қолынан ешқашан келмейтін қадам, бірақ тек бір-ақ қадам. Егер бастауға күш-жігер таба алсаңыз, инсайдерлердің көбі тең келе алмайтын қарқынмен (екі мағынасында да) жобалармен жұмыс істей аласыз. Ал инсайдерлер үшін жұмыс жауапкершілік пен үміттер жүктелген міндетке айналады. Ол ешқашан жас кезіндегідей таза болмайды.
Соқаға жегілген өгіздей емес, серуенге шыққан ит сияқты құлшына жұмыс істеңіз. Олардың сағынатыны да осы.
Аудитория
Көптеген аутсайдерлер керісінше қателік жасайды; олар атақты адамдарға қатты таңданғаны сонша, тіпті олардың кемшіліктерін де көшіріп алады. Көшіру — үйренудің жақсы тәсілі, бірақ дұрыс нәрселерді көшіріңіз. Колледжде оқып жүргенімде мен танымал профессорлардың паң мәнерін қайталайтынмын. Бірақ бұл оларды атақты еткен нәрсе емес еді — керісінше, олардың атақ-даңқы бой алдыруға жол берген кемшілік болатын. Оны қайталау — бай болып көріну үшін подаграмен ауыратын сыңай таныту сияқты еді.
Атақты адамдардың ерекше қасиеттерінің жартысы шын мәнінде кемшіліктер болып табылады. Оларды қайталау уақытты босқа өткізу ғана емес, сонымен қатар мұны жақсы білетін кумирлеріңіздің көзіне сізді ақымақ етіп көрсетеді.
Инсайдер болудың нағыз артықшылықтары қандай? Ең үлкені — аудитория. Аутсайдерлерге көбіне инсайдерлердің басты артықшылығы ақша — олардың қалағанын істеуге ресурстары бар сияқты көрінеді. Бірақ мұраға ақша алған адамдарда да ресурс бар, алайда бұл аудитория сияқты көмектеспейді. Адамдардың сіз жасап жатқан дүниені көргісі келетінін білу көңілге қанат бітіреді; бұл бойыңыздан жұмысты суырып шығарады.
Егер менің инсайдерлердің басты артықшылығы — бұл аудитория деген тұжырымым дұрыс болса, онда біз керемет уақытта өмір сүріп жатырмыз, өйткені соңғы он жылдың өзінде ғана Интернет аудиторияны әлдеқайда қолжетімді әрі мобильді етті. Аутсайдерлер енді бірнеше ақылды досынан тұратын өтпелі аудиторияны қанағат тұтуға мәжбүр емес. Қазір Интернеттің арқасында олар өздеріне нақты аудитория жинай бастай алады. Бұл — аутсайдерлердің артықшылықтарын сақтай отырып, соңғы уақытқа дейін элитаның айрықша құқығы болып келген нәрсені барған сайын көбірек тартып ала алатын маргиналдар үшін тамаша жаңалық.
Ғаламтордың пайда болғанына он жылдан асса да, меніңше, біз оның демократияландырушы әсерін енді ғана көре бастадық. Аутсайдерлер аудиторияны қалай тартып алуды әлі де үйреніп жатыр. Бірақ ең бастысы, аудиторияның өзі де тартылуды енді ғана үйренуде — олар блогерлердің журналистерге қарағанда қаншалықты тереңірек қаза алатынын, демократиялық жаңалықтар сайты редакторлар басқаратын басты бетке қарағанда қаншалықты қызығырақ бола алатынын және веб-камерасы бар бір топ жастың жаппай өндірілетін ситкомдардан қаншалықты күлкілірек бола алатынын енді ғана түсіне бастады.
Ірі медиакомпаниялар адамдар авторлық құқықпен қорғалған материалдарын YouTube-ке салады деп алаңдамауы керек. Олар адамдардың YouTube-ке өз дүниелерін салып, аудиторияның соның орнына соларды тамашалайтынына алаңдауы тиіс.
Хэкинг
Егер мен маргиналдардың күшін бір сөйлемге сыйғызуым керек болса, ол мынау болар еді: жай ғана бірдеңені тез арада құрастырып көріңіз. Бұл сөз тіркесі мен осы жерде атап өткен көптеген ойларды тоғыстырады. Бірдеңені құрастыра салу (hacking something together) — бұл бастықтың көзқарасын орындайтын бағынышты сияқты емес, не істеу керектігін істеп жатып шешуді білдіреді. Бұл нәтиженің әдемі болмайтынын аңғартады, өйткені ол жеткіліксіз материалдардан тез арада жасалады. Ол жұмыс істеуі мүмкін, бірақ бұл атақты адамдар өз атын қосқысы келетіндей дүние болмайды. Тез құрастырылған нәрсе — бұл мәселені әзер шешетін немесе мүмкін мәселені мүлдем шешпейтін, бірақ жол-жөнекей өзіңіз ашқан басқа бір мәселені шешетін нәрсе. Бірақ бұл қалыпты жағдай, өйткені бұл бастапқы нұсқаның басты құндылығы — оның өзінде емес, оның неге апаратынында. Әдемі киімдерімен батпақ кешуге батылы бармайтын инсайдерлер арғы жағадағы қатты жерге ешқашан жете алмайды.
«Көру» («тырысу») сөзі — ерекше құнды құрамдас бөлік. Мен мұнда «тырысу деген жоқ» деген Йодамен келіспеймін. Тырысу бар. Бұл сәтсіздікке ұшырасаңыз, ешқандай жаза жоқ дегенді білдіреді. Сізді міндет емес, қызығушылық жетелейді. Бұл прокрастинация желі сіздің пайдаңызға соғады дегенді білдіреді: бұл жұмыстан қашудың орнына, сіз басқа жұмыстан қашудың тәсілі ретінде осымен айналысасыз. Ал оны жасағанда көңіл-күйіңіз көтеріңкі болады. Жұмыс қиялға неғұрлым көп тәуелді болса, бұл соғұрлым маңыздырақ, өйткені көптеген адамдар бақытты болған кезде идеялары көбірек туындайды.
Егер мен жиырма жасыма оралып, оны қайта сүре алатын болсам, бір нәрсені көбірек істер едім: жай ғана дүниелерді құрастырып көрер едім. Сол жастағы көптеген адамдар сияқты, мен де не істеуім керек деп уайымдаумен көп уақыт өткіздім. Сондай-ақ бірдеңе жасауға тырысумен біраз уақыт өткіздім. Мен уайымдауға азырақ, ал жасауға көбірек уақыт бөлуім керек еді. Егер не істеу керектігін білмесеңіз, бірдеңе жасаңыз.
Рэймонд Чандлердің детектив жазушыларына берген кеңесі: «Күмән туғанда, есіктен қолында тапаншасы бар адамды кіргізіңіз» болды. Ол осы кеңесті ұстанды. Оның кітаптарына қарағанда, ол жиі күмәнданған сияқты. Бірақ нәтижесі кейде арзан көрінгенімен, ешқашан жалықтырмайды. Өмірде де, кітаптардағы сияқты, әрекеттің қадірі жете бағаланбайды.
Бақытымызға орай, тез құрастыра салуға болатын нәрселердің саны артып келеді. Елу жыл бұрын адамдар, мысалы, фильмді оңай құрастыра салуға болатынына таңғалар еді. Қазір тіпті дистрибуцияны да тез арада жолға қоюға болады. Жай ғана дүниелер жасап, оларды желіге салыңыз.
Орынсыз
Егер сіз шынымен үлкен жетістікке жеткіңіз келсе, назар аударатын орын — маргиналдықтың шеті: инсайдерлерден жақында ғана тартып алынған аумақтар. Дәл сол жерден сіз тым қауіпті болып көрінгендіктен немесе барлығын зерттеуге инсайдерлердің саны жетпегендіктен әлі орындалмаған ең қызықты жобаларды табасыз.
Сол себепті мен соңғы кездері уақытымның көп бөлігін эссе жазуға арнаймын. Эссе жазу бұрын оны жариялата алатындармен ғана шектелетін. Негізінен, сіз оларды жазып, тек достарыңызға көрсете алар едіңіз; іс жүзінде бұл нәтиже бермеді. [6] Гравюрашыға тақтаның қарсылығы қалай қажет болса, эссеистке де аудиторияның қарсылығы солай қажет.
Бірнеше жыл бұрынғыға дейін эссе жазу таза инсайдерлік ойын болатын. Сала мамандарына өз саласы туралы эссе жариялауға рұқсат етілді, ал жалпы тақырыптарда жазуға рұқсат етілген топ — Нью-Йорктегі дұрыс кештерге баратын шамамен сегіз адамнан тұратын. Қазір реконкиста бұл аумақты басып алды және таңқаларлығы жоқ, оның аз өңделгенін көрді. Әлі жазылмаған көптеген эсселер бар. Олар әдетте батылырақ келеді; инсайдерлер ана мен алма бәліші сияқты дәстүрлі тақырыптарды әбден тауысты.
Бұл менің соңғы ұсынысыма жетелейді: дұрыс бағытта екеніңізді анықтау тәсілі. Адамдар сіздің біліктілігіңіз жоқ деп немесе орынсыз бірдеңе жасадыңыз деп шағымданғанда, сіз дұрыс жолдасыз. Егер адамдар шағымданып жатса, бұл сіздің құр отырмай, бірдеңе жасап жатқаныңызды білдіреді, ал бұл — бірінші қадам. Ал егер олар осындай бос шағымдарға жүгінсе, бұл сіздің бір жақсы іс істегеніңізді білдірсе керек.
Егер сіз бірдеңе жасап, адамдар оның жұмыс істемейтініне шағымданса, бұл — проблема. Бірақ олардың сізге таға алатын ең үлкен айыбы аутсайдер мәртебеңіз ғана болса, бұл басқа барлық жағынан жетістікке жеткеніңізді аңғартады. Біреудің біліктілігі жоқ екенін айту — нәсілдік қорлау сөздеріне жүгінгендей шарасыздық. Бұл жай ғана: «бізге бұл жерде сенің түрің ұнамайды» дегенді заңды түрде жеткізу тәсілі.
Бірақ ең жақсысы — адамдар сіздің істеп жатқаныңызды орынсыз деп атаған кезде. Мен бұл сөзді өмір бойы естіп келемін және бұл шын мәнінде бағыттаушы маяктың сигналы екенін жақында ғана түсіндім. «Орынсыз» — бұл мәнсіз сын. Бұл жай ғана «маған бұл ұнамайды» дегеннің сын есім түріндегі баламасы.
Сондықтан, меніңше, маргиналдар үшін ең биік мақсат осы болуы керек. Орынсыз болыңыз. Адамдардың бұлай айтып жатқанын естігенде, сіз ұттыңыз. Ал олар, керісінше, ұтылды.
Ескертпелер
[1] Apple-дің ерте тарихы туралы фактілер Джессика Ливингстонның Founders at Work кітабындағы Стив Вознякпен сұхбаттан алынған.
[2] Әдеттегідей, танымал образ шындықтан бірнеше онжылдыққа артта қалған. Қазір түсінілмеген суретші дегеніміз — тоқтаусыз темекі шегетін маскүнем емес, мещандар оны көріп, ешнәрсенің бейнесі болмағандықтан «бұл өнер емес» дейтін үлкен, салақ кенептерге жанын салатын адам емес. Мещандар қазір қабырғаға ілінген кез келген нәрсені өнер деп қабылдауға үйренген. Ендігі түсінілмеген суретші — кофе ішетін веган карикатурист, оның жұмысын көргенде адамдар жексенбілік газеттен көрген дүниелеріне ұқсағандықтан «бұл өнер емес» дейді.
[3] Шын мәнінде, бұл саясаттың анықтамасы ретінде жақсы келер еді: объективті тестілер болмаған кезде дәрежені не анықтайды.
[4] Жоғары сыныпта сізді бүкіл болашағыңыз қандай колледжге түсетініңізге байланысты деп сендіреді, бірақ бұл сізге бар болғаны бір-екі жыл ғана ұтыс береді екен. Жиырма бес жасыңызға қарай, көңілін табуға тұрарлық адамдар сізді қайда оқығаныңызға қарағанда, не істегеніңізге қарап бағалайтын болады.
[5] Менеджерлер, сірә, бұл ғажайыпты қалай жүзеге асыруға болады деп ойлап жүрген болар? Қол астымда жұмыс істейтін адамдарды аз ресурспен қалай көбірек істетуге болады? Өкінішке қарай, шектеу өз еркімен қабылдануы керек сияқты. Егер сізден аз ресурспен көбірек істеу күтілсе, онда бұл парасатты түрде тамақтану емес, аштыққа ұшырау болып табылады.
[6] Жариялану мүмкіндігі болмаса, адамдардың көпшілігінің эссе жазуға ең жақындайтыны — күнделік жазу. Мен тиісті эсселердегідей тақырыптарға ешқашан терең ене алмайтынымды байқаймын. Аты айтып тұрғандай, сіз күнделік жазбаларын екі апта бойы қайта-қайта жазып шықпайсыз.
Осының жобаларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Пол Бакхаййтқа, Сара Харлинге, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноға, Роберт Морриске, Олин Шиверске және Крис Смоллға, сондай-ақ сөз сөйлеуге шақырғаны үшін Крис Смолл мен Чад Фаулерге алғыс айтамын.