Күп кенә ҡалалар Кремний үҙәненә ҡарап: «Бындай нәмәне үҙебеҙҙә нисек булдырырға?» — тип һорай. Бының тәбиғи юлы — бай кешеләр йәшәргә теләгән урында беренсе класлы университет асыу. Кремний үҙәне тап шулай барлыҡҡа килгән. Әммә стартаптарҙы финанслау аша был процесты ҡыҫҡартып булыр инеме?
Бәлки. Әйҙәгеҙ, бының өсөн нимә кәрәк булыуын ҡарап сығайыҡ.
Иң элек аңларға кәрәкле нәмә шул: стартаптарҙы дәртләндереү һәм стартаптарҙы билдәле бер ҡалала дәртләндереү — икеһе ике төрлө мәсьәлә. Икенсеһе күпкә ҡыйбатыраҡҡа төшә.
Кешеләр ҡайһы ваҡыт үҙ ҡалаһында Y Combinator кеүек берәй нәмә башларға һәм шуның менән стартап мөхитен яҡшыртырға була тип уйлай, әммә ысынында бының тәьҫире нулгә яҡын буласаҡ. Быны мин беләм, сөнки Y Combinator үҙе йылдың яртыһында Бостонда урынлашҡан саҡта ла ундағы йоғонтоһо нулгә тиерлек тиң ине. Беҙ финанслаған кешеләр бөтә илдән (хатта бөтә донъянан) килә ине һәм һуңынан күберәк аҡса ала алған урынға китә торғайны — был ғәҙәттә Кремний үҙәне тигәнде аңлата ине.
Башланғыс (seed) инвестициялар бизнесы — төбәк бизнесы түгел, сөнки был этапта стартаптар бик еңел күсә ала. Улар бары тик ноутбук тотҡан бер-ике ойоштороусы ғына. [1]
Әгәр стартаптарҙы билдәле бер ҡалала үҫтерергә теләһәгеҙ, китмәйәсәк стартаптарҙы финансларға кәрәк. Быны эшләүҙең ике юлы бар: уларҙың китеүенә ҡамасаулаусы ҡағиҙәләр булдырыу йәки уларға тәбиғи рәүештә тамыр йәйгән ваҡытында аҡса биреү. Беренсе ысул — хата, сөнки ул насар стартаптарҙы һайлап алыусы фильтрға әйләнә. Әгәр һеҙҙең шарттарығыҙ стартаптарҙы эшләргә теләмәгән нәмәләрен эшләргә мәжбүр итһә, һеҙҙең аҡсаны бары тик өмөтһөҙ ҡалғандар ғына аласаҡ.
Яҡшы стартаптар финанслау шарты булараҡ башҡа ҡалаға күсәсәк. Әммә улар киләһе тапҡыр инвестиция кәрәк булғанда күсмәйәсәктәренә ризалашмаясаҡ. Шуға күрә уларҙы ҡалдырыуҙың берҙән-бер юлы — уларға бер ҡайҙа ла китергә кәрәкмәҫлек итеп етерлек күләмдә аҡса биреү.
___
Бының өсөн күпме кәрәк булыр? Әгәр стартаптарҙың ҡалағыҙҙан китеүен теләмәһәгеҙ, Кремний үҙәне венчур инвесторҙарының күсеүҙе талап иткән тәҡдимдәре ҡыҙыҡтырмаҫлыҡ дәрәжәлә уларға етерлек аҡса бирергә тейешһегеҙ. Стартап бындай тәҡдимдән баш тарта аласаҡ, әгәр ул (а) һеҙҙең ҡалала төпләнеп өлгөргән дәрәжәгә етһә һәм/йәки (б) шул тиклем уңышлы булып, инвесторҙар күсмәһәләр ҙә уларға аҡса һалырға әҙер торһа.
Стартапты ошондай кимәлгә еткереү күпмегә төшөр? Кәм тигәндә бер нисә йөҙ мең доллар. Wufoo 118 мең доллар менән Тампала тамыр йәйгән кеүек күренә, әммә был — һирәк осрай торған миҫал. Уртаса алғанда, кәм тигәндә ярты миллион кәрәк булыр ине.
Шуға күрә, Y Combinator кеүек һәр стартапҡа 15-20 мең доллар биреп, урындағы кремний үҙәнен үҫтерергә була тигән уй ысынбарлыҡҡа тап килмәҫлек күренһә, сөнки ул ысынлап та шулай. Уларҙың тороп ҡалыуын тәьмин итеү өсөн уларға кәм тигәндә 20 тапҡырға күберәк бирергә тура килер ине.
Шулай ҙа, хатта был да ҡыҙыҡлы перспектива. Ышаныслы булһын өсөн һәр стартапҡа бер миллион доллар китәсәк, тимәк. Әгәр һеҙ һәр ҡайһыһына берәр миллион биреп стартаптарҙы ҡалағыҙҙа ҡалдыра алһағыҙ, бер миллиард долларға мең стартап алып килә алыр инегеҙ. Был, бәлки, һеҙҙе Кремний үҙәненең үҙенән үткәреп ебәрмәҫ, әммә икенсе урынды бирергә мөмкин.
Бер футбол стадионы хаҡына, йәшәү өсөн уңайлы теләһә ниндәй ҡала үҙен донъялағы иң ҙур стартап үҙәктәренең береһенә әйләндерә ала ине.
Өҫтәүенә, был бик күп ваҡытты ла алмаясаҡ. Быны биш йыл эсендә эшләргә мөмкин булыр ине. Бер мэрҙың идара итеү осоронда. Ваҡыт үтеү менән был еңелерәк булыр, сөнки ҡалала стартаптар ни тиклем күберәк булһа, яңыларын килтереү өсөн шул тиклем аҙыраҡ көс талап ителәсәк. Ҡалала мең стартап булған ваҡытҡа венчур инвесторҙары уларҙы Кремний үҙәненә алып китергә шул тиклем ынтылмаҫ инде; киреһенсә, улар бында урындағы офистарын аса башлар. Бына шул саҡта эштәрегеҙ ысынлап та шәп буласаҡ. Һеҙ Үҙәнде алға этәргән кеүек үҙ-үҙен тәьмин итеүсе сынйырлы реакцияны башлап ебәрәсәкһегеҙ.
___
Әммә бына иң ауыр өлөшө башлана. Һеҙгә стартаптарҙы һайлап алырға кәрәк. Быны нисек эшләргә? Стартаптарҙы дөрөҫ һайлай белеү — һирәк һәм ҡиммәтле һәләт, һәм был һәләткә эйә булған бер ус кешене ябай ғына яллап булмай. Был һәләтте үлсәү шул тиклем ҡыйын, хатта хөкүмәт бындай кешеләрҙе ялларға тырышһа, улар һис шикһеҙ яңылыш кешеләрҙе һайлаясаҡ.
Миҫал өсөн, ҡала берәй венчур фондына урындағы бүлексә асыу өсөн аҡса бирә һәм һайлауҙы уларға тапшыра ала. Әммә бындай килешеүгә тик насар венчур фонды ғына ризалашасаҡ. Ҡала түрәләренә улар насар булып күренмәҫ. Улар бик тәьҫирле күренер. Ләкин улар стартаптар һайлауҙа насар буласаҡ. Был — венчур инвесторҙарының хас уңышһыҙлыҡ моделе. Барлыҡ венчур инвесторҙары ла сикләнгән партнерҙарға (limited partners) шәп күренә. Яҡшылар һәм насарҙар араһындағы айырма тик уларҙың эшенең икенсе яртыһында ғына күренә: стартаптарҙы һайлауҙа һәм уларға кәңәш биреүҙә. [2]
Һеҙгә ысынында урындағы бизнес-әхирәттәр (angel investors) даирәһе кәрәк — үҙ стартаптарынан эшләп алған аҡсаһын һалған кешеләр. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бында һеҙ «йомортҡамы әллә тауыҡмы» тигән проблемаға осрайһығыҙ. Әгәр һеҙҙең ҡалағыҙ әлегә стартап үҙәге түгел икән, унда стартаптар ярҙамында байыған кешеләр булмаясаҡ. Ә ситтән инвестор-әхирәттәрҙе йәлеп итеүҙең мин бер ниндәй ҙә юлын күрмәйем. Билдәләмә буйынса улар — бай кешеләр. Уларҙы күсенергә мәжбүр итерлек бер ниндәй стимул да юҡ. [3]
Шулай ҙа, ҡала ситтәге инвесторҙарҙың тәжрибәһенән файҙаланып стартаптарҙы һайлап ала ала ине. Кремний үҙәненең иң күренекле фәрештә-инвесторҙарының исемлеген төҙөү һәм шунан улар аҡса һалған барлыҡ стартаптарҙың исемлеген сығарыу бик ябай булыр ине. Әгәр ҡала был компанияларға күсеү өсөн берәр миллион доллар тәҡдим итһә, башланғыс осорҙағыларҙың күбеһе, моғайын, быға ризалашыр ине.
Был план ҡайһы булып ишетелһә лә, ҡала өсөн яҡшы стартаптарҙы һайлап алыуҙың иң һөҙөмтәле юлы, моғайын, шул булыр ине.
Баштағы инвесторҙарынан айырылыу стартаптарға бер аҙ зыян килтерер. Икенсе яҡтан, өҫтәмә бер миллион доллар уларға йәшәү һәм үҫешеү өсөн күпкә күберәк ваҡыт (runway) бирер ине.
___
Күсерелгән стартаптар иҫән ҡалырмы? Бик мөмкин. Быны белеүҙең берҙән-бер юлы — һынап ҡарау. Ҡала сығымдары күҙлегенән ҡарағанда, был шаҡтай арзан эксперимент булыр ине. Күренекле бизнес-әхирәттәр күптән түгел аҡса һалған 30 стартапты һайлап алығыҙ, һеҙҙең ҡалаға күсһәләр, һәр береһенә миллион доллар бирегеҙ һәм бер йылдан һуң нимә булыуын күрегеҙ. Әгәр улар сәскә ата кеүек күренһә, стартаптарҙы ҙурыраҡ масштабта импортлап ҡарай алаһығыҙ.
Уларҙың ниндәй шарттарҙа китә алыуы тураһында артыҡ ҡаты юридик талаптар ҡуймағыҙ. Бары тик джентльмендарса килешеү генә төҙөгөҙ.
Арзанға төшөрөргә тырышып, башланғыс эксперимент өсөн 10 ғына стартап һайламағыҙ. Әгәр быны артыҡ бәләкәй масштабта эшләһәгеҙ, уңышһыҙлыҡҡа үҙегеҙ юл асаһығыҙ. Стартаптар башҡа стартаптар янында булырға тейеш. 30 стартап бер йәмғиәт итеп тойор өсөн етерлек булыр.
Һеҙ «инкубатор» тип атаған берәй ремонтланған складта уларҙың барыһын бергә эшләргә мәжбүр итмәгеҙ. Ысын стартаптар үҙ майҙандарында эшләргә өҫтөнлөк бирә.
Ысынында, стартаптарға бөтөнләй бер ниндәй ҙә сикләүҙәр ҡуймағыҙ. Стартап ойоштороусылар — башлыса хакерҙар, ә хакерҙар өсөн инструкцияларға ҡарағанда джентльмендарса килешеү күпкә өҫтөнөрәк. Әгәр улар һүҙ биреп ҡул ҡыҫһа, һүҙҙәрендә торасаҡтар. Ләкин уларға йоҙаҡ күрһәтһәгеҙ, беренсе уйҙары — уны нисек ватырға булыр.
Ҡыҙыҡ, 30 стартаплыҡ был экспериментты етерлек кимәлдә бай булған теләһә ниндәй шәхси кеше лә башҡара ала ине. Һәм, әгәр килеп сыҡһа, был ҡалаға ниндәй ҙур баҫым яһар ине. [4]
___
Был аҡсаға алмашҡа ҡала өлөш (акциялар) алырға тейешме? Нигеҙҙә, уларҙың быға хоҡуғы бар, әммә улар стартаптарҙың баһаһын нисек билдәләр? Һеҙ барыһына ла бер үк хаҡ ҡуя алмайһығыҙ: был ҡайһы берәүҙәр өсөн артыҡ түбән булыр (улар баш тартыр), ә икенселәре өсөн артыҡ юғары булыр (сөнки был уларҙың киләһе раундын баһаны төшөрөүсе раундҡа, «down round», әйләндереүе мөмкин). Һәм беҙ стартаптарҙы һайлай белмәйенсә эш итәбеҙ тип алғас, беҙ уларҙы баһалай ҙа алмайбыҙ тип ҡабул итергә тейешбеҙ, сөнки был ғәмәлдә бер үк нәмә.
Стартаптарҙан өлөш алмауҙың тағы бер сәбәбе — стартаптар йыш ҡына насар даны булған эштәргә ҡыҫыла. Танылған оло компаниялар ҙа шулай итә, әммә уларҙы бының өсөн ғәйепләмәйҙәр. Әгәр берәй кем Facebook-та танышҡан кеше тарафынан үлтерелһә, матбуғат был хәбәрҙе Facebook тураһындағы кеүек яҡтыртасаҡ. Әгәр берәй кемде супермаркетта танышҡан кеше үлтерһә, матбуғат быны бары тик бер үлтереү тураһындағы хәбәр кеүек кенә күрһәтәсәк. Шуға күрә аңлағыҙ: әгәр һеҙ стартаптарға инвестиция һалһағыҙ, улар порнография, файлдар уртаҡлашыу йәки популяр булмаған ҡараштарҙы белдереү өсөн ҡулланылған нәмәләр яһарға мөмкин. Был проектты сәйәси көнәркәштәрегеҙ менән берлектә бағыусылыҡ итеүегеҙ яҡшыраҡ булыр, шулай иткәндә улар стартаптар эшләгән нәмәне һеҙгә ҡаршы таяҡ итеп ҡуллана алмаясаҡ.
Шулай ҙа стартаптарға аҡсаны ябай ғына биреп ҡуйыу сәйәси йәһәттән үтә ҡурҡыныс булыр ине. Шуға күрә иң яҡшы план — уны конвертацияланыусы бурыс (convertible debt) итеп биреү, әммә ул тик ысынлап та ҙур раундта ғына, мәҫәлән, 20 миллион доллар булғанда ғына конвертацияланырға тейеш.
___
Был схеманың ни тиклем яҡшы эшләүе ҡалаға бәйле буласаҡ. Портленд кеүек ҡайһы бер ҡалаларҙы стартап үҙәгенә әйләндереү еңел булыр ине, ә Детройт кеүек башҡаларында был ысынлап та ауыр көрәшкә әйләнер ине. Шуға күрә быны эшләп ҡарар алдынан ниндәй ҡалаға эйә булыуығыҙ тураһында үҙ-үҙегеҙгә намыҫлы булығыҙ.
Ҡалағыҙ Сан-Францискоға ни тиклем нығыраҡ оҡшаған булһа, эш шул тиклем еңелерәк барасаҡ. Һеҙҙә һауа торошо яҡшымы? Кешеләр ҡала үҙәгендә йәшәйме, әллә үҙәкте ташлап ҡала янына күскәнме? Ҡаланы «модалы» һәм «толерантлы» тип атарға буламы, әллә ул «традицион ҡиммәттәрҙе» сағылдырамы? Яҡын-тирәлә яҡшы университеттар бармы? Йәйәү йөрөү өсөн уңайлы кварталдар бармы? «Нердтар» үҙҙәрен өйҙәге кеүек тойор инеме? Әгәр был һорауҙарҙың барыһына ла «эйе» тип яуап бирһәгеҙ, һеҙ был схеманы тормошҡа ашырып ҡына ҡалмай, уны һәр стартапҡа бер миллиондан да аҙыраҡ сығым менән башҡара алыр инегеҙ.
Мин аңлайым: ниндәй ҙә булһа бер ҡалала был планды тормошҡа ашырыу өсөн сәйәси ихтыяр булыу ихтималлығы микроскопик дәрәжәлә бәләкәй. Мин бары тик, әгәр берәйһе быны эшләргә теләһә, нимә кәрәк булырын тикшерергә теләнем. Кремний үҙәнен яңынан башланғыс биреп ебәреү ни тиклем ауыр булыр ине? Был бүләктең шул тиклем күп ҡалалар өсөн ҡул етмәҫлек булмауы хаҡында уйланыу үҙе үк ҡыҙыҡ. Шуға күрә, улар барыбер аҡсаларын стадионға сарыф итәсәк булһа ла, кәм тигәндә хәҙер кемдер уларҙан: «Ни өсөн һеҙ Кремний үҙәненә етди дәғүәсе булыу урынына быны һайланығыҙ?» — тип һорай ала.
Иҫкәрмәләр
[1] Бындай төбәк башланғыс фирмаларын асҡан кешеләр һәр ваҡыт асыҡлай: (а) ғариза биреүселәр бары тик урындағы төбәктән генә түгел, бөтә ерҙән килә, һәм (б) урындағы стартаптар ҙа башҡа башланғыс фирмаларға мөрәжәғәт итә. Шулай итеп, ғариза биреүселәр контингенты география буйынса түгел, ә сифат буйынса бүленә.
[2] Ҡыҙыҡ, насар венчур инвесторҙары уңышһыҙлыҡҡа дусар була, сөнки үҙҙәре кеүек кешеләр етәкләгән стартаптарҙы һайлай — презентацияларҙы яҡшы эшләгән, әммә ысынында бер ниндәй ҙә йөкмәткеһе булмаған кешеләрҙе. Был — ялғансының ялғансыны етәкләү осрағы. Һәм унда ҡатнашҡандарҙың барыһы ла шул тиклем ышаныслы күренгәнгә күрә, был фондтарға аҡса һалған сикләнгән партнерҙар (LPs) үҙ табыштарын үлсәгәнгә тиклем нимә барыуын бөтөнләй белмәй.
[3] Хатта һалым ожмахы булыу ҙа ярҙам итмәҫ, тип шикләнәм. Был ҡайһы бер бай кешеләрҙе күсенергә мәжбүр итә, әммә стартаптар өсөн яҡшы бизнес-әхирәт була торған төргә түгел.
[4] Быға иғтибар иткәне өсөн Michael Keenan-ға рәхмәт.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Trevor Blackwell, Jessica Livingston, Robert Morris һәм Fred Wilson-ға рәхмәт белдерәм.