Күп кенә шәһәрләр Силикон үзәнлегенә карап: «Мондый нәрсәне үзебездә ничек булдырып була соң?» — дип сорыйлар. Моны эшләүнең табигый юлы — бай кешеләр яшәргә теләгән урында беренче класслы университет төзү. Силикон үзәнлеге нәкъ шулай барлыкка килде. Ләкин стартапларны финанслау аша бу процессны кыскартып булыр идеме?
Бәлки. Моның өчен нәрсә кирәк булуын карап чыгыйк.
Иң беренче аңларга кирәк булган нәрсә шул: гомумән стартапларны хуплау һәм стартапларны билгеле бер шәһәрдә хуплау — икесе ике төрле мәсьәлә. Икенчесе күпкә кыйммәтрәккә төшә.
Кешеләр кайвакыт үз шәһәрләрендә Y Combinator сыман берәр нәрсә ачып, стартап мохитен яхшыртып булыр дип уйлыйлар, ләкин чынлыкта моның нәтиҗәсе нульгә якын булачак. Мин моны яхшы беләм, чөнки Y Combinator үзе елның яртысын Бостонда уздырган вакытта бу шәһәргә йогынтысы нульгә якын иде. Без акча биргән кешеләр бөтен ил буенча (дөресен әйткәндә, бөтен дөньядан) килә иделәр, ә аннары алар күбрәк акча таба алган урынга китә иде — бу гадәттә Силикон үзәнлеге дигән сүз иде.
Башлангыч (seed) финанслау бизнесы төбәк бизнесы түгел, чөнки бу чорда стартаплар бик мобиль була. Алар бары тик ноутбук тоткан берничә нигезләүче генә. [1]
Әгәр сез стартапларны билгеле бер шәһәрдә хупларга телисез икән, сезгә беркая да китми торган стартапларны финансларга кирәк. Моның ике юлы бар: аларның китүен тыючы кагыйдәләр кертү яки аларның табигый рәвештә тамыр җәйгән яшәү чорында финанслау. Беренче алым — хата, чөнки ул начар стартапларны сайлап алу фильтрына әверелә. Әгәр шартларыгыз стартапларны үзләре теләмәгән нәрсәне эшләргә мәҗбүр итсә, сезнең акчаны бары тик чарасыз калганнар гына алачак.
Яхшы стартаплар финанслау шарты буларак башка шәһәргә күчәчәк. Ләкин алар кабат финанслау кирәк булганда күчмәскә беркайчан да ризалашмаячак. Димәк, аларны монда калдыруның бердәнбер юлы — аларга башка беркая да китәргә кирәкмәслек җитәрлек акча бирү.
___
Моның өчен күпме кирәк булыр? Әгәр сез стартапларның сезнең шәһәрдән китүен теләмисез икән, сез аларга Силикон үзәнлегенең венчур инвесторларыннан күченүне таләп иткән тәкъдим белән кызыксынмаслык дәрәҗәдә күп акча бирергә тиешсез. Стартап мондый тәкъдимнән баш тарта алыр иде, әгәр ул (а) сезнең шәһәрдә тамыр җәйгән һәм/яки (б) инвесторлар алар күченмәсә дә финанслый торган дәрәҗәдә уңышлы булып җитлеккән булса.
Стартапны шушы дәрәҗәгә җиткерү күпмегә төшәр иде? Кимендә берничә йөз мең долларга. Wufoo 118 мең доллар белән Тампа шәһәрендә тамыр җәйгән кебек, ләкин алар — сирәк очрый торган очрак. Уртача алганда, кимендә ярты миллион кирәк булыр иде.
Шуңа күрә, Y Combinator кебек һәр стартапка 15–20 мең доллар биреп, җирле силикон үзәнлеген үстереп була дип уйлау артык алсу хыял кебек тоелса, бу чыннан да шулай. Аларны монда калдырыр өчен сезгә моннан кимендә 20 тапкыр күбрәк бирергә туры киләчәк.
Ләкин бу хәтта үзе дә бик кызыклы перспектива. Куркынычсыз булсын өчен, һәр стартапка берәр миллион доллар кирәк дип уйлыйк. Әгәр сез һәркайсына бер миллион биреп, стартапларны үз шәһәрегездә тоткарлый алсагыз, бер миллиард долларга сез мең стартапны җәлеп итә аласыз. Бу сезне турыдан-туры Силикон үзәнлегеннән арттырып җибәрмәс, ләкин икенче урынны бирергә мөмкин.
Бер футбол стадионы бәясенә, яшәү өчен уңайлы теләсә кайсы шәһәр үзен дөньядагы иң зур стартап үзәкләренең берсенә әйләндерә алыр иде.
Моннан тыш, моңа бик күп вакыт та кирәк булмас иде. Сез моны, мөгаен, биш ел эчендә эшли алыр идегез. Бер мэрның вәкаләт мөддәте эчендә. Һәм вакыт узу белән бу җиңелрәк булыр иде, чөнки шәһәрдә стартаплар никадәр күбрәк булса, яңаларын монда җәлеп итү өчен шулкадәр азрак тырышлык кирәк булыр иде. Шәһәрегездә мең стартап булганда, венчур инвесторлар аларны Силикон үзәнлегенә күчерергә тырышмас иде инде; киресенчә, алар монда үз филиалларын ачар иде. Менә шул чакта хәлегез чыннан да шәп булыр иде. Сез нәкъ Үзәнлекне алга өстерәүче кебек үз-үзен тәэмин итүче чылбырлы реакцияне эшләтеп җибәрер идегез.
___
Ләкин хәзер иң катлаулы өлешкә җиттек. Сезгә стартапларны сайлап алырга кирәк. Моны ничек эшләргә? Стартапларны сайлау — сирәк һәм кыйммәтле осталык, һәм бу осталыкка ия булган бер уч кешене җиңел генә яллап булмый. Һәм бу осталыкны бәяләү шулкадәр авыр ки, әгәр хакимият андый кешеләрне ялларга тырышса, алар, һичшиксез, ялгыш кешеләрне сайлаячак.
Мәсәлән, шәһәр җирле бүлек ачу өчен берәр венчур фондына акча биреп, сайлау хокукын аларга тапшыра алыр иде. Ләкин андый килешүгә начар венчур фонды гына ризалашачак. Алар шәһәр түрәләренә начар күренмәсләр. Алар бик абруйлы булып күренерләр. Ләкин алар стартаплар сайлауда бик начар булырлар. Бу — венчур инвесторларның үзенчәлекле кимчелеге. Барлык венчур инвесторлары да үзләренең чикләнгән партнерларына (LPs) бик тәэсирле булып күренә. Яхшылар белән начарлар арасындагы аерма аларның эше икенче яртысында гына беленә: стартапларны сайлау һәм аларга киңәш бирүдә. [2]
Сезгә чынлыкта җирле фәрештә-инвесторлар (үз стартапларыннан акча эшләгән кешеләр) бассейны кирәк. Ләкин, кызганычка каршы, сез биредә тавык белән күкәй проблемасына очрыйсыз. Әгәр шәһәрегез әлегә кадәр стартап үзәге булмаган икән, анда стартаплардан баеган кешеләр булмаячак. Һәм шәһәрнең читтән фәрештә-инвесторларны җәлеп итүенең мин күз алдына китерә алырлык бернинди дә юлы юк. Тәгъриф буенча, алар болай да бай. Аларны күченергә мәҗбүр итәрлек бернинди кызыксындыру юк. [3]
Ләкин шәһәр үзенеке булмаган инвесторларның тәҗрибәсенә таянып стартапларны сайлый ала. Силикон үзәнлегенең иң күренекле фәрештәләре исемлеген төзү һәм шуннан чыгып алар инвестицияләгән барлык стартаплар исемлеген чыгару бик җиңел булыр иде. Әгәр шәһәр бу компанияләргә күченү өчен берәр миллион доллар тәкъдим итсә, башлангыч чордагыларның күбесе, мөгаен, ризалашыр иде.
Бу план никадәр генә акылсыз тоелмасын, бу шәһәр өчен яхшы стартапларны сайлап алуның иң нәтиҗәле юлыдыр.
Башлангыч инвесторларыннан аерылу стартапларга билгеле бер дәрәҗәдә зыян китерер иде. Икенче яктан, өстәмә миллион доллар аларга яшәр өчен тагын да күбрәк вакыт бирәчәк.
___
Күчереп утыртылган бу стартаплар исән калырмы? Бик мөмкин. Моны белүнең бердәнбер юлы — сынап карау. Шәһәр чыгымнары масштабында караганда, бу шактый арзан эксперимент булыр иде. Күренекле фәрештәләр күптән түгел инвестиция салган 30 стартапны сайлап алыгыз, әгәр алар сезнең шәһәргә күченсә, һәркайсына бер миллион доллар бирегез һәм бер елдан соң нәрсә килеп чыкканын карагыз. Әгәр аларның эшләре гөрләп бара кебек күренсә, сез стартапларны тагын да зуррак масштабта импортлап карый аласыз.
Аларга китәргә рөхсәт ителгән шартларны артык бюрократияләштермәгез. Бары тик джентльменнарча килешү төзегез.
Арзанга чыгып, беренче эксперимент өчен бары тик 10 стартап кына сайларга тырышмагыз. Әгәр сез моны бик кечкенә масштабта эшләсәгез, сез бары тик уңышсызлыкны гына гарантияләячәксез. Стартаплар башка стартаплар арасында булырга тиеш. 30 стартап җәмгыять булып хис итү өчен җитәрлек булыр иде.
Аларның барысын да сез «инкубатор» ясаган ниндидер ремонтланган складта эшләргә мәҗбүр итмәгез. Чын стартаплар үзләренең аерым урыннарында эшләргә өстенлек бирә.
Чынлыкта, стартапларга бернинди чикләүләр дә куймагыз. Стартап нигезләүчеләре — күбесенчә хакерлар, ә хакерлар кагыйдәләргә караганда джентльменнар килешүенә күбрәк буйсыналар. Әгәр алар сүз биреп кулыгызны кыссалар, алар сүзләрендә торачак. Ләкин аларга йозак күрсәтсәгез, аларның беренче уе — аны ничек ачу булыр.
Кызык, 30 стартаплы бу экспериментны җитәрлек дәрәҗәдә бай теләсә кайсы шәхси зат үткәрә алыр иде. Һәм әгәр бу уңышлы килеп чыкса, бу шәһәргә нинди зур басым ясар иде. [4]
___
Шәһәр биргән акчасы өчен акцияләр алырга тиешме? Нигездә, алар моңа хокуклы, ләкин алар стартапларның бәясен ничек билгеләр? Сез барысына да бертигез бәя куя алмыйсыз: бу кайберәүләр өчен бик түбән булыр иде (һәм алар баш тартырлар иде), ә икенчеләр өчен артык югары (чөнки бу аларның киләсе раундын «бәясе төшкән раундка» әйләндерергә мөмкин). Һәм без моны стартаплар сайлый алмыйча башкарабыз дип исәпләгәнгә күрә, без аларның бәясен дә билгели алмыйбыз дип уйларга тиешбез, чөнки бу гамәлдә бер үк нәрсә.
Стартапларның өлешен алмауның тагын бер сәбәбе — стартапларның еш кына шикле эшләр белән бәйле булуында. Бу ныгынган компанияләргә дә хас, ләкин аларны моның өчен гаепләмиләр. Әгәр берәүне Facebook аша танышкан кеше үтерсә, матбугат бу хәбәрне нәкъ менә Facebook турындагы кебек яктыртачак. Әгәр берәүне супермаркетта танышкан кеше үтерсә, матбугат моны бары тик гади бер үтерү турындагы хәбәр кебек кенә кабул итәчәк. Шуңа күрә стартапларга инвестиция салсагыз, алар порнография, файл уртаклашу яки популяр булмаган фикерләрне белдерү өчен кулланыла торган нәрсәләр төзергә мөмкин икәнен аңлагыз. Бу проектны сезгә сәяси көндәшләрегез белән бергәләп финансларга кирәктер, бәлки, шулай булганда алар стартапларның теләсә нинди гамәлен сезгә каршы сугу өчен таяк итеп куллана алмас.
Шулай да, стартапларга акчаны болай гына бирү бик зур сәяси җаваплылык булыр иде. Шуңа күрә иң яхшы план — конвертацияләнә торган бурыч (convertible debt) рәвешендә бирү булыр, ләкин ул бары тик бик зур раундта гына, мәсәлән, 20 миллион долларлык раундта гына акциягә әйләнергә тиеш.
___
Бу схеманың никадәр яхшы эшләве шәһәргә бәйле булачак. Портленд кебек стартап үзәгенә әверелдерү җиңел булган шәһәрләр бар, һәм Детройт кебек чыннан да авыр көрәш таләп итә торган шәһәрләр бар. Шуңа күрә моны сынап караганчы, шәһәрегезнең нинди икәнлеге турында үзегезгә каршы намуслы булыгыз.
Шәһәрегез Сан-Францискога никадәр ныграк охшаган булса, бу шулкадәр җиңелрәк булачак. Һава торышыгыз яхшымы? Кешеләр шәһәр үзәгендә яшиме, әллә алар үзәкне ташлап бистәләргә күченгәнме? Шәһәрне «заманча» һәм «толерант» дип атарлар идеме, әллә «традицион кыйммәтләрне» чагылдыра диярләр идеме? Якын-тирәдә яхшы университетлар бармы? Җәяү йөрерлек кварталлар бармы? Нөрдлар монда үзләрен өйдәге кебек хис итәрләр идеме? Әгәр сез бу сорауларның барысына да «әйе» дип җавап бирсәгез, сез бу схеманы тормышка ашырып кына калмыйча, һәр стартапка бер миллионнан да кимрәк акча тотып эшли алыр идегез.
Мин аңлыйм: теләсә кайсы шәһәрнең бу планны тормышка ашыру өчен сәяси ихтыяры булу ихтималы микроскопик дәрәҗәдә аз. Мин бары тик, берәрсе моны эшләргә теләсә, нәрсә кирәк булыр иде икәнлеген өйрәнергә теләдем. Силикон үзәнлеген тиз генә эшләтеп җибәрү никадәр авыр булыр иде? Бу бүләкнең шундый күп шәһәрләрнең кулы җитәрлек ераклыкта булуы турында уйлау үзе бик мавыктыргыч. Шуңа күрә, алар барыбер акчаларын стадионга сарыф итсәләр дә, хәзер берәү булса да алардан: нигә сез Силикон үзәнлегенә җитди көндәш булу урынына моны эшләргә карар кылдыгыз, дип сорый ала.
Искәрмәләр
[1] Мондый җирле башлангыч фирмаларны ачучы кешеләр һәрвакыт ачыклый: (а) гариза бирүчеләр җирле төбәктән генә түгел, бөтен җирдән килә, һәм (б) җирле стартаплар да башка башлангыч фирмаларга гариза бирә. Нәтиҗәдә, гариза бирүчеләр бассейны географик яктан түгел, ә сыйфат буенча бүленә.
[2] Кызыклысы шул: начар венчур инвесторлар үзләренә охшаган кешеләр — матур сөйли белгән, ләкин эчендә бернинди матдәсе булмаган кешеләр җитәкләгән стартапларны сайлап уңышсызлыкка очрыйлар. Бу — ялганчының ялганчыны җитәкләве очрагы. Һәм катнашучыларның барысы да бик ышандырырлык булганга күрә, бу фондларга акча салучы LPлар (чикләнгән партнерлар) үз керемнәрен үлчәгәнче нәрсә булганын бөтенләй белмиләр.
[3] Хәтта салым оҗмахы булу да ярдәм итмидер, дип уйлыйм. Бу кайбер байларны күченергә мәҗбүр итә, ләкин стартапларда яхшы фәрештә-инвестор була алырлык төрне түгел.
[4] Моңа игътибар иткәне өчен Майкл Кинанга рәхмәт.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска һәм Фред Уилсонга рәхмәт.