Күптән түгел мине бер уй хайран ҡалдырҙы: мин белгән иң уңышлы кешеләр араһында яуыҙ, уҫалдар шул тиклем аҙ. Әлбиттә, сығарылмалар бар, әммә улар ғәжәп дәрәжәлә һирәк осрай.
Уҫаллыҡ — һирәк күренеш түгел. Киреһенсә, интернет беҙгә күрһәткән нәмәләрҙең береһе — кешеләрҙең ни тиклем яуыз була алыуы. Бер нисә тиҫтә йыл элек фәҡәт танылған кешеләр һәм профессиональ яҙыусылар ғына үҙ фекерен баҫтырып сығара ала ине. Хәҙер барыһы ла быны эшләй ала, һәм беҙ элек йәшерелгән яуызлыҡтың «оҙон ҡойроғон» ап-асыҡ күрәбеҙ.
Шулай булһа ла, донъяла уҫал кешеләр шул тиклем күп булған бер мәлдә, мин белгән иң уңышлы кешеләр араһында улар юҡ кимәлендә. Ни өсөн былай? Яуызлыҡ менән уңыш бер-береһенә кире бәйләнештәме?
Был күренештең бер өлөшө, әлбиттә, һайлап алыу яңылышлығына (selection bias) бәйле. Мин фәҡәт билдәле бер өлкәләрҙә эшләгән кешеләрҙе генә беләм: стартап нигеҙләүселәр, программалаусылар, профессорҙар. Башҡа өлкәләрҙәге уңышлы кешеләрҙең яуыз булыуына ышанырға әҙермен. Бәлки, уңышлы хедж-фонд идарасылары уҫалдыр; быны раҫларлыҡ белемем етмәй. Иң уңышлы наркобарондарҙың уҫал булыуы ла ихтимал. Ләкин донъяның ҙур өлөшөндә уҫал кешеләр хакимлыҡ итмәй, һәм был биләмә киңәйә бара һымаҡ.
Ҡатыным һәм Y Combinator-ҙы бергә ойоштороусы Джессика — кеше холҡон рентген кеүек күрә белгән һирәк кешеләрҙең береһе. Уның менән ғаилә ҡороу — аэропорттағы багаж сканеры янында тороуға тиң. Ул стартаптар донъяһына инвестиция банкы эшенән килде, һәм уны һәр ваҡыт ике нәмә ғәжәпләндерә: стартап нигеҙләүсе уңышлы кешеләрҙең күпселеге яҡшы кеше булып сығыуы һәм насар кешеләрҙең стартап ойоштороусы булараҡ мотлаҡ уңышһыҙлыҡҡа осрауы.
Ни өсөн? Минеңсә, бының бер нисә сәбәбе бар. Беренсенән, яуызлыҡ кешене аҡылһыҙ итә. Шуға күрә мин ыҙғыштарҙы яратмайым. Бер ҡасан да талаш-тырышта иң яҡшы эшеңде башҡара алмайһың, сөнки алыштар дөйөм фекерләүгә ҡоролмаған. Еңеү һәр ваҡыт билдәле бер шарттарға һәм ҡатнашыусыларға бәйле. Ыҙғыштарҙа һин оло идеялар уйлап табыу менән түгел, ә бер генә айырым осраҡта эшләй торған хәйләләр табыу менән еңәһең. Шуға ҡарамаҫтан, көрәшеү ысын проблемалар тураһында уйлау менән бер үк кимәлдә көс талап итә. Үҙ мейеһенең нисек эшләүенә битараф булмаған кеше өсөн был айырыуса ауыр: башың бик шәп эшләй, ләкин һин бер ҡайҙа ла алға китмәйһең, тап шул бушҡа өйрөлгән тәгәрмәсле машина кеүек.
Стартаптар һөжүм итеп еңмәй. Улар үрҙәрҙе яулап еңә. Әлбиттә, сығарылмалар бар, әммә ғәҙәттә еңеү юлы — туҡтап һуғышыу түгел, ә алға ынтылыу.
Уҫал нигеҙләүселәрҙең отолоуының тағы бер сәбәбе — улар иң яҡшы белгестәрҙе үҙҙәренә эшкә йәлеп итә алмай. Улар эшкә мохтаж булғанға күрә генә үҙҙәренә түҙәсәк кешеләрҙе яллай ала. Әммә иң яҡшы белгестәрҙең башҡа һайлау мөмкинлектәре лә бар. Яуыз кеше иң шәп белгестәрҙе үҙенә эшләргә күнндерә алмай, тик ул үтә ышандырырлыҡ һөйләмәһә генә. Ә иң яҡшы белгестәр булыуы теләһә ниндәй ойошмаға ярҙам итһә лә, стартаптар өсөн был иң мөһим шарт булып тора.
Бында тағы бер өҫтәмә көс тә бар: әгәр бөйөк эштәр башҡарырға теләһәгеҙ, мәрхәмәтлелек рухы менән илһамланыу ҙур ярҙам итә. Иң бай булып сыҡҡан стартап нигеҙләүселәр — аҡса өсөн генә эшләгәндәр түгел. Аҡсаға ҡыҙыҡҡандар һәр уңышлы стартап үҙ юлында осратҡан компанияны һатып алыу тураһындағы ҙур тәҡдимдәрҙе ҡабул итә лә ҡуя. [1] Ә алға барыуҙы дауам иткәндәрҙе бөтөнләй башҡа нәмә рухландыра. Улар быны туранан-тура әйтмәҫкә лә мөмкин, әммә ғәҙәттә донъяны яҡшыртырға тырышалар. Был иһә донъяны яҡшыртырға ынтылған кешеләрҙең тәбиғи өҫтөнлөккә эйә булыуын аңлата. [2]
Иң тулҡынландырғысы — стартаптар яуызлыҡ менән уңыш бер-береһенә кире бәйләнештә булған осраҡлы бер өлкә генә түгел. Бындай эш — беҙҙең киләсәк.
Тарихтың күпселек өлөшөндә уңыш сикле ресурстарҙы контролдә тотоуҙы аңлатҡан. Кешеләр быға һуғышып өлгәшкән — күсмә малсыларҙың һунарсы-сүпләүселәрҙе уңайһыҙ ерҙәргә ҡыҫырыҡлап сығарыуы кеүек тура мәғәнәләме, әллә Алтын быуат финанс гиганттарының тимер юл монополияларын төҙөү өсөн бер-береһе менән көрәшеүе кеүек күсмә мәғәнәләме. Тарихтың күп өлөшөндә уңыш нулле суммалы уйындарҙа (zero-sum games) еңеүҙе аңлатҡан. Һәм уларҙың күпселегендә яуызлыҡ ҡамасау түгел, бәлки киреһенсә өҫтөнлөк булған.
Был хәл үҙгәрә бара. Хәҙер мөһим булған уйындар нулле суммалы булыуҙан туҡтай. Һин сикле ресурстарҙы тартып алыу өсөн көрәшеп түгел, ә яңы идеялар уйлап табып һәм яңы нәмәләр тыуҙырып еңәһең. [3]
Яңы идеялар арҡаһында еңеү мөмкин булған уйындар электән булған. Б. э. т. өсөнсө быуатта Архимед ошо рәүешле еңеүгә ирешкән. Һәр хәлдә, ябырылып килгән Рим армияһы уны үлтергәнгә тиклем. Был иһә был үҙгәрештәрҙең ни өсөн бара башлағанын аңлата: яңы идеялар әһәмиәткә эйә булһын өсөн билдәле бер кимәлдәге граждандар тәртибе кәрәк. Һәм был һуғыштың булмауы ғына түгел. Бынан тыш, ун туғыҙынсы быуат магнаттары бер-береһенә ҡаршы, ә коммунистик илдәр үҙ граждандарына ҡаршы ҡулланған иҡтисади көсләүҙе лә булдырмаҫҡа кәрәк. Кешеләр үҙҙәре тыуҙырған нәмәне тартып ала алмаясаҡтарын тойорға тейеш. [4]
Фекер эйәләре өсөн был һәр ваҡыт шулай булған, шуға күрә был тенденция уларҙан башланған. Тарихтағы уҫал булмаған уңышлы шәхестәр тураһында уйлағанда, һеҙ математиктарҙы, яҙыусыларҙы һәм рәссамдарҙы иҫкә төшөрәһегеҙ. Ҡыҙыҡлыһы шул: уларҙың эш ысулы киң тарала бара һымаҡ. Интеллектуалдар уйнаған уйындар реаль донъяға үтеп инә, һәм был яуызлыҡ менән уңыш араһындағы тарихи бәйләнеште кире яҡҡа үҙгәртә.
Шуға күрә мин был хаҡта уйланып ҡарауыма бик шатмын. Джессика менән мин балаларыбыҙҙы бер ҡасан да уҫал булмаҫҡа өйрәтергә тырыштыҡ. Беҙ шау-шыуға ла, тәртипһеҙлеккә лә, файҙаһыҙ аҙыҡҡа ла түҙә алабыҙ, әммә яуызлыҡҡа түгел. Хәҙер минең уны тыйырға тағы бер сәбәбем һәм быны эшләгәндә ҡулланырлыҡ яңы дәлилем бар: яуыз булыу һине уңышһыҙлыҡҡа илтә.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин һатып алыу тәҡдимен ҡабул иткән бөтә ойоштороусылар ҙа фәҡәт аҡсаға ғына ҡыҙыға тип әйтмәйем, ә бындай тәҡдимдәрҙе кире ҡаҡҡандарҙың маҡсаты аҡса түгеллеген белдерәм. Бынан тыш, кешенең аҡсаға ынтылыуының мәрхәмәтле сәбәптәре лә булыуы мөмкин — мәҫәлән, ғаиләң тураһында ҡайғыртыу йәки донъяны яҡшыртыусы проекттарҙа иркен эшләү өсөн.
[2] Һәр уңышлы стартап донъяны яҡшырта тип әйтеү ауыр. Ләкин уларҙы ойоштороусылар, ата-әсәләр кеүек, быға ихлас ышана. Уңышлы нигеҙләүселәр үҙ компанияларына ғашиҡ була. Һәм был мөхәббәт кешеләрҙең бер-береһенә ҡарата булған һөйөүе кеүек үк һуҡыр булһа ла, ул — ихлас.
[3] Питер Тиль уңышлы ойоштороусылар барыбер монополияларҙы контролдә тотоу иҫәбенә байый, бары тик был монополияларҙы тартып алмайынса, үҙҙәре төҙөй тип билдәләр ине. Һәм был башлыса дөрөҫ булһа ла, ул еңеүсе кешенең төрөндә ҙур үҙгәреш булыуын аңлата.
[4] Ғәҙеллек өсөн шуны әйтергә кәрәк: римдар Архимедты махсус үлтерергә теләмәгән. Рим хәрби етәксеһе уның ғүмерен һаҡлап ҡалырға махсус бойороҡ биргән була. Ләкин барыбер сыуалыш ваҡытында ул һәләк була.
Етәрлек дәрәжәлә тәртип булмаған замандарҙа хатта фекерләү ҙә сикле ресурстарҙы контролдә тотоуҙы талап итә, сөнки тере ҡалыу үҙе лә сикле ресурсҡа әйләнә.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтман, Рон Конвей, Дэниел Гэкл, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Джефф Ралстон һәм Фред Уилсонға рәхмәтемде белдерәм.