Күптән түгел мине бер фикер гаҗәпләндерде: мин белгән иң уңышлы кешеләр арасында явызлар ни дәрәҗәдә аз. Кагыйдәдән чыгарылмалар бар, әмма алар гаҗәеп дәрәҗәдә аз.
Явызлык — сирәк очрый торган нәрсә түгел. Чынлыкта, интернет безгә күрсәткән нәрсәләрнең берсе — кешеләрнең никадәр явыз була алуы. Берничә дистә ел элек үз фикерләрен бары тик мәшһүр шәхесләр һәм профессиональ язучылар гына бастыра ала иде. Хәзер исә моны һәркем эшли ала, һәм без барыбыз да элек яшерен булган явызлыкның «озын койрыгын» күрә алабыз.
Шулай да, дөньяда ачыктан-ачык күп явыз кеше булса да, мин белгән иң уңышлы кешеләр арасында алар диярлек юк. Монда нәрсә бара? Явызлык белән уңыш кире пропорциональ бәйләнештәме?
Моның бер сәбәбе, әлбәттә, сайлап алудагы тайпылыш (selection bias). Мин билгеле бер өлкәләрдә эшләүче кешеләрне генә беләм: стартапка нигез салучылар, программачылар, профессорлар. Башка өлкәләрдәге уңышлы кешеләрнең явыз булуына ышанырга әзермен. бәлки, уңышлы хедж-фонд идарәчеләре явыздыр; анык әйтер өчен мин җитәрлек белмим. Иң уңышлы наркобароннарның явыз булуы бик ихтимал. Ләкин дөньяда явыз кешеләр хакимлек итмәгән зур өлешләр бар, һәм бу территория киңәя бара төсле.
Минем хатыным һәм Y Combinator нигезчедәше Джессика — кеше холкын рентген кебек күрә белүче сирәк кешеләрнең берсе. Аңа өйләнгән булу — аэропорттагы багаж сканеры янында торуга тиң. Ул стартаплар дөньясына инвестиция банкыннан килде һәм һәрвакыт ике нәрсәгә таң кала иде: уңышлы стартап нигезчеләренең никадәр тотрыклы рәвештә яхшы кеше булып чыгуына һәм начар кешеләрнең стартап нигезчесе буларак шулкадәр даими уңышсызлыкка очравына.
Ни өчен? Минемчә, моның берничә сәбәбе бар. Беренчесе — явызлык кешене юләрләндерә. Менә ни өчен мин талаш-сугышларны яратмыйм. Сугышта сез беркайчан да иң яхшы нәтиҗәгә ирешә алмыйсыз, чөнки сугышлар җитәрлек дәрәҗәдә универсаль түгел. Җиңү һәрвакыт конкрет вазгыятькә һәм катнашучы кешеләргә бәйле. Сез зур идеяләр турында уйлап түгел, ә бары тик бер конкрет очракта гына эшли торган хәйләләр табып җиңәсез. Шул ук вакытта сугышу чын проблемалар турында уйлау кебек үк күп көч таләп итә. Үз миенең ничек кулланылуы турында кайгырткан кеше өчен бу аеруча газаплы: миегез бик тиз эшли, әмма сез урыннан кузгалмыйсыз, бу көпчәкләре ялган әйләнүче машинага охшаган.
Стартаплар һөҗүм итеп җиңми. Алар өстен чыгып (transcending) җиңә. Әлбәттә, чыгармалар бар, әмма гадәттә җиңү юлы — туктап сугышу түгел, ә алга чабу.
Явыз нигезчеләрнең оттыруының тагын бер сәбәбе — алар үзләренә эшләү өчен иң яхшы кешеләрне җәлеп итә алмый. Алар эшкә мохтаҗ булганга гына үзе белән килешәчәк кешеләрне яллый ала. Ләкин иң яхшы кешеләрнең башка сайлау мөмкинлекләре бар. Явыз кеше, әгәр гадәттән тыш күндерүчән булмаса, иң яхшы кешеләрне үзенә эшләргә үгетли алмый. Иң яхшы кешеләрнең булуы теләсә кайсы оешмага ярдәм итсә дә, стартаплар өчен бу хәлиткеч әһәмияткә ия.
Монда тагын бер өстәмә көч эшли: әгәр сез бөек нәрсәләр төзергә телисез икән, игелекле булу рухы сезгә ярдәм итә. Ахыр чиктә иң баеп киткән стартап нигезчеләре — акча артыннан куучылар түгел. Акчага кызыккан кешеләр юл өстендә һәрбер уңышлы стартапка диярлек тәкъдим ителә торган компанияне сатып алу турындагы эре килешүне кабул итәләр. [1] Ә алга баруны дәвам итүчеләрне бөтенләй башка нәрсә йөртә. Алар моны ачыктан-ачык әйтмәскә дә мөмкин, ләкин алар гадәттә дөньяны яхшыртырга омтылалар. Димәк, дөньяны яхшыртырга теләгән кешеләр табигый өстенлеккә ия. [2]
Иң дулкынландыргычы шул: стартаплар — явызлык белән уңыш кире пропорциональ булган очраклы бер эш төре генә түгел. Мондый төр эш — киләчәкнең үзе.
Тарихның күпчелек өлешендә уңыш кыт ресурслар өстеннән контроль дигәнне аңлаткан. Кеше моңа көрәш юлы белән ирешкән — терлекче күчмә халыкларның аучы-җыючыларны уңайсыз җирләргә кысрыклап чыгаруындагы туры мәгънәсендә булсынмы, әллә «Алтын гасыр» финансистларының тимер юл монополияләрен төзү өчен бер-берсе белән көч сынашуындагы күчерелмә мәгънәдә булсынмы. Тарихның күпчелек өлешендә уңыш нульле суммалы уеннарда җиңүне аңлаткан. Һәм аларның күбесендә явызлык киртә түгел, ә бәлки өстенлек булгандыр.
Бу үзгәрә. Иң мөһим уеннар көннән-көн нульле суммалы булмый бара. Сез көннән-көн кыт ресурсны контрольдә тоту өчен көрәшеп түгел, ә яңа идеяләр тудырып һәм яңа нәрсәләр төзеп җиңәсез. [3]
Яңа идеяләр ярдәмендә җиңә торган уеннар электән үк булган. Безнең эрага кадәр өченче гасырда Архимед нәкъ шулай итеп җиңгән. Бер төркем басып алучы Рим армиясе аны үтергәнче, ким дигәндә. Бу хәл ни өчен мондый үзгәреш баруын яхшы күрсәтә: яңа идеяләр мөһим булсын өчен, сезгә ниндидер дәрәҗәдә ватандашлар тәртибе кирәк. Һәм сугыш булмау гына түгел. Сезгә шулай ук унтугызынчы гасыр магнатлары бер-берсенә карата, ә коммунистик илләр үз гражданнарына карата кулланган икътисади көч куллануны да булдырмый калырга кирәк. Кешеләр үзләре ясаган нәрсәне урлап булмый икәнен тоярга тиеш. [4]
Фикер ияләре өчен бу һәрвакыт шулай булган, һәм бу тенденция нәкъ менә алардан башланып киткән. Тарихтагы рәхимсез булмаган уңышлы кешеләр турында уйлаганда, сезнең күз алдыгызга математиклар, язучылар һәм рәссамнар килә. Иң кызыгы шул: аларның эш итү рәвеше (m.o.) тарала бара төсле. Интеллектуаллар уйнаган уеннар реаль дөньяга үтеп керә, һәм бу явызлык белән уңыш арасындагы мөнәсәбәтнең тарихи полярлыгын капма-каршы якка үзгәртә.
Шуңа күрә мин моның турында туктап уйлануыма чыннан да бик шатмын. Джессика белән мин балаларыбызны явыз булмаска өйрәтү өчен һәрвакыт күп көч куйдык. Без тавышка, тәртипсезлеккә һәм файдасыз ризыкка түземле карыйбыз, ләкин явызлыкка түгел. Һәм хәзер минем аңа каршы көрәшергә өстәмә сәбәбем дә, моны эшләгәндә кулланыр өчен өстәмә дәлилем дә бар: явыз булу сезне уңышсызлыкка китерә.
Искәрмәләр
[1] Мин компанияне сату турындагы зур тәкъдимнәрне кабул итүче барлык нигезчеләр дә бары тик акча белән генә кызыксына дип әйтмим, ә киресенчә, кабул итмәүчеләрнең акча өчен генә эшләмәвен әйтәм. Моннан тыш, акча артыннан кууда игелекле ниятләр дә булырга мөмкин — мәсәлән, гаиләң турында кайгырту яки дөньяны яхшырта торган проектлар өстендә иркенләп эшләү өчен.
[2] Һәр уңышлы стартап дөньяны яхшырта дип әйтү икеле. Ләкин аларның нигезчеләре, ата-аналар кебек үк, чын күңелдән шулай дип ышана. Уңышлы нигезчеләр үз компанияләренә гашыйк. Һәм бу мәхәббәт кешеләрнең бер-берсенә булган мәхәббәте кебек үк сукыр булса да, ул ихлас.
[3] Питер Тиль уңышлы нигезчеләр барыбер монополияләрне контрольдә тоту исәбенә баюларын, әмма бу монополияләрне тартып алу урынына үзләре төзүләрен искәртеп үтәр иде. Һәм бу күбесенчә дөрес булса да, ул җиңүче кешеләрнең тибында зур үзгәреш булуын аңлата.
[4] Гаделлек өчен әйтик, римлылар Архимедны үтерергә теләмәгәннәр. Рим командиры аны исән калдырырга махсус боерык биргән. Ләкин чуалыш вакытында ул барыбер үтерелгән.
Җитәрлек дәрәҗәдә тәртипсез чорларда хәтта фикерләү дә кыт ресурсларны контрольдә тотуны таләп итә, чөнки яшәүнең үзе үк кыт ресурс булып тора.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Рон Конвей, Дэниел Гэкл, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Джефф Ралстон һәм Фред Уилсонга рәхмәт белдерәм.