Жақында мен танитын ең табысты адамдардың арасында зұлым, қатыгез жандардың соншалықты аз екені мені таңғалдырды. Әрине, ерекшеліктер бар, бірақ олар таңғаларлықтай аз.
Зұлымдық — сирек кездесетін нәрсе емес. Шын мәнінде, интернет бізге адамдардың қаншалықты зұлым бола алатынын көрсеткен нәрселердің бірі болды. Бірнеше онжылдық бұрын өз пікірін тек танымал адамдар мен кәсіби жазушылар ғана жариялай алатын. Қазір кез келген адам жариялай алады, және біз бұрын жасырын болып келген зұлымдықтың ұзақ созылған ізін («long tail») көре аламыз.
Десе де, айналада зұлым адамдар көп болғанымен, мен танитын ең табысты адамдардың арасында олар іс жүзінде жоқтың қасы. Мұнда не болып жатыр? Зұлымдық пен табыс бір-біріне кері пропорционал ма?
Мұның бір себебі, әрине, таңдау бұрмалануында (selection bias). Мен тек белгілі бір салаларда жұмыс істейтін адамдарды ғана танимын: стартап негізін қалаушылар, бағдарламашылар, профессорлар. Басқа салалардағы табысты адамдардың қатыгез, зұлым екеніне сенуге дайынмын. Мүмкін табысты хэдж-қор басқарушылары зұлым шығар; бұл туралы нақты айтатындай көп білмеймін. Ең табысты наркобарондардың зұлым екені әбден мүмкін көрінеді. Бірақ әлемде кем дегенде зұлым адамдар билік жүргізбейтін үлкен бөліктер бар, және бұл аумақ барған сайын кеңейіп келе жатқан сияқты.
Менің әйелім әрі Y Combinator тең құрылтайшысы Джессика — адамның мінезін рентгендей көре алатын сирек жандардың бірі. Оған үйленген адамның күйі әуежайдағы жүк сканерінің қасында тұрғандай. Ол стартап әлеміне инвестициялық банкингтен келді, және табысты стартап негізін қалаушылардың қаншалықты жүйелі түрде жақсы адамдар болып шығатынына, ал жаман адамдардың стартап негізін қалаушы ретінде қаншалықты жүйелі түрде сәтсіздікке ұшырайтынына әрқашан таңғалатын.
Неліктен? Меніңше, бұған бірнеше себеп бар. Біріншіден, зұлым болу адамды ақымақ етеді. Сол себепті мен ұрыс-керісті жек көремін. Сіз ешқашан ұрыс кезінде өзіңіздің ең жақсы нәтижеңізді көрсете алмайсыз, өйткені ұрыс-керіс жеткілікті деңгейде жалпылама бола алмайды. Жеңіс әрқашан жағдайға және оған қатысушы адамдарға байланысты болады. Сіз ұрыста ауқымды идеяларды ойлау арқылы емес, нақты бір жағдайда жұмыс істейтін айла-шарғыларды табу арқылы жеңесіз. Соған қарамастан, ұрысу шынайы мәселелер туралы ойланумен бірдей күш-жігерді талап етеді. Бұл өз миының қалай қолданылатынына бейжай қарамайтын адам үшін әсіресе ауыр: дөңгелегі босқа айналған көлік сияқты, миыңыз қатты жұмыс істейді, бірақ ешқайда алға жылжымайсыз.
Стартаптар шабуылдау арқылы жеңбейді. Олар одан асып түсу арқылы жеңеді. Әрине, ерекшеліктер бар, бірақ әдетте жеңіске жетудің жолы — тоқтап қалып ұрысу емес, алға қарай заулау.
Зұлым құрылтайшылардың жеңілуінің тағы бір себебі — олар өздеріне ең жақсы адамдарды жұмысқа тарта алмайды. Олар жұмыс қажет болғандықтан өздеріне шыдайтын адамдарды жалдай алады. Бірақ ең жақсы адамдардың басқа да таңдаулары бар. Зұлым адам өте сендіргіш болмаса, ең мықты адамдарды өзіне жұмыс істеуге көндіре алмайды. Ал ең жақсы мамандардың болуы кез келген ұйымға көмектескенімен, стартаптар үшін бұл аса маңызды.
Сондай-ақ мұнда толықтырушы күш те бар: егер сіз керемет нәрселер жасағыңыз келсе, ізгілік рухымен әрекет ету көмектеседі. Соңында ең бай болатын стартап негізін қалаушылар — ақша қуғандар емес. Ақша қуғандар кез келген дерлік табысты стартап жол бойы алатын сатып алу туралы үлкен ұсынысты қабылдап кетеді. [1] Ал әрі қарай жалғастыратындар басқа нәрсемен жігерленеді. Олар мұны ашық айтпауы мүмкін, бірақ әдетте әлемді жақсартуға тырысады. Бұл дегеніміз, әлемді жақсартуға ұмтылатын адамдардың табиғи артықшылығы бар деген сөз. [2]
Қуантарлығы, стартаптар — зұлымдық пен табыс кері байланысты болатын кездейсоқ бір жұмыс түрі ғана емес. Мұндай жұмыс түрі — болашақтың еншісінде.
Тарихтың көп бөлігінде табыс тапшы ресурстарды бақылауды білдірді. Адамдар бұған күрес арқылы қол жеткізді, мейлі ол мал баққан көшпенділердің аңшы-терімшілерді шөл-шөлейт жерлерге ығыстырған кездегі тікелей соғыс түрінде болсын, немесе Алтын ғасыр қаржыгерлерінің теміржол монополияларын құру үшін өзара тартысы сияқты метафоралық мағынада болсын. Тарихтың көп бөлігінде табыс нөлдік қосындысы бар ойындардағы жеңісті білдірді. Ал олардың көпшілігінде зұлымдық кедергі емес, керісінше артықшылық болуы әбден мүмкін еді.
Бұл өзгеріп келеді. Маңызды ойындар барған сайын нөлдік қосындысыз бола түсуде. Барған сайын сіз тапшы ресурсты бақылау үшін күресу арқылы емес, жаңа идеялар табу және жаңа нәрселер жасау арқылы жеңіске жетесіз. [3]
Жаңа идеялар табу арқылы жеңіске жететін ойындар бұрыннан бар. Біздің дәуірімізге дейінгі үшінші ғасырда Архимед дәл осылай жеңіске жеткен болатын. Кем дегенде, басып кірген Рим әскері оны өлтіргенге дейін. Бұл осы өзгерістің неліктен болып жатқанын көрсетеді: жаңа идеялардың маңызы болуы үшін белгілі бір деңгейдегі азаматтық тәртіп қажет. Және бұл жай ғана соғыстың болмауы емес. Сондай-ақ он тоғызыншы ғасырдағы магнаттардың бір-біріне қарсы қолданған немесе коммунистік елдердің өз азаматтарына қарсы жасаған экономикалық зорлық-зомбылық түрлеріне жол бермеу керек. Адамдар өздері жасаған нәрсені ешкім тартып ала алмайтынын сезінуі тиіс. [4]
Ойшылдар үшін бұл әрқашан солай болған, сондықтан бұл үрдіс солардан басталды. Тарихтағы қатыгез болмаған табысты адамдарды еске алсаңыз, ойыңызға математиктер, жазушылар және өнер адамдары келеді. Қуантарлығы, олардың жұмыс істеу тәсілі кеңінен таралып келе жатқан сияқты. Интеллектуалдар ойнайтын ойындар шынайы өмірге еніп жатыр, және бұл зұлымдық пен табыс арасындағы тарихи қарама-қарсылықтың бағытын өзгертуде.
Сондықтан бұл туралы тоқтап, ой жүгірткеніме өте қуаныштымын. Джессика екеуміз балаларымызға зұлым болмауды үйрету үшін әрқашан көп еңбектендік. Біз шуға да, бейберекеттікке де, пайдасыз тағамға да төзе аламыз, бірақ зұлымдыққа емес. Енді менде бұған тосқауыл қою үшін қосымша себеп те, солай жасаған кезде қолданатын қосымша дәлел де бар: зұлым болу сізді сәтсіздікке ұшыратады.
Notes
[1] Мен үлкен сатып алу ұсыныстарын қабылдайтын құрылтайшылардың барлығы тек ақша қуғандар деп айтып отырған жоқпын, керісінше, оны қабылдамайтындар ақша қуғандар емес екенін айтамын. Оның үстіне, ақша қуудың да ізгі ниетті себептері болуы мүмкін — мысалы, отбасын асырау немесе әлемді жақсартатын жобалармен еркін айналысу үшін.
[2] Әрбір табысты стартап әлемді жақсартады деу екіталай. Бірақ олардың негізін қалаушылар, ата-аналар сияқты, солай екеніне шын жүректен сенеді. Табысты құрылтайшылар өз компанияларына ғашық. Ал махаббаттың бұл түрі адамдардың бір-біріне деген сүйіспеншілігі сияқты соқыр болғанымен, ол шынайы.
[3] Питер Тиль табысты құрылтайшылар бәрібір монополияларды бақылау арқылы байитынын, тек олар басып алған емес, өздері құрған монополиялар екенін атап өтер еді. Бұл көбіне рас болғанымен, жеңіске жететін адам түрінің үлкен өзгеріске ұшырағанын білдіреді.
[4] Шынын айтқанда, римдіктердің Архимедті өлтіру ниеті болған жоқ. Рим қолбасшысы оны аман сақтау туралы арнайы бұйрық берген еді. Бірақ ол бәрібір бейберекетсіздік кезінде қаза тапты.
Жеткілікті деңгейде бейберекет замандарда, тіпті ойланудың өзі тапшы ресурстарды бақылауды талап етеді, өйткені жай ғана өмір сүрудің өзі тапшы ресурсқа айналады.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Рон Конвейге, Дэниел Гэклге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Джефф Ралстонға және Фред Уилсонға алғыс айтамын.