(Был эссе MIT-ла һөйләнгән телмәргә нигеҙләнгән.)
Һуңғы ваҡытҡа тиклем сығарылыш курсы студенттарының ике генә һайлауы бар ине: эшкә урынлашыу йәки аспирантураға инеү. Минеңсә, көндән-көн өсөнсө вариант та күберәк тараласаҡ: үҙ стартапыңды башлау. Ләкин был күренеш ни тиклем киң ҡолас алыр?
Ғәҙәти юл барыбер эшкә урынлашыу булып ҡалырына шигем юҡ, әммә стартап асыу аспирантура кеүек үк популяр булып китеүе бик мөмкин. 90-сы йылдар аҙағында минең профессор дуҫтарым аспиранттар таба алмауҙарына зарлана торғайны, сөнки бөтә өлкән курс студенттары стартаптарға эшкә китә ине. Был хәлдең ҡайтыуына мин ғәжәпләнмәҫ инем, әммә бер айырма менән: был юлы улар башҡаларҙың эшендә эшләү урынына үҙҙәренекен асасаҡ.
Иң ынтылышлы студенттар ошо урында һорар: ниңә уҡыу тамамлағанды көтөргә? Ниңә колледжда уҡыған ваҡытта уҡ стартап башламаҫҡа? Дөрөҫөн әйткәндә, ниңә ғөмүмән колледжға барырға? Уның урынына ниңә стартап башламаҫҡа?
Йыл ярым элек мин бер сығыш яһаным, унда Yahoo, Google һәм Microsoft нигеҙләүселәренең уртаса йәше 24 булғанын, әгәр аспиранттар стартап аса ала икән, ниңә студенттар булдыра алмаһын тип әйттем. Быны һорау рәүешендә әйтеүемә шатмын, сөнки хәҙер был бары тик риторик һорау ғына түгел ине тип үҙемде йуата алам. Ул ваҡытта стартап нигеҙләүселәр өсөн ниндәйҙер түбәнге йәш сиге булырға тейешлеген күҙ алдына ла килтерә алмай инем. Уҡыуҙы тамамлау — биологик түгел, ә бюрократик үҙгәреш кенә. Һәм, әлбиттә, техник яҡтан күпселек аспиранттар кеүек үк белемле студенттар бар. Ни өсөн һуң студенттар аспиранттар кеүек үк уңышлы стартаптар аса алмаҫҡа тейеш?
Хәҙер мин уҡыу тамамланғас бер нәмәнең ысынлап та үҙгәреүен аңлайым: һеҙ уңышһыҙлыҡҡа осраған осраҡта ҡулланырлыҡ ҙур һылтауҙан мәхрүм булаһығыҙ. Тормошоғоҙ ни тиклем генә ҡатмарлы булмаһын, башҡалар, шул иҫәптән ғаиләгеҙ һәм дуҫтарығыҙ, ваҡ-төйәкте ситкә ҡағып, билдәле бер ваҡытта һеҙҙең бер генә төп шөғөлөгөҙ бар тип ҡабул итәсәк. Әгәр һеҙ колледжда уҡып йөрөп, йәй көнө программа яҙып аҡса эшләһәгеҙ, һеҙ барыбер студент булып күренәһегеҙ. Әгәр инде уҡыуҙы бөтөрөп, программалаусы булып эшкә инһәгеҙ, шунда уҡ барыһы өсөн дә программалаусыға әүереләсәкһегеҙ.
Уҡыған саҡта стартап башлауҙың төп проблемаһы шунда: унда ҡотолоу юлы тәбиғи рәүештә ҡаралған. Әгәр һеҙ өсөнсө һәм дүртенсе курстар араһындағы йәйҙә стартап башлаһағыҙ, барыһы ла быны йәйге эш тип кенә ҡабул итәсәк. Шуға күрә бер нимә лә килеп сыҡмаһа — ҙур ҡайғы түгел; көҙ көнө башҡа студенттар менән бергә уҡырға бараһығыҙ; бер кем дә һеҙҙе уңышһыҙлыҡҡа осраған тип һанамай, сөнки төп шөғөлөгөҙ — студент булыу, ә унда һеҙ һынатманығыҙ. Ә инде бер генә йыл һуңыраҡ, уҡыуҙы бөтөргәс стартап башлаһағыҙ, һәм көҙөн аспирантураға инмәһәгеҙ, был стартап барыһы өсөн дә төп эшегеҙ булып күренәсәк. Һеҙ инде хәҙер стартап нигеҙләүсеһе, тимәк, һеҙ быны яҡшы башҡарырға тейешһегеҙ.
Күпселек кеше өсөн тиҫтерҙәрҙең фекере — иң көслө дәртләндереүсе көс, ул хатта күпселек стартап нигеҙләүселәренең номиналь маҡсаты булған байығыуҙан да көслөрәк. [1] Һәр финанслау циклының яҡынса бер айы үткәс, беҙҙә Прототип Көнө (Prototype Day) тигән сара үтә, унда һәр стартап башҡаларға әлегә ҡәҙәр нимәгә өлгәшкәнен күрһәтә. Уларға башҡа бер ниндәй ҙә өҫтәмә дәртләндереү кәрәкмәй кеүек күренеүе мөмкин. Улар үҙҙәренең шәп яңы идеяһы өҫтөндә эшләй; яҡын киләсәккә аҡсалары бар; һәм улар ике генә һөҙөмтәһе булған уйын уйнай: байлыҡ йәки уңышһыҙлыҡ. Был етерлек дәртләндереү булыр кеүек. Шулай ҙа күрһәтеү мөмкинлеге уларҙың күпселеген ҡабаланып эшләргә мәжбүр итә.
Хатта һеҙ стартапты бары тик байығыу маҡсаты менән башлаһағыҙ ҙа, алырға мөмкин булған аҡса күпселек ваҡытта бик теоретик булып күренә. Һәр көн һайын һеҙҙе алға этәргән нәмә — башҡалар алдында оятҡа ҡалмау теләге.
Бәлки, һеҙ быны үҙгәртә алмайһығыҙҙыр. Үҙгәртә алһағыҙ ҙа, быны теләр инегеҙ тип уйламайым; тиҫтерҙәренең уның тураһында ни уйлауына ысынында бөтөнләй битараф булған кеше, моғайын, психопаттыр. Шуға күрә иң яҡшыһы — был көскә елгә ҡараған кеүек ҡарау һәм кәмәгеҙҙе шуға яраҡлаштырыу. Әгәр тиҫтерҙәрегеҙҙең һеҙҙе ниндәйҙер йүнәлешкә этәрәсәген беләһегеҙ икән, яҡшы тиҫтерҙәр һайлағыҙ һәм үҙегеҙгә оҡшаған йүнәлешкә этәрерлек итеп урынлашығыҙ.
Уҡыу тамамланыу менән өҫтөнлөк иткән елдәр үҙгәрә, ә улар ҙур әһәмиәткә эйә. Стартап башлау шул тиклем ауыр, хатта уңышҡа өлгәшкәндәр өсөн дә был ҡыл өҫтөндә тороу менән бер. Хәҙерге ваҡытта стартап ни тиклем бейектә осмаһын, уның осоу-ултырыу һыҙаты осондағы ағастарға тейеп киткән шассиһында әле лә бер нисә япраҡ ҡалғандыр. Бындай тар уйында ҡаршы көстәрҙең саҡ ҡына артыуы ла һеҙҙе уңышһыҙлыҡ упҡынына этәрергә етерлек булыуы мөмкин.
Беҙ Y Combinator-ҙы яңы ғына башлағанда, кешеләрҙе әле колледжда уҡыған саҡтарында уҡ стартаптар асырға дәртләндерҙек. Сөнки өлөшләтә Y Combinator йәйге программа кеүек башланып киткәйне. Беҙ программаның формаһын һаҡлап ҡалдыҡ — барыбыҙҙың да аҙнаһына бер тапҡыр бергә киске аш ашауы яҡшы фекер булып сыҡты — ләкин хәҙер беҙ төп ҡағиҙә итеп кешеләргә уҡыуҙы бөтөргәнгә тиклем көтөргә ҡушырға ҡарар иттек.
Был колледжда уҡығанда стартап башлап булмай тигәнде аңлатамы? Бөтөнләй юҡ. Loopt компанияһының нигеҙләүселәренең береһе Сэм Альтман, беҙ уларға аҡса биргәндә, икенсе курсты ғына тамамлағайны, һәм Loopt, моғайын, беҙ әлегә тиклем финанслаған бөтә стартаптар араһында иң өмөтлөһө булғандыр. Ләкин Сэм Альтман — бик ғәҙәти булмаған егет. Уның менән осрашҡандан һуң яҡынса өс минут үткәс, «Аһ, тимәк, Билл Гейтс 19 йәшендә ошондай булған икән» тип уйлағанымды хәтерләйем.
Әгәр колледжда уҡығанда стартап башлау уңышлы була ала икән, ни өсөн беҙ кешеләргә быны эшләмәҫкә ҡушабыҙ? Теге уйлап сығарылған скрипкасының сәбәбе менән бер: кемдеңдер уйнағанын баһаларға һораған һайын, ул профессионал булыр өсөн һәләтегеҙ етмәй тип әйтә торған булған. Музыкант булараҡ уңышҡа өлгәшеү һәләт кенә түгел, ныҡлы ихтыяр ҙа талап итә, шуға күрә был яуап һәр кем өсөн иң дөрөҫ кәңәш булып сыға. Үҙендә шикләнгәндәр быға ышана һәм ҡул һелтәй, ә етерлек дәрәжәлә ныҡыштар «ҡуй әле, мин барыбер уңышҡа өлгәшәм» тип уйлай.
Шуға күрә хәҙерге рәсми сәйәсәтебеҙ — кире күндереп булмаған студенттарҙы ғына финанслау. Һәм, дөрөҫөн әйткәндә, әгәр һеҙ үҙегеҙгә тулыһынса ышанмайһығыҙ икән, һеҙ көтөргә тейешһегеҙ. Хәҙер эшләмәһәгеҙ, компания асыу мөмкинлектәренең барыһы ла юҡҡа сығасаҡ тигән һүҙ түгел. Бәлки, һеҙ эшләп ятҡан ниндәйҙер идея өсөн мөмкинлек тәҙрәһе ябылыр, ләкин был һеҙҙең һуңғы идеяғыҙ булмаясаҡ. Ваҡыты үткән һәр бер идея урынына яңылары тормошҡа ашырырлыҡ булып китә. Тарихтан күренеүенсә, стартаптар башлау мөмкинлектәре ваҡыт үтеү менән тик арта ғына бара.
Ундай осраҡта, һеҙ һорарһығыҙ: ниңә оҙағыраҡ көтмәҫкә? Ниңә бер аҙ эшләп алмай, йәки аспирантураға бармай, шунан һуң ғына стартап башламаҫҡа? Һәм ысынлап та, был яҡшы фекер булыуы мөмкин. Әгәр мин кемдән ғаризалар алыуға нығыраҡ ҡыуаныуыбыҙға ҡарап стартап нигеҙләүселәр өсөн иң ҡулай осорҙо һайларға тейеш булһам, был егерме биш йәштәр тирәһелер тип әйтер инем. Ни өсөн? Егерме биш йәштәге кешенең 21 йәшлектән ниндәй өҫтөнлөктәре бар? Һәм ни өсөн өлкәнерәк түгел? 32 йәшлектәр булдыра алмаған ниндәй нәмәне 25 йәшлектәр эшләй ала? Былар тикшереп ҡарауға лайыҡлы һорауҙар булып сыға.
Плюс
Әгәр һеҙ колледж тамамлағандан һуң тиҙ арала стартап башлаһағыҙ, хәҙерге үлсәмдәр буйынса йәш нигеҙләүсе буласаҡһығыҙ, шуға күрә йәш нигеҙләүселәрҙең сағыштырма өҫтөнлөктәрен белергә тейешһегеҙ. Улар һеҙ уйлағанса түгел. Йәш нигеҙләүсе булараҡ һеҙҙең өҫтөнлөктәрегеҙ: сыҙамлылыҡ, ярлылыҡ, бер нәмәгә лә бәйле булмау, хеҙмәттәштәр һәм наҙанлыҡ (тәжрибәһеҙлек).
Сыҙамлылыҡтың мөһимлеге ғәжәпләндерергә тейеш түгел. Әгәр стартаптар тураһында нимәлер ишеткәнегеҙ булһа, ундағы оҙон эш сәғәттәре тураһында ла ишеткәнһегеҙҙер. Минең күҙәтеүемсә, был һәр кем өсөн мотлаҡ. Нигеҙләүселәре 9-ҙан 5-кә тиклем эшләгән бер генә уңышлы стартапты ла хәтерләмәйем. Йәшерәк нигеҙләүселәргә оҙаҡ сәғәттәр буйы эшләү айырыуса кәрәк, сөнки улар һуңыраҡ буласаҡтары кеүек үк етеҙ һәм һөҙөмтәле түгелдер әле.
Икенсе өҫтөнлөгөгөҙ — ярлылыҡ, бәлки, өҫтөнлөк кеүек яңғырамаҫ, ләкин был ғәйәт ҙур көс. Ярлылыҡ — һеҙҙең арзан ғына йәшәй алыуығыҙҙы аңлата, ә был стартаптар өсөн ғәйәт мөһим. Батҡан һәр стартап тиерлек аҡса бөтөү сәбәпле тарҡала. Быны ошолай тип әйтеү бер аҙ дөрөҫлөккә тап килмәй ҙә һымаҡ, сөнки ғәҙәттә уның төбөндә башҡа сәбәп ята. Ләкин проблемаларығыҙҙың сығанағы ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, аҡсаны аҙ тотоноу уларҙы төҙәтеү өсөн күберәк мөмкинлек бирә. Һәм күпселек стартаптар тәүҙә төрлө хаталар ебәргәнгә күрә, хаталарҙы төҙәтергә ваҡыт һәм мөмкинлек булыуы — бик ҡиммәтле нәмә.
Күпселек стартаптар аҙаҡ планлаштырғандан бөтөнләй башҡа нәмә эшләй башлай. Уңышлыларының яҡшы эшләгән нәмәне табыу юлы — эшләмәгәнде һынап ҡарау аша үтә. Шуға күрә стартапта эшләй алған иң насар нәмәгеҙ — ҡәтғи, алдан билдәләнгән планға эйә булыу һәм шуны тормошҡа ашырыу өсөн күп аҡса туҙҙыра башлау. Иң яҡшыһы — аҙ сығым менән эш итеү һәм идеяларығыҙға үҫешергә ваҡыт биреү.
Кисәге студенттар бер тинһеҙ ҙә йәшәй ала, һәм был һеҙгә өлкәнерәк нигеҙләүселәр алдында өҫтөнлөк бирә, сөнки программа тәьминәте стартаптарында төп сығым — кешеләр. Балалары һәм ипотекаһы булғандар ысынлап та отолошло хәлдә. Был — минең 32 йәшлек урынына 25 йәшлеккә өҫтөнлөк биреүемдең бер сәбәбе. 32 йәшлек кеше, моғайын, яҡшыраҡ программалаусылыр, ләкин уның тормошо ла күпкә ҡиммәтерәктер. Ә 25 йәшлек кешенең бер аҙ эш тәжрибәһе бар (был турала һуңыраҡ), әммә ул студент кеүек үк арзан йәшәй ала.
Роберт Моррис менән мин Viaweb-ты башлағанда ярашлы рәүештә 29 һәм 30 йәштә инек, ләкин, бәхеткә күрә, беҙ әле лә 23 йәшлектәр кеүек йәшәй инек. Икебеҙҙең дә милке тиерлек нулгә тиң ине. Ипотекам булыуын бик теләр инем, сөнки был минең йортом бар тигәнде аңлатыр ине. Ләкин үткәндәргә ҡараһам, бер нәмәң дә булмауы бик уңайлы булып сыҡты. Мин бер нәмә менән дә бәйләнмәгән инем һәм арзан йәшәргә күнеккәйнем.
Әммә арзан йәшәүҙән дә мөһимерәге — арзан фекерләү. Apple II-нең шул тиклем популяр булыуының бер сәбәбе — уның арзан булыуында ине. Компьютер үҙе арзан ине, һәм ул мәғлүмәт һаҡлау өсөн кассета магнитофоны һәм монитор сифатында телевизор кеүек арзан, әҙер деталдәрҙе ҡулланды. Ни өсөн тигәндә? Сөнки Возняк был компьютерҙы үҙе өсөн проектланы, һәм уның башҡа бер нәмәгә лә аҡсаһы юҡ ине.
Беҙ ҙә ошо уҡ күренештән файҙа күрҙек. Беҙҙең хаҡтар ул ваҡыт өсөн ҡыйыу рәүештә түбән ине. Иң юғары хеҙмәтләндереү кимәле айына 300 доллар тәшкил итте, был ғәҙәти норманан бер кәртә түбәнерәк ине. Үткәндәргә ҡарағанда, был аҡыллы аҙым булған, ләкин беҙ быны үтә аҡыллы булғанға эшләмәнек. Айына 300 доллар беҙгә ҙур аҡса булып тойолдо. Apple кеүек үк, беҙ ҙә бары тик ярлы булғанға күрә арзан, һәм шуға күрә лә популяр нәмә яһаныҡ.
Күп кенә стартаптар шундай ҡалыпта бара: кемдер килеп сыға ла элекке хаҡының ундан йәки йөҙҙән бер өлөшөнә тиң нәмә эшләй, ә булған уйынсылар улар артынан эйәрә алмай, сөнки ундай нәмә мөмкин булған донъя тураһында уйларға ла теләмәйҙәр. Традицион ҡала-ара элемтә операторҙары, мәҫәлән, VoIP тураһында уйларға ла теләмәне. (Ә ул барыбер килә ине.) Был уйында ярлы булыу ярҙам итә, сөнки һеҙҙең шәхси ҡарашығыҙ технологиялар үҫешкән йүнәлеш менән тап килә.
Бәйле булмауҙың (тамырһыҙлыҡтың) өҫтөнлөктәре ярлылыҡҡа оҡшаш. Йәш саҡта һеҙ хәрәкәтсәнерәкһегеҙ — йортоғоҙ йәки күп әйберегеҙ булмағанға ғына түгел, етди мөнәсәбәттәрегеҙҙең булыу ихтималлығы ла аҙыраҡ булғанға күрә. Был бик мөһим булып сыға, сөнки күп кенә стартаптар кемдеңдер икенсе урынға күсеүен талап итә.
Мәҫәлән, Kiko-ны нигеҙләүселәр хәҙер үҙҙәренең киләһе стартапын башлар өсөн Бей-Эриға (Bay Area) юлланды. Улар эшләргә теләгән эш өсөн ул яҡшыраҡ урын. Һәм уларға китергә ҡарар итеү еңел булды, сөнки белеүемсә, икеһенең дә етди ҡыҙы юҡ, һәм уларҙың бөтә булған мөлкәте бер машинаға һыя — дөрөҫөрәге, йә бер машинаға һыя, йәки ҡалдырып китерлек дәрәжәлә иҫке-моҫҡо.
Улар исмаһам Бостонда ине. Әгәр улар уларҙың йәшендә Эван Уильямс кеүек Небраскала булһалар, нимә булыр ине? Күптән түгел берәү Y Combinator-ҙың етешһеҙлеге ҡатнашыу өсөн күсергә кәрәклегендә, тип яҙғайны. Башҡаса булыуы мөмкин түгел ине. Нигеҙләүселәр менән үткәргән һөйләшеүҙәрҙе беҙ шәхсән алып барырға тейешбеҙ. Беҙ бер юлы тиҫтәләгән стартапты финанслайбыҙ, һәм бер юлы тиҫтәләгән урында була алмайбыҙ. Ләкин хатта кешеләрҙе күсеүҙән ниндәйҙер мөғжизә менән ҡотҡара алһаҡ та, быны эшләмәҫ инек. Беҙ нигеҙләүселәргә Небраскала ҡалырға рөхсәт итеп яҡшылыҡ эшләмәҫ инек. Стартап үҙәктәре булмаған урындар стартаптар өсөн ағыулы. Быны ситтән килгән дәлилдәрҙән дә күрергә була. Хьюстонда, Чикагола йәки Майамила стартап башлауҙың ни тиклем ауыр булыуын унда йән башына тура килгән уңышлы проекттарҙың микроскопик рәүештә аҙ булыуынан белергә була. Был ҡалаларҙа бөтә стартаптарҙы нимә баҫып тороуын аныҡ ҡына белмәйем — моғайын, йөҙләгән ваҡ-төйәк сәбәптер — ләкин нимәлер баҫа. [2]
Бәлки, был үҙгәрер. Бәлки, стартаптарҙың арзаная барыуы уларҙың иң уңайлы мөхиттәрҙә генә түгел, ә теләһә ҡайҙа йәшәп ҡала алыуын аңлатыр. Бәлки, 37signals — киләсәктең моделелер. Ләкин бәлки улай ҙа түгелдер. Тарихи яҡтан ҡарағанда, һәр ваҡыт билдәле бер тармаҡтарҙың үҙәге булған ҡайһы бер ҡалалар булды, һәм әгәр һеҙ шуларҙың береһендә булмаһағыҙ, һеҙ отаһығыҙ юҡ ине. Шуға күрә минең уйымса, 37signals — аномалия. Беҙ бында «Web 2.0»-ға ҡарағанда күпкә боронғораҡ ҡалыпты күрәбеҙ.
Бәлки, Майамиға ҡарағанда Бей-Эрила йән башына стартаптарҙың күберәк тура килеү сәбәбе — унда нигеҙләүсе тибындағы кешеләрҙең күберәк булыуында ғыналыр. Уңышлы стартаптар бер ҡасан да тиерлек бер кеше тарафынан башланмай. Ғәҙәттә улар кемдеңдер берәй нәмәне компания өсөн яҡшы идея булыр ине тип әйтеүенән башлана, һәм уның дуҫы: «Эйе, был шәп идея, әйҙә һынап ҡарайыҡ», — ти. Әгәр «әйҙә һынап ҡарайыҡ» тип әйткән икенсе кеше булмаһа, стартап бер ҡасан да барлыҡҡа килмәй. Һәм был өлкәлә лә студенттарҙың өҫтөнлөгө бар. Улар тирәләй быны әйтергә әҙер кешеләр күп. Яҡшы колледжда һеҙ башҡа күп кенә амбициялы һәм техник фекерле кешеләр менән бергә тупланғанһығыҙ — бәлки, ғүмерегеҙҙә башҡа бер ҡасан да бындай тупланыш булмаҫ. Әгәр һеҙҙең ядроғыҙ нейтрон осороп сығарһа, уның икенсе ядроға бәрелеү ихтималлығы бик ҙур.
Y Combinator-ҙа беҙгә бирелгән беренсе һорау: милләттәш (ко-фаундер, берлектәге ойоштороусы) ҡайҙан таба алам? Был — 30 йәштә стартап башлаған кеше өсөн иң ҙур проблема. Уҡыған ваҡытта улар бик күп яҡшы буласаҡ ойоштороусыларҙы белә ине, ләкин 30 йәшкә улар менән бәйләнеш йә өҙөлгән, йәки был кешеләр ҡалдырып китергә теләмәгән эштәре менән бәйләнгән.
Viaweb был йәһәттән дә аномалия булды. Сағыштырмаса өлкән булһаҡ та, беҙ абруйлы эштәр менән бәйләнмәгән инек. Мин рәссам булырға тырышып йөрөнөм, был бик бәйләп ҡуймай, ә Роберт, 29 йәштә булһа ла, 1988 йылда академик карьераһындағы бер аҙ өҙөклөк арҡаһында әле лә аспирантурала уҡый ине. Шулай итеп, Worm (Моррис селәүесе) Viaweb-ты мөмкин итте тип әйтергә була. Кире осраҡта Роберт ул йәштә кесе профессор булыр ине һәм уның минең менән бергә аҡылһыҙ, шикле проекттар өҫтөндә эшләргә ваҡыты булмаҫ ине.
Кешеләр Y Combinator-ға биргән күпселек һорауҙарға беҙҙең ниндәйҙер яуабыбыҙ бар, ләкин уртаҡ ойоштороусы тураһындағы һорауға түгел. Яҡшы яуап юҡ. Берлектәге нигеҙләүселәр ысынында һеҙ белгән кешеләр булырға тейеш. Һәм улар менән осрашыу өсөн иң яҡшы урын — уҡыу йорто. Һеҙҙә аҡыллы кешеләрҙең ҙур һайланмаһы бар; уларҙың бер үк төрлө бурыстарҙы нисек башҡарыуын сағыштыра алаһығыҙ; һәм һәр кемдең тормошо әлегә бик һығылмалы. Ошо сәбәпле күп кенә стартаптар уҡыу йорттарынан үҫеп сыға. Google, Yahoo һәм Microsoft, башҡалар араһында, мәктәптә йәки университетта осрашҡан кешеләр тарафынан асылған. (Microsoft осрағында — өлкән синыфтарҙа.)
Күп студенттар компания асҡансы көтөргә һәм тағы бер аҙ тәжрибә тупларға тейешбеҙ тип уйлай. Башҡа шарттар бер тигеҙ булғанда, улар шулай эшләргә лә тейеш. Ләкин башҡа шарттар күренгәнсә үк бер тигеҙ түгел. Күпселек студенттар стартаптарҙағы иң ҡытлыҡ ингредиент — берлектәге ойоштороусылар йәһәтенән ни тиклем бай булыуҙарын аңламай. Әгәр бик оҙаҡ көтһәгеҙ, дуҫтарығыҙҙың инде ташларға теләмәгән ниндәйҙер проектҡа ылыҡҡанын күрерһегеҙ. Улар ни тиклем яҡшыраҡ булһа, бының ихтималлығы ла шул тиклем юғарыраҡ.
Был проблеманы йомшартыуҙың бер юлы — шул n йыллыҡ тәжрибә туплаған ваҡытта стартапығыҙҙы әүҙем планлаштырыу булыуы мөмкин. Эйе, барығыҙ, эш табығыҙ йәки аспирантураға инегеҙ, ләкин стартап асыу идеяһы һәр кемдең мейеһендә тере ҡалһын өсөн даими осрашып, пландар ҡороғоҙ. Бының ярҙам итеү-итмәүен белмәйем, ләкин һынап ҡарауҙан бер ниндәй ҙә зыян булмаҫ.
Студент булараҡ ниндәй өҫтөнлөккә эйә булыуығыҙҙы аңлау ғына ла файҙалы булыр ине. Һеҙҙең курсташтарығыҙҙың ҡайһы берҙәре, моғайын, уңышлы стартап нигеҙләүселәре булып китер; яҡшы техник университетта был тиерлек шикһеҙ. Тимәк, кемдәр һуң улар? Һеҙҙең урында булһам, мин аҡыллы ғына түгел, ә төҙәлмәҫ төҙөүселәр (яһаусылар) булған кешеләрҙе эҙләр инем. Туҡтауһыҙ проекттар башлап торған һәм уларҙың исмаһам ҡайһы берҙәрен тамамлаған кешеләрҙе эҙләгеҙ. Беҙ тап ошоно эҙләйбеҙ. Барыһынан да бигерәк, академик уңыштарҙан һәм хатта һеҙ ғариза биргән идеянан да өҫтөнөрәк, беҙ нимәлер ҡороусы, яһаусы кешеләрҙе эҙләйбеҙ.
Берлектәге нигеҙләүселәр осраша торған икенсе урын — эш. Мәктәпкә йәки университетҡа ҡарағанда унда аҙыраҡ осрашалар, ләкин мөмкинлектәрҙе арттырыу өсөн эшләй алырлыҡ нәмәләр бар. Иң мөһиме, әлбиттә, аҡыллы, йәш кешеләр күп булған урында эшләү. Икенсеһе — стартап үҙәгендә урынлашҡан компанияла эшләү. Тирә-яғығыҙҙа стартаптар ҡайнаған урында хеҙмәттәшегеҙҙе үҙегеҙ менән бергә эштән китергә күндереүе еңелерәк буласаҡ.
Шулай уҡ эшкә төшкәндә ҡул ҡуйған хеҙмәт килешеүен ҡарап сығыу ҙа ҡамасауламаҫ. Күпселеге, компанияла эшләгән ваҡытта уйлап сығарған теләһә ниндәй идеялар компанияныҡы тип әйтәсәк. Ғәмәлдә кемдең ниндәй идеяны ҡасан уйлап сығарғанын раҫлауы ауыр, шуға күрә сик кодҡа еткәндә һыҙыла. Әгәр стартап башларға йыйынһағыҙ, әле эшләп йөрөгән ваҡытығыҙҙа кодтың бер юлын да яҙмағыҙ. Йәки, исмаһам, эшләгән ваҡытта яҙған кодты ташлағыҙ ҙа барыһын яңынан башлағыҙ. Эш биреүсегеҙ белеп ҡалып, һеҙҙе судҡа бирер тип кенә түгел. Эш уға барып етмәҫ; тәүҙә инвесторҙар, һатып алыусылар йәки (әгәр шул тиклем бәхетле булһағыҙ) андеррайтерҙар һеҙҙе ҡыҫырыҡлаясаҡ. t = 0 мәленән алып шул яхтаны һатып алғанға тиклемге ваҡыт араһында кемдер һеҙҙең кодтың бер өлөшө булһа ла закон буйынса башҡа берәйһенә ҡараймы тип һораясаҡ, һәм һеҙ ғорур рәүештә «юҡ» тип әйтә белергә тейешһегеҙ. [3]
Мин әлегә тиклем күргән иң үтә киткән хеҙмәт килешеүе — Amazon-дыҡы. Идеяларығыҙға хужа булыу тураһындағы ғәҙәти пункттарҙан тыш, һеҙ шулай уҡ Amazon-да эшләгән башҡа бер нигеҙләүсеһе булған стартаптың нигеҙләүсеһе була алмайһығыҙ — хатта уларҙы белмәһәгеҙ ҙә йәки бер үк ваҡытта эшләмәһәгеҙ ҙә. Улар быны үтәтә алырмы-юҡмы, шикләнәм, ләкин быға ынтылыуҙары үҙе насар билдә. Эшләр өсөн башҡа күп кенә урындар бар; мөмкинлектәрегеҙҙең күберәген асыҡ ҡалдырған урынды һайлауығыҙ яҡшыраҡ.
Эшләү өсөн шәп урындар тураһында һөйләгәндә, әлбиттә, Google бар. Ләкин мин Google тураһында бер аҙ ҡурҡыныс нәмә күрәм: унан нуль стартап сыға. Был йәһәттән ул ҡара упҡын һымаҡ. Кешеләргә Google-да эшләү шул тиклем ныҡ оҡшай, улар унан китергә теләмәй. Шуға күрә, әгәр ҡасандыр стартап башларға өмөтләнһәгеҙ, әлегә тиклемге дәлилдәр унда эшләргә ярамағанын күрһәтә.
Был сәйер кәңәш булып күренеүен аңлайым. Әгәр улар тормошоғоҙҙо китергә теләмәҫлек дәрәжәлә яҡшы итһәләр, ниңә унда эшләмәҫкә? Сөнки, асылда, һеҙ, моғайын, локаль максимум алаһығыҙ. Стартап башлар өсөн билдәле бер әүҙемләшеү энергияһы кәрәк. Шуға күрә эшләүе ярайһы уҡ яғымлы булған эш биреүсе һеҙҙең китеүегеҙ ҙур файҙаға булыр ине тигән осраҡта ла, һеҙҙе сикһеҙ оҙаҡ ваҡытҡа үҙендә тынысландырып ҡалдыра ала. [4]
Әгәр стартап башларға теләһәгеҙ, иң яҡшы эш урыны — моғайын, стартаптыр. Тейешле тәжрибә булыуҙан тыш, ул бер нисек тә булһа тиҙ тамамланасаҡ. Һеҙ йә байып бөтәһегеҙ, был осраҡта проблема хәл ителә, йә стартапты һатып алалар, был осраҡта унда эшләү ялҡыта башлар һәм китеүе еңел булыр, йәки, күпселек осраҡтағыса, был эш янып көл буласаҡ һәм һеҙ тағы ла ирекле буласаҡһығыҙ.
Һеҙҙең һуңғы өҫтөнлөгөгөҙ — наҙанлыҡ (тәжрибәһеҙлек), бик файҙалы булып яңғырамаҫҡа мөмкин. Мин бының өсөн махсус рәүештә бәхәсле һүҙ ҡулландым; уны бер үк уңыш менән саф күңеллелек йәки бер ҡатлылыҡ тип тә атай алаһығыҙ. Ләкин был ҡеүәтле көс булып күренә. Y Combinator-ҙағы арташым Джессика Ливингстон стартап нигеҙләүселәре менән интервьюлар китабын баҫтырып сығарырға йыйына, һәм мин уларҙа ғәжәп бер ҡалып күрҙем. Береһе артынан береһе, бының ни тиклем ауыр буласағын белһәләр, башларға ҡурҡҡан булыр инек, тип әйттеләр.
Ахмаҡлыҡтың башҡа формаларына ҡаршы тороусы көс булғанда, наҙанлыҡ файҙалы була ала. Ул стартаптар башлағанда файҙалы, сөнки һеҙ үҙегеҙ уйлағандан да күберәген булдыра алаһығыҙ. Стартаптар башлау һеҙ көткәндән ауырыраҡ, ләкин һеҙ үҙегеҙ көткәндән күберәгенә һәләтлеһегеҙ, шуға күрә улар бер-береһен тигеҙләй.
Күпселек кеше Apple кеүек компанияға ҡарай ҙа: «Мин нисек шундай нәмә эшләй алайым?» — тип уйлай. Apple — ойошма, институция, ә мин — ябай бер кеше генә. Ләкин һәр ойошма ҡасандыр бүлмәлә нимәлер башларға ҡарар иткән бер нисә кеше генә булған. Ойошмалар уйлап табыла, һәм улар һеҙҙән бер яғы менән дә айырылмаған кешеләр тарафынан уйлап табыла.
Мин һәр кем стартап башлай ала тип әйтмәйем. Күпселек кешенең быны булдыра алмауына шигем юҡ; тотош халыҡ тураһында күп белмәйем. Хакерҙар кеүек үҙем яҡшы белгән төркөмдәргә килгәндә, теүәлерәк әйтә алам. Иң яҡшы уҡыу йорттарында компьютер фәндәре (CS) белгеслегендә уҡығандарҙың дүрттән бер өлөшө теләһә, стартап нигеҙләүсеһе була алыр ине, тип тоҫмаллайым.
Был «теләһә» тигән һүҙ — мөһим шарт, хатта уны былай өҫтәү алдашыу кеүек булып күренерлек дәрәжәлә мөһим, сөнки аҡылдың билдәле бер сиген уҙғас (ә яҡшы мәктәптәрҙә CS студенттарының күбеһе был сикте уҙған инде), нигеҙләүсе булараҡ уңышҡа өлгәшеүегеҙҙе билдәләүсе фактор — быны ни тиклем теләүегеҙ. Һеҙгә бик аҡыллы булырға кәрәкмәй. Әгәр гений булмаһағыҙ, конкуренция аҙыраҡ булған, артыҡ ҡыҙыҡлы күренмәгән өлкәлә стартап башлағыҙ, мәҫәлән, кадрҙар бүлеге өсөн программа тәьминәте. Мин был миҫалды осраҡлы рәүештә һайланым, ләкин хәҙер уларҙа нимә генә булмаһын, унан яҡшыраҡ итеп эшләү өсөн даһи булыу кәрәкмәй, тип ышаныс менән әйтә алам. Донъяла күңелһеҙ эштәр менән шөғөлләнгән һәм яҡшыраҡ программа тәьминәтенә ныҡ мохтаж булған бик күп кеше бар, шуға күрә Ларри менән Сергей кимәленә ни тиклем генә етмәйем тип уйлаһағыҙ ҙа, быны ҡаплау өсөн идеяның ябайлығын етерлек дәрәжәлә түбәнәйтә алаһығыҙ.
Ҡурҡыуҙы еңеүҙән тыш, наҙанлыҡ ҡайһы саҡта яңы идеялар табырға ла ярҙам итә ала. Стив Возняк быны бик ҡырҡа әйтте:
Apple-да мин эшләгән иң яҡшы нәмәләрҙең барыһы ла (а) аҡсам булмағандан һәм (б) быға тиклем быны бер ҡасан да эшләмәгәндән килеп сыҡты. Беҙ сығарған һәр бер шәп нәмәне мин тормошомда бер тапҡыр ҙа эшләп ҡарамағайным.
Бер нәмә лә белмәгәндә, һеҙ нәмәләрҙе үҙегеҙ өсөн яңынан уйлап сығарырға тейешһегеҙ, һәм әгәр аҡыллы булһағыҙ, һеҙҙең яңылыҡтарығыҙ үҙҙәренә тиклем булғандарҙан яҡшыраҡ булыуы мөмкин. Был бигерәк тә ҡағиҙәләр үҙгәреп торған өлкәләрҙә дөрөҫ. Программа тәьминәте тураһындағы бөтә идеяларыбыҙ процессорҙар яй, ә хәтер һәм дисктар бик бәләкәй булған осорҙа барлыҡҡа килгән. Дөйөм ҡабул ителгән аҡыллылыҡҡа ниндәй иҫкергән күҙаллауҙар һалынғанын кем белә? Һәм был күҙаллауҙарҙы төҙәтеү уларҙы аңлы рәүештә юйҙырыу аша түгел, ә сүп-сар йыйыуға (garbage collection) оҡшашыраҡ нәмә аша башҡарыласаҡ. Берәй тәжрибәһеҙ, ләкин аҡыллы кеше килеп сығыр ҙа бөтә нәмәне яңынан уйлап табыр, һәм шул барышта булған ҡайһы бер идеяларҙы ҡабатламай ғына үтер.
Минус
Йәш нигеҙләүселәрҙең өҫтөнлөктәре тураһында шул етә. Ә кәмселектәре тураһында нимә әйтеп була? Мин нимәнең хата китеүенән башлап, уны төп сәбәптәренә тиклем тикшереп ҡарарға тырышасаҡмын.
Йәш нигеҙләүселәрҙә килеп сыҡҡан төп яңылышлыҡ — улар уҡыу проекттарына оҡшаған нәмәләр төҙөй. Быны беҙ үҙебеҙ ҙә күптән түгел генә аңланыҡ. Беҙ артта ҡалған кеүек күренгән стартаптар араһында бик күп оҡшашлыҡтар күрҙек, ләкин быны һүҙ менән нисек аңлатырға белмәнек. Һуңынан ниһайәт нимәлә эш икәнен төшөндөк: улар уҡыу проекттарын эшләй ине.
Ләкин был ысынында нимәне аңлата? Уҡыу проекттарында нимә насар? Уҡыу проекты менән ысын стартап араһында ниндәй айырма бар? Әгәр был һорауға яуап бирә алһаҡ, был стартап асырға теләүселәргә генә түгел, дөйөм алғанда студенттарға ла файҙалы булыр ине, сөнки беҙ «ысын донъя» тип аталған серҙе аңлатыуға ҙур аҙым яһар инек.
Уҡыу проекттарында ике ҙур нәмә етмәй кеүек: (1) ысын проблеманы итератив (ҡабатлап яҡшыртыу аша) билдәләү һәм (2) көсөргәнешлелек (интенсивлыҡ).
Беренсеһе, моғайын, ҡотолғоһоҙҙор. Уҡыу проекттары ҡотолғоһоҙ рәүештә ялған проблемаларҙы хәл итәсәк. Бер яҡтан, ысын проблемалар һирәк һәм ҡиммәтле. Әгәр профессор студенттарҙың ысын проблемаларҙы хәл итеүен теләһә, ул физиканың Стандарт моделен алмаштыра алған ниндәй ҙә булһа «парадигмаға» миҫал килтерергә тырышыусының парадоксына оҡшаш хәлгә осрар ине. Бәлки, ундай нәмә бар ҙа булыр, ләкин әгәр һеҙ берәй миҫал уйлап таба алһағыҙ, һеҙгә Нобель премияһы тейеш булыр ине. Ошоға оҡшаш рәүештә, яҡшы яңы проблемалар ҙа теләк буйынса ғына табылмай.
Технологияларҙа ауырлыҡ тағы шуның менән ҡатмарлаша: ысын стартаптар үҙҙәре хәл иткән проблеманы эволюция процесы барышында асыҡлай. Кемдеңдер ниндәйҙер идеяһы тыуа; улар уны эшләй башлай; һәм шулай эшләгәндә (һәм, бәлки, тик шулай эшләгәндә генә) улар ысынында бөтөнләй икенсе проблеманы хәл итергә тейешлектәрен аңлай. Хатта профессор проект тасуирламаһын барышында үҙгәртергә рөхсәт иткән хәлдә ҙә, колледжда уҡыу барышында бының өсөн ваҡыт етмәй, йәки эволюцион баҫым яһарлыҡ баҙар булмай. Шуға күрә уҡыу проекттары башлыса тормошҡа ашырыуға бәйле була, ә был стартапта һеҙҙең иң бәләкәй проблемағыҙ.
Эш стартапта һеҙ идея өҫтөндә лә, уны тормошҡа ашырыу өҫтөндә лә эшләүегеҙҙә генә түгел. Тормошҡа ашырыуҙың үҙе лә башҡаса. Уның төп маҡсаты — идеяны камиллаштырыу. Йыш ҡына беренсе алты айҙа төҙөгән нәмәләрегеҙҙең күбеһенең берҙән-бер ҡиммәте — ул һеҙҙең тәүге идеяғыҙҙың хаталы булыуын иҫбатлау. Һәм был сиктән тыш ҡиммәтле. Әгәр һеҙ башҡалар һаман ышанған яңылышыуҙан азат булһағыҙ, һеҙ өҫтөнлөклө позицияла тораһығыҙ. Ләкин уҡыу проекты тураһында һеҙ был рәүештә уйламайһығыҙ. Тәүге планығыҙҙың хаталы булыуын иҫбатлау һеҙгә насар баһа ғына алып килер ине. Ташлап ҡуйырлыҡ нәмәләр төҙөү урынына, һеҙ һәр код юлының ҙур эш башҡарыуығыҙҙы күрһәтеүсе һуңғы маҡсатҡа хеҙмәт итеүен теләйһегеҙ.
Был беҙҙе икенсе айырмаға алып килә: уҡыу проекттарын баһалау ысулы. Профессорҙар һеҙҙе башланғыс нөктә менән хәҙерге урынығыҙ араһындағы алыҫлыҡ буйынса баһаларға ынтыласаҡ. Әгәр кемдер күп нәмәгә өлгәшһә, ул яҡшы баһа алырға тейеш. Ләкин клиенттар һеҙҙе икенсе яҡтан баһалаясаҡ: хәҙерге урынығыҙ менән уларға кәрәкле мөмкинлектәр араһында ҡалған алыҫлыҡ буйынса. Баҙарға һеҙҙең күпме тырышҡанығыҙ бөтөнләй мөһим түгел. Ҡулланыусылар программағыҙҙың уларға кәрәкле нәмәне эшләүен генә теләй, юғиһә һеҙ нуль алаһығыҙ. Был — мәктәп менән ысын донъя араһындағы иң асыҡ айырмаларҙың береһе: яҡшы тырышлыҡ һалған өсөн бер ниндәй ҙә бүләк юҡ. Ысынында иһә, «яҡшы тырышлыҡ» концепцияһы — өлкәндәрҙең балаларҙы дәртләндереү өсөн уйлап тапҡан ялған идеяһы. Тәбиғәттә ул осрамай.
Бындай ялған балаларға файҙалы кеүек күренә. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уҡыуҙы тамамлағас, улар һеҙгә белем алыу осоронда һөйләгән бөтә ялғандарының исемлеген тоттормай. Ысын донъя менән бәрелешкәндә һеҙ был ялғандарҙан үҙегеҙ ҡотолорға тейешһегеҙ. Һәм бына ни өсөн күп кенә вакансияларҙа эш тәжрибәһе талап ителә. Колледжда уҡығанда мин быны аңлай алмай инем. Мин программа яҙа белә инем. Ысынында иһә, мин бының менән аҡса эшләгән күпселек кешегә ҡарағанда яҡшыраҡ программа яҙа белгәнемде әйтә ала инем. Ниндәй серле «эш тәжрибәһе» һуң был һәм ни өсөн ул миңә кәрәк булды?
Хәҙер мин уның нимә икәнен беләм, һәм буталсыҡтың бер өлөшө грамматика менән бәйле. Уны «эш тәжрибәһе» тип атау билдәле бер станок менән идара итеү йәки билдәле бер программалау телен ҡулланыу тәжрибәһе кеүек тәьҫир ҡалдыра. Ләкин ысынында эш тәжрибәһе ниндәйҙер махсус белемгә түгел, ә бала саҡтан ҡалған ҡайһы бер ғәҙәттәрҙән арыныуға ҡарай.
Балаларҙың төп сифаттарының береһе — улар башлаған эшен ташлап ҡуя ала. Бала саҡта ҡатмарлы һынауға осрағанда, һеҙ илап, «мин булдыра алмайым» ти алаһығыҙ, һәм улар һеҙҙе эшләргә мәжбүр итмәйәсәк. Әлбиттә, ололар донъяһында ла һеҙҙе бер кем бер нәмә эшләргә мәжбүр итә алмай. Бының урынына улар һеҙҙе эштән сығара. Һәм бының менән дәртләндерелгәс, һеҙ үҙегеҙ белгәнгә ҡарағанда күпкә күберәк эшләй алғанығыҙҙы күрәһегеҙ. Шуға күрә «эш тәжрибәһе» булған кешенән эш биреүселәр көткән нәмәләрҙең береһе — яуаплылыҡтан ҡасыу рефлексынан арыныу, йәғни эште һылтауһыҙ башҡарып сығыу һәләте.
Эш тәжрибәһенән алған икенсе нәмә — эш нимә ул, һәм, айырыуса, уның төп асылы ни тиклем ҡурҡыныс икәнен аңлау. Төп тигеҙләмә ябай һәм аяуһыҙ: һеҙ уяу булған ваҡытығыҙҙың күпселек өлөшөн башҡалар теләгән нәмәне эшләүгә сарыф итергә тейешһегеҙ, юғиһә ас ҡаласаҡһығыҙ. Эш шул тиклем ҡыҙыҡлы булған һәм башҡаларҙың теләге һеҙҙең эшләргә теләгән нәмәгеҙ менән тап килгән һирәк урындар ҙа бар, һәм был асылды йәшерә. Ләкин төп ысынбарлыҡты күрер өсөн, улар төрлө юлға китһә, нимә буласағын күҙ алдына килтереү ҙә етә.
Өлкәндәр бының тураһында балаларға ялғанлағанға түгел, ә бер ҡасан да аңлатмағанға күрә шулай. Улар аҡса менән бәйле хәлдең нисек ҡоролғанын бер ҙә аңлатмай. Һеҙ бәләкәй саҡтан уҡ ниндәй ҙә булһа эшегеҙ буласағын беләһегеҙ, сөнки һәр кем үҫкәс кем «булырға» теләгәнегеҙҙе һорай. Улар әйтмәгән нәмә шул: бала саҡта һеҙ һыуҙа саҡ батып бармайынса йөҙөп торған кешенең яурынында ултыраһығыҙ, ә эш башлау һеҙҙе һыуға үҙ аллы ташлауҙы һәм һыу өҫтөндә үҙегеҙ йөҙөргә тейешлекте йәки батыуҙы аңлата. Кемдер «булыу» — икенсе дәрәжәләге нәмә; төп проблема — батып үлмәү.
Эш менән аҡса араһындағы бәйләнеш һеҙгә яйлап ҡына асыла. Минең осраҡта шулай булды. Тәүге уй, ғәҙәттә, ябай ғына: «Был ҡот осҡос. Мин бурыста. Өҫтәүенә дүшәмбе көнө тороп эшкә барырға кәрәк». Яйлап һеҙ был ике нәмәнең баҙар ғына бәйләй алырлыҡ кимәлдә тығыҙ бәйләнгәнен аңлай башлайһығыҙ.
Шулай итеп, 24 йәшлек ойоштороусыларҙың 20 йәшлектәрҙән төп өҫтөнлөгө — улар нимәнән ҡасырға тырышҡандарын белә. Ябай студент өсөн байыу идеяһы Ferrari һатып алыу йәки һоҡланыу яулау менән бәйле. Тәжрибә аша аҡса менән эш араһындағы бәйләнеште төшөнгән кеше өсөн ул күпкә мөһимерәк нәмәне аңлата: был кешеләрҙең 99,9%-ының тормошон көйләгән аяуһыҙ тигеҙләмәнән ҡотолоу мөмкинлеге. Байыу — һыу өҫтөндә саҡ тороуҙы туҡтата алыу тигәнде аңлата.
Быны аңлаған кеше стартаптың уңышы өсөн күпкә нығыраҡ тырышып эшләйәсәк — ысынында иһә, һыуға батыусының даланлы дәрт-дарманы менән. Ләкин аҡса менән эш араһындағы бәйләнеште аңлау эшләү рәүешегеҙҙе лә үҙгәртә. Һеҙгә аҡсаны эшләгәнегеҙ өсөн генә түгел, ә башҡалар теләгән нәмәне эшләгәнегеҙ өсөн түләйҙәр. Быны төшөнгән кеше үҙенән-үҙе ҡулланыусыға күберәк иғтибар бүлә башлай. Һәм был уҡыу проекты синдромының икенсе яртыһын да дауалай. Бер аҙ эшләгәндән һуң, һеҙ үҙегеҙ башҡарған эште баҙар баһалаған кеүек баһалай башлайһығыҙ.
Әлбиттә, быны өйрәнеү өсөн йылдар буйы эшләргә кәрәкмәй. Етәрлек дәрәжәлә һиҙгер булһағыҙ, һеҙ быны мәктәптә йәки колледжда уҡыған саҡта ла төшөнә алаһығыҙ. Сэм Альтман шулай эшләне. Ул төшөнгәндер, сөнки Loopt — уҡыу проекты түгел. Һәм уның миҫалы күрһәтеүенсә, был бик ҡиммәтле белем булыуы мөмкин. Иң кәмендә, әгәр быны аңлаһағыҙ, эш биреүселәр шул тиклем баһалаған «эш тәжрибәһенән» алған төп ота торған нәмәләр һеҙҙә инде бар буласаҡ. Ләкин ысынында уны аңлаһағыҙ, һеҙ был мәғлүмәтте үҙегеҙ өсөн күпкә ҡиммәтерәк итеп ҡуллана алаһығыҙ.
Хәҙер
Шулай итеп, һеҙ уҡыуҙы тамамлағас та йәки бер нисә йылдан һуң стартап башларға мөмкинмен тип уйлайһығыҙ, ти. Хәҙер нимә эшләргә кәрәк? Эш өсөн дә, аспирантура өсөн дә колледжда уҡыған ваҡытта әҙерләнеү юлдары бар. Әгәр уҡыуҙы бөткәс эшкә төшкөгөҙ килһә, һеҙ эшләргә теләгән урындарҙа йәйге стажировка үтергә тейешһегеҙ. Әгәр аспирантураға инергә теләһәгеҙ, студент саҡта тикшеренеү проекттарында эшләү файҙа килтерәсәк. Стартаптар өсөн бының эквиваленты нимә? Ҡарарҙар иркен максималь рәүештә нисек һаҡларға?
Һеҙ уҡыған ваҡытта уҡ эшләй алған бер нәмә — стартаптарҙың нисек эшләгәнен өйрәнеү. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был еңел түгел. Стартаптар тураһында курстар барлыҡ колледждарҙа ла юҡ тиерлек. Эшҡыуарлыҡ буйынса бизнес-мәктәп курстары булырға мөмкин, улар уны шулай атай, ләкин улар ваҡытты бушҡа уҙғарыу булыуы ихтимал. Бизнес-мәктәптәр стартаптар тураһында һөйләргә ярата, ләкин фәлсәфәүи яҡтан улар спектрҙың ҡапма-ҡаршы осонда тора. Стартаптар тураһындағы күпселек китаптар ҙа файҙаһыҙ кеүек. Мин бер нисәһен ҡараным, һәм береһе лә мәсьәләне дөрөҫ аңлатмай. Күпселек өлкәләрҙә китаптарҙы теманы тәжрибәнән белгән кешеләр яҙа, ләкин стартаптар өсөн үҙенсәлекле проблема бар: уңышлы стартап ойоштороусыларға аҡса эшләү өсөн китап яҙыу кәрәкмәй. Һөҙөмтәлә был тема буйынса күпселек китаптар уны аңламаған кешеләр тарафынан яҙыла.
Шуға күрә мин дәрестәргә һәм китаптарға шик менән ҡарар инем. Стартаптар тураһында белеүҙең ысулы — уларҙы эштә күҙәтеү, иң яҡшыһы — береһендә эшләү. Студент саҡта быны нисек эшләргә? Моғайын, артҡы ишектән инеп. Улар янында күберәк булығыҙ һәм яйлап улар өсөн берәй нәмә эшләй башлағыҙ. Күпселек стартаптар эшкә алыуҙа бик һаҡ (йәки шулай булырға тейеш). Һәр яңы хеҙмәткәр сығымдар тиҙлеген арттыра, ә башланғыс осорҙа насар белгестәр алыу эҙемтәләрен төҙәтеү ауыр. Ләкин стартаптарҙа ғәҙәттә рәсми булмаған мөхит хөкөм һөрә, һәм унда эш һәр ваҡыт күп. Әгәр һеҙ улар өсөн нимәлер эшләй башлаһағыҙ, күптәре һеҙҙе ҡыуып ебәреү өсөн дә бик мәшғүл буласаҡ. Шулай итеп, һеҙ яйлап уларҙың ышанысын яулай алаһығыҙ, һәм бәлки, һуңыраҡ быны рәсми эшкә әйләндерерһегеҙ, йәки юҡ, был үҙ теләгегеҙ. Был бөтә стартаптар өсөн дә ярап бөтмәҫ, ләкин мин белгән күпселек осраҡтарҙа эшләйәсәк.
Икенсеһе, уҡыу йортоноң ҙур өҫтөнлөгөнән — буласаҡ авторҙаштарҙың күплегенән мөмкин тиклем файҙаланығыҙ. Тирә-яғығыҙҙағы кешеләргә ҡарағыҙ һәм үҙегеҙҙән кем менән бергә эшләргә теләүегеҙҙе һорағыҙ. Был һынауҙы ҡулланғанда, көтөлмәгән һөҙөмтәләр алыуығыҙ мөмкин. Тәьҫирле күренгән, ләкин үҙен ҙур тотҡан кешегә ҡарағанда, һеҙ башлыса иғтибар итмәгән тыныс егетте өҫтөн күреүегеҙ ихтимал. Мин һеҙгә бер көн уңышҡа өлгәшерҙәр тип уйлап, үҙегеҙгә оҡшамаған кешеләргә ярамһаҡланырға тәҡдим итмәйем. Ысынында иһә бөтөнләй киреһенсә: һеҙ стартапты тик үҙегеҙ оҡшатҡан кеше менән генә башларға тейешһегеҙ, сөнки стартап дуҫлығығыҙҙы етди һынау аша үткәрәсәк. Мин бары тик ысынында кемгә һоҡланаһығыҙ, шул кешеләр тураһында уйларға һәм шарттар осраҡлы берләштергән кешеләр менән түгел, ә улар менән аралашырға кәрәк, тием.
Эшләй алған тағы бер нәмә — стартапта файҙалы буласаҡ оҫталыҡтарҙы үҙләштереү. Улар эшкә урынлашыу өсөн кәрәкле оҫталыҡтарҙан айырылырға мөмкин. Мәҫәлән, эш эҙләү тураһында уйлау һеҙҙе эш биреүселәр талап итә тип уйлаған Java һәм C++ кеүек программалау телдәрен өйрәнергә мәжбүр итәсәк. Әгәр стартап башлаһағыҙ, телде үҙегеҙ һайлайһығыҙ, шуға күрә ҡайһы тел ысынында иң ҙур күләмдәге эште башҡарырға мөмкинлек биргәнен уйларға тура киләсәк. Был ҡарашты ҡулланһағыҙ, уның урынына Ruby йәки Python өйрәнеп ҡуйыуығыҙ ихтимал.
Ләкин стартап ойоштороусы өсөн иң мөһим оҫталыҡ — программалау алымы түгел. Был — ҡулланыусыларҙы аңлау һәм уларға кәрәкле нәмәне нисек биреүҙе асыҡлау һәләте. Мин быны ҡабатлауымды беләм, ләкин был бик мөһим булғанға күрә шулай. Һәм был — һеҙ өйрәнә алған оҫталыҡ, шулай ҙа бәлки «ғәҙәт» иң яҡшы һүҙ булыр ине. Программа менән тәьмин итеүҙең ҡулланыусылары бар тип фекер йөрөтөү ғәҙәтен булдырығыҙ. Был ҡулланыусылар нимә теләй? Уларҙы нимә таң ҡалдырыр ине?
Был студенттар өсөн айырыуса ҡиммәтле, сөнки колледжда программалау буйынса күпселек курстарҙа ҡулланыусы төшөнсәһе юҡ. Колледжда программалауҙы уҡытыу — уның маҡсаты уҡыусыға ниҙер еткереү икәнен телгә алмайынса, яҙырға өйрәтеүҙе грамматика кимәлендә генә уҡытыуға оҡшаш. Бәхеткә күрә, хәҙер программалар өсөн аудитория бер генә http-һорау алыҫлығында тора. Шуға күрә уҡыу өсөн яҙған программаларға өҫтәп, кешеләр өсөн файҙалы булырлыҡ берәй веб-сайт эшләмәҫкә? Иң кәмендә был һеҙгә ҡулланыусылары булған программалар яҙырға өйрәтәсәк. Иң яҡшы осраҡта, был стартапҡа әҙерлек кенә түгел, Yahoo һәм Google өсөн булған кеүек, стартаптың үҙе лә булып китергә мөмкин.
Иҫкәрмәләр
[1] Хатта балаларҙы яҡлау теләге лә көсһөҙөрәк кеүек күренә, әгәр кешеләрҙең йәмғиәттең шелтәһенә дусар булмаҫ өсөн тарихи рәүештә үҙ балаларына ҡарата эшләгән ҡылыҡтарына ҡараһаң. (Мин уйлауымса, беҙ әле лә киләсәктә вәхшилек тип баһаланасаҡ нәмәләрҙе эшләйбеҙ, ләкин тарихи ғәҙелһеҙлектәрҙе күреүе беҙгә еңелерәк.)
[2] Y Combinator ойоштороусыларҙы 3 айға күсенергә мәжбүр итә тип борсолоу ҙа стартап асыуҙың ни тиклем ауыр булыуын баһалап еткермәүҙе аңлата. Һеҙгә бынан күпкә ҙурыраҡ уңайһыҙлыҡтарға түҙергә тура киләсәк.
[3] Күпселек хеҙмәт килешеүҙәрендә компанияның хәҙерге йәки киләсәктәге потенциаль эшмәкәрлегенә ҡағылышлы теләһә ниндәй идея уларға ҡарай тип яҙылған. Йыш ҡына икенсе пункт теләһә ниндәй ихтимал булған стартапты ла үҙ эсенә ала, һәм инвестор йәки һатып алыусы өсөн ентекле тикшереү үткәреүсе һәр кем иң насарын күҙ уңында тотасаҡ.
Хәүефһеҙлек өсөн йә (а) алдағы эшегеҙҙә эшләгән ваҡытта яҙылған кодты ҡулланмағыҙ, йә (б) эш биреүсегеҙҙән өҫтәмә проектығыҙ өсөн яҙған кодҡа ҡарата дәғүәләренән яҙма рәүештә баш тартыуҙы алығыҙ. Ҡиммәтле хеҙмәткәрен юғалтмаҫ өсөн күптәр (б) пунктына ризалашасаҡ. Тиҫкәре яғы шунда: һеҙ уларға проектығыҙҙың ысынында нимә эшләгәнен теүәл әйтергә тейеш булаһығыҙ.
[4] Гешке менән Варнок Adobe компанияһына Xerox уларҙы һанға һуҡмаған өсөн генә нигеҙ һалған. Әгәр Xerox улар яһаған нәмәне ҡулланған булһа, улар, моғайын, бер ҡасан да PARC-тан китмәҫ ине.
Был текстың ҡараламаларын уҡып сыҡҡан өсөн Джессика Ливингстон менән Роберт Моррисҡа, сығыш яһарға саҡырған өсөн Джефф Арнольдҡа һәм SIPB-ға рәхмәт белдерәм.
Был эссе буйынса фекер алышыр өсөн комментарий яҙығыҙ.