(Бу эссе MIT'та сөйләнгән чыгышка нигезләнгән.)
Соңгы вакытка кадәр тәмамлаучы курс студентларының ике юлы бар иде: эшкә урнашу яисә аспирантурага (grad school) китү. Миңа калса, көннән-көн өченче вариант популярлаша барачак: үз стартапыңны башлап җибәрү. Ләкин бу күренеш никадәр киң таралыр?
Төп юл һәрвакыт эшкә керү булып калачак, әлбәттә, әмма үз стартапыңны башлау да аспирантура кебек үк популяр булып китә ала. 90 нчы еллар ахырында профессор дусларым аспирантлар таба алмауларына зарлана торган иде, чөнки барлык студентлар стартапларга эшкә китә иде. Әлеге хәл яңадан кабатланса, мин гаҗәпләнмәс идем, әмма бер аерма белән: бу юлы алар башкаларныкына эшләргә бару урынына үзләренекен ачачак.
Иң амбицияле студентлар бу урында сорар: нигә диплом алганчы көтәргә? Нигә университетта укыганда ук стартап башламаска? Гомумән, нигә колледжга яисә университетка барырга? Нигә аның урынына турыдан-туры стартап башламаска?
Бер ел ярым элек мин бер чыгышымда Yahoo, Google һәм Microsoft нигезләүчеләренең уртача яше 24 булуын һәм, әгәр аспирантлар стартап башлый ала икән, нигә әле гади студентларга да башламаска, дигән идем. Бу сорауны риторик итеп бирүемә шатмын, чөнки хәзер мин моның бары тик риторик сорау гына түгеллеген күрсәтә алам. Ул чакта мин стартап нигезләүчеләре өчен нинди дә булса түбән яшь чиге булырга тиеш дип күз алдына да китерә алмый идем. Укуны тәмамлау — ул биологик түгел, ә бары тик бюрократик үзгәреш. Һәм, һичшиксез, техник яктан күпчелек аспирантлардан ким булмаган студентлар бар. Нигә соң алайса алар да аспирантлар кебек үк җиңел стартап башлый алмасын?
Хәзер мин аңлыйм: укуны тәмамлагач нидер чыннан да үзгәрә икән: син уңышсызлыкны аклар өчен гаять зур сылтауны югалтасың. Тормышың никадәр катлаулы булмасын, күрерсең: башкаларның барысы да, шул исәптән гаиләң һәм дусларың да, икенче дәрәҗәдәге детальләрне читкә ташлап, билгеле бер вакытта синең бер генә төп шөгылең бар дип караячак. Әгәр син университетта укып, җәй көне программалаштыру белән акча эшлисең икән, син барыбер студент булып саналасың. Әгәр инде укуны тәмамлап, программалаштыру эшенә керсәң, барысы да шундук сиңа программист дип караячак.
Укыганда стартап башлауның төп проблемасы шунда: монда котылу юлы алдан ук каралган. Өченче һәм дүртенче курс арасындагы җәйдә син стартап башласаң, бар кеше өчен дә бу гади бер җәйге эш булып тоела. Һәм әгәр ул барып чыкмаса да — зур кайгы түгел; көзен син башкалар белән бергә укырга кайтасың; беркем дә сиңа уңышсызлыкка очраган кеше дип карамый, чөнки синең һөнәрең — студент, ә студентлыкта син җиңелмәдең. Ә инде укуны тәмамлагач бер елдан соң стартап башласаң, һәм әгәр көзен аспирантурага кермәгән булсаң, бу стартап һәркем өчен синең төп шөгылеңә әверелә. Син хәзер — стартап нигезләүчесе, димәк, сиңа монда уңышка ирешергә кирәк.
Башкаларның, үз тиңдәшләреңнең фикере һәркем өчен диярлек иң көчле этәргеч булып тора — хәтта күпчелек стартаперларның рәсми максаты булган баю теләгеннән дә көчлерәк. [1] Һәр финанслау циклының якынча беренче аенда бездә Прототип Көне (Prototype Day) дигән чара уза, анда һәр стартап башкаларга хәзергә кадәр ни эшләгәнен күрсәтә. Аларга башка бернинди дә мотивация кирәк түгел кебек тоелырга мөмкин. Алар үзләренең шәп яңа идеясе өстендә эшли; якын киләчәк өчен акчалары бар; һәм алар нәтиҗәсе ике төрле генә була ала торган уен уйный: байлык яисә уңышсызлык. Моның үзе генә дә җитәрлек мотивация булыр сыман. Шулай да, күрсәтү (демо) ясау перспективасы аларның күбесен тиз генә хәрәкәткә китерә.
Хәтта стартапны бары тик баю өчен генә башласаң да, алачак акча күп вакытта шактый теоретик нәрсә булып күренә. Ә көндәлек тормышта сине алга этәрүче нәрсә — сынатмаска, начар күренмәскә теләү.
Син моны үзгәртә алмыйсыңдыр, мөгаен. Үзгәртә алсаң да, моны теләмәс идең; тирә-юньдәгеләрнең үзе турында ни уйлавына чыннан да бернинди исе китмәгән кеше — ул, мөгаен, психопаттыр. Шуңа күрә сез эшли алган иң яхшы нәрсә — бу көчне җил дип кабул итү һәм көймәгезне шуңа яраклаштырып көйләү. Әгәр тирә-юньдәгеләрегез сезне ниндидер юнәлешкә этәрәчәген беләсез икән, яхшы аралашу даирәсен сайлагыз һәм үзегезне алар сез яраткан юнәлешкә этәрерлек итеп урнаштырыгыз.
Укуны тәмамлау өстенлек итүче җилләрне үзгәртә, ә бу зур роль уйный. Стартап башлау шулкадәр авыр ки, хәтта уңышка ирешкәннәргә дә бу кыл өстендә генә насыйп була. Хәзерге вакытта берәр стартап никадәр генә биектә очмасын, аның шассиында очып китү полосасы очындагы агачларның яфраклары кысылып калгандыр, мөгаен, чөнки ул аларның нәкъ очыннан гына очып үткән. Мондый киеренке уенда сезгә каршы булган көчләрнең хәтта иң кечкенә артуы да сезне чокырга аударып, уңышсызлыкка китерергә җитә.
Без Y Combinator-ны башлап җибәргәндә, кешеләрне укып йөргән чакларында ук стартаплар ачарга дәртләндерә идек. Бу өлешчә шуңа бәйле: Y Combinator башта бер төрле җәйге программа буларак башланган иде. Без программаның формасын сакладык — атнага бер тапкыр барыбыз бергә кичке аш ашау шәп идея булып чыкты — әмма хәзер төп позициябез кешеләргә укуларын тәмамлаганчы көтәргә киңәш итү булырга тиеш дигән карарга килдек.
Бу университетта укыганда стартап башлап булмый дигәнне аңлатамы? Һич юк. Loopt компаниясен бергә нигезләүче Сэм Альтман (Sam Altman), без аларны финанслаганда, икенче курсын гына тәмамлаган иде, һәм Loopt, мөгаен, без әлегә кадәр финанслаган барлык стартаплар арасында иң өметлеседер. Ләкин Сэм Альтман — гаҗәеп үзенчәлекле егет. Аның белән очрашканнан соң якынча өч минут узгач, мин: «Аһ, Билл Гейтска 19 яшь булганда ул нәкъ менә шундый булгандыр инде», — дип уйлаганымны хәтерлим.
Әгәр университетта укыганда стартап ачып уңышка ирешеп була икән, нигә соң без кешеләргә алай эшләмәскә кушабыз? Теге уйлап чыгарылган скрипкачы кебек: кем генә үзенең уйнавына бәя бирүен сорамасын, ул һәрвакыт аларга профессионал булу өчен талантлары җитми, дип җавап биргән. Музыкант буларак уңышка ирешү талант белән беррәттән нык ихтыяр көче дә таләп итә, шуңа күрә бу җавап һәркем өчен иң дөрес киңәш булып чыга. Үзенә ышанмаганнар моңа ышанып кул селти, ә нык тәвәккәлләре исә: «Ярар инде, мин барыбер булдырам», — дип уйлый.
Шуңа күрә безнең рәсми сәясәтебез хәзер шундый: без башка фикергә күндерә алмаган студентларны гына финанслыйбыз. Һәм, дөресен генә әйткәндә, әгәр сез төгәл ышанмыйсыз икән, сезгә көтәргә кирәк. Хәзер эшләмәсәгез, бөтен компания ачу мөмкинлекләре бөтенләй юкка чыгачак дигән сүз түгел бу. Бәлки, сез хәзер эшләп яткан ниндидер идея өчен мөмкинлекләр тәрәзәсе ябылыр, ләкин бу сезнең соңгы идеягез булмаячак. Вакыты чыккан һәр идея урынына яңа, тормышка ашырырдай идеяләр барлыкка килә. Тарихи яктан караганда, стартап башлау мөмкинлекләре вакыт узу белән бары тик артты гына.
Алай булгач, сез сорарсыз, нигә тагын да озаграк көтмәскә? Нигә башта бераз эшләп карамаска яисә аспирантурага бармаска, ә аннары гына стартап ачмаска? Һәм, дөресен әйткәндә, бу яхшы идея булырга мөмкин. Гаризаларны караганда без иң нык сокланган намзәтләргә нигезләнеп, стартап нигезләүчеләре өчен иң кулай яшьне сайларга туры килсә, мин егерме биш яшьләр тирәсе дияр идем. Нигә? Егерме биш яшьләрдәге кешенең егерме бер яшьлек кешедән нинди өстенлекләре бар? Һәм нигә өлкәнрәк түгел? 25 яшьлекләр 32 яшьлекләр булдыра алмаган нәрсәне эшли ала? Менә бу сорауларны тикшереп карарга кыйммәт.
Плюс
Әгәр сез колледж яисә университеттан соң тиз арада стартап башласагыз, хәзерге стандартлар буенча яшь нигезләүче булачаксыз, шуңа күрә сез яшь нигезләүчеләрнең өстенлекләрен белергә тиешсез. Алар сез уйлаганча түгел. Яшь нигезләүче буларак сезнең көчле якларыгыз: чыдамлык, ярлылык, беркая бәйләнмәгәнлек, хезмәттәшләр һәм тәҗрибәсезлек (белмәүчелек).
Чыдамлыкның мөһимлеге гаҗәпләндерергә тиеш түгел. Әгәр стартаплар турында нидер ишеткәнегез булса, озын эш сәгатьләре турында ишеткәнсездер, мөгаен. Минем белүемчә, бу бөтен җирдә дә бер үк. Мин нигезләүчеләре иртәнге 9 дан кичке 5 кә кадәр генә эшләгән бернинди уңышлы стартапны да белмим. Һәм яшь нигезләүчеләр өчен озак сәгатьләр эшләү аеруча мөһим, чөнки алар, мөгаен, соңрак булачак кебек үк нәтиҗәле түгелдер әле.
Икенче өстенлегегез — ярлылык — өстенлек кебек яңгырамаска да мөмкин, ләкин бу гаять зур нәрсә. Ярлылык сезнең арзанга яши алуыгызны аңлата, ә бу стартаплар өчен бик мөһим. Җиңелүгә дучар булган һәр стартап диярлек акчасы бетү сәбәпле җиңелә. Моны болай гына әйтү бераз дөреслеккә туры килеп бетми, чөнки гадәттә аның төбендә башка сәбәпләр ята. Ләкин проблемаларыгызның чыганагы нинди булуга карамастан, акчаны әз тоту (low burn rate) сезгә аларны төзәтү өчен күбрәк мөмкинлек бирә. Күпчелек стартаплар башта төрле хаталар ясаганлыктан, хаталарны төзәтү өчен вакыт һәм урын булу — бик кыйммәтле нәрсә.
Күпчелек стартаплар ахыр чиктә үзләре планлаштырганнан башкачарак әйбер эшли башлый. Уңышлылары эшләрлек нәрсәне эшләми торган әйберләрне сынап карап кына таба. Шуңа күрә стартапта сез эшли алырлык иң начар нәрсә — ул төгәл, үзгәрмәс план кору һәм аны тормышка ашыру өчен күп акча тота башлау. Иң яхшысы — чыгымнарны аз тотып эш итү һәм идеяләрегезгә үсәргә вакыт бирү.
Укуны яңа тәмамлаучылар, чынлыкта, бернисез диярлек яши ала, һәм бу сезгә өлкәнрәк нигезләүчеләр каршында өстенлек бирә, чөнки программа тәэминаты стартапларында төп чыгым — ул кешеләр. Балалары һәм ипотекасы булган кешеләр чын-чыннан оттыра. Менә шуңа күрә мин 32 яшьлек кешегә караганда 25 яшьлеккә өстенлек бирер идем. 32 яшьлек, мөгаен, яхшырак программисттыр, ләкин аның тормышы да күпкә кыйммәтрәк тора. Ә 25 яшьлекнең бераз эш тәҗрибәсе бар (бу хакта соңрак), ләкин ул студент кебек үк арзанга яши ала.
Роберт Моррис (Robert Morris) белән мин Viaweb компаниясен башлап җибәргәндә безгә 29 һәм 30 яшь иде, ләкин бәхеткә, без һаман да 23 яшьлекләр кебек яши идек. Икебезнең дә матди байлыгыбыз якынча нульгә тигез иде. Мин ипотека булуын бик теләр идем, чөнки бу минем үз йортым бар дигәнне аңлатыр иде. Ләкин үткәннәргә караганда, берни дә булмау бик уңайлы булып чыкты. Мин беркая да бәйләнмәгән идем һәм арзан яшәргә ияләнгән идем.
Шулай да, арзан яшәүгә караганда да мөһимрәге — сак, арзанча фикерләү. Apple II компьютерының шулкадәр популяр булуының бер сәбәбе — аның арзанлыгы иде. Санакның үзе арзан иде, һәм ул мәгълүмат саклау өчен кассеталы тавыш яздыргыч һәм монитор сыйфатында гади телевизор кебек арзан, кибеттәге әзер җайланмаларны кулланды. Ни өчен икәнен беләсезме? Чөнки Воз (Woz) бу санакны үзе өчен проектлаган иде, ә аның артыгына акчасы җитми иде.
Без дә шул ук күренештән файдаландык. Безнең бәяләр үз вакыты өчен кыю рәвештә түбән иде. Хезмәтнең иң югары дәрәҗәсе аена 300 доллар тора иде, бу гадәттәгедән бер дәрәҗәгә диярлек түбән иде. Үткәннәргә караганда, бу бик акыллы адым булган, ләкин без моны бик акыллы булганга эшләмәдек. Аена 300 доллар ул вакытта безгә бик зур акча булып күренә иде. Apple кебек үк, без кыйммәт булмаган һәм шуңа күрә популяр булган әйбер ясадык — бары тик ярлы булганга күрә генә.
Күп кенә стартаплар шундый рәвештә корала: кемдер килә дә элеккеге бәясенең уннан яки йөздән бер өлешенә тигез әйбер ясый, ә базарга инде урнашкан катнашучылар аның артыннан бара алмый, чөнки алар хәтта мондый нәрсә мөмкин булган дөнья турында уйларга да теләми. Мәсәлән, традицион ерак ара элемтә операторлары VoIP турында хәтта уйларга да теләмәделәр. (Шулай да ул барыбер килде.) Бу уенда ярлы булу ярдәм итә, чөнки сезнең шәхси омтылышларыгыз технологияләр үскән юнәлеш белән туры килә.
Беркая бәйләнмәгән булуның өстенлекләре ярлылыкныкына охшаш. Яшь чакта сез күбрәк хәрәкәтчән — сезнең йортыгыз яки әйберләрегез күп булмаганга гына түгел, ә җитди мөнәсәбәтләрегез булу ихтималы азрак булганга да. Бу бик мөһим булып чыга, чөнки күп кенә стартаплар кемнеңдер икенче җиргә күченүен таләп итә.
Мәсәлән, Kiko нигезләүчеләре хәзер үзләренең чираттагы стартапларын башлап җибәрү өчен Bay Area якларына юл тота. Алар эшләргә теләгән нәрсә өчен ул яхшырак урын. Һәм аларга китү турында карар кабул итү җиңел булды, чөнки минем белүемчә, берсенең дә җитди йөргән кызы юк, һәм аларның бөтен мөлкәте бер машинага сыя — дөресрәге, йә бер машинага сыя, йә калдырып китсәң дә жәл булмаслык дәрәҗәдә иске-москы.
Алар, һәрхәлдә, Бостонда иде. Әгәр алар, Эван Уильямс (Evan Williams) үз вакытында булган кебек, Небраскада булсалар нишләр иделәр? Күптән түгел берәү Y Combinator программасының җитешсезлеге — анда катнашу өчен күченергә туры килүе, дип язган иде. Башкача булуы мөмкин дә түгел иде. Нигезләүчеләр белән алып бара торган әңгәмәләрне без шәхсән үзебез күрешеп уздырырга тиеш. Без берьюлы дистәләгән стартапны финанслыйбыз һәм берьюлы унике төрле урында була алмыйбыз. Ләкин без ниндидер тылсым белән кешеләрне күчүдән саклап кала алсак та, без моны эшләмәс идек. Нигезләүчеләрне Небраскада калдырып, без аларга яхшылык эшләмәс идек. Стартап үзәкләре булмаган урыннар стартаплар өчен зарарлы. Моны турыдан-туры булмаган дәлилләрдән дә күрергә була. Хьюстонда, Чикагода яки Майамида стартап ачу никадәр кыен булуын анда җан башына уңышка ирешүчеләрнең гаҗәеп дәрәҗәдә аз булуыннан күреп була. Бу шәһәрләрдәге барлык стартапларны төгәл нәрсә басып торганын белмим — йөзләгән вак нәрсәләрдер, мөгаен — ләкин ниндидер сәбәп бар. [2]
Бәлки, бу үзгәрер. Бәлки, стартапларның арзанлана баруы аларның иң уңайлы мохиттә генә түгел, ә бөтен җирдә яши алуын аңлатыр. Бәлки, 37signals — киләчәк өчен үрнәктер. Ләкин алай булмаска да мөмкин. Тарихи яктан караганда, һәрвакыт билгеле бер тармаклар өчен үзәк булган шәһәрләр булган, һәм әгәр сез шуларның берсендә булмасагыз, сез оттыра идегез. Шуңа күрә минем фаразларым буенча, 37signals — бу бары тик искәрмә генә. Без монда «Web 2.0»га караганда күпкә борынгырак бер канунны күрәбез.
Бәлки, Bay Area якларында Майамига караганда җан башына күбрәк стартап барлыкка килүнең сәбәбе — анда нигезләүче тибындагы кешеләрнең күбрәк булуында гынадыр. Уңышлы стартаплар беркайчан да диярлек бер генә кеше тарафыннан башланмый. Гадәттә, алар кемнеңдер ниндидер фикерне компания өчен яхшы идея булыр иде дип әйтүеннән һәм дустының: «Әйе, шәп идея, әйдә эшләп карыйк», — дигән сүзеннән башлана. Әгәр сиңа шул «әйдә карыйк» дип әйтүче икенче кеше җитми икән, стартап беркайчан да тормышка ашмый. Һәм бу — гади студентларның өстенлеге булган тагын бер өлкә. Алар тирәсендә шулай дип әйтергә әзер кешеләр күп. Яхшы колледжда яки университетта сез бик күп башка амбицияле һәм техник фикерләүле кешеләр белән бергә туплангансыз — тормышыгызда мондый тыгызлык башка беркайчан да булмас, мөгаен. Әгәр сезнең атом төшегез нейтрон бүлеп чыгарса, аның башка төшкә бәрелү ихтималы бик зур.
Y Combinator'да кешеләр безгә иң күп бирә торган сорау: уртак нигезләүчене (co-founder) кайдан табарга? 30 яшьтә стартап башлаган кеше өчен иң зур проблема — шул. Укыган вакытта алар күп кенә яхшы булачак кардәш-нигезләүчеләрне белгәннәр, ләкин 30 яшькә җиткәндә алар йә элемтәне югалтканнар, йә ул кешеләр үзләре ташларга теләмәгән эш урыннарына бәйләнгәннәр.
Viaweb бу яктан да искәрмә иде. Без чагыштырмача олы булсак та, абруйлы эш урыннарына бәйләнмәгән идек. Мин рәссам булырга тырышып йөри идем, бу исә ирекне артык чикләми, ә Роберт, 29 яшендә булса да, 1988 елда академик карьерасындагы кечкенә генә өзеклек аркасында һаман да аспирантурада укый иде. Шуңа күрә, нәкъ шул Корт (Worm) Viaweb'ны мөмкин итте дип әйтергә була. Югыйсә Роберт ул яшьтә кече профессор булыр иде һәм аның минем белән бергә тиле уйларга корылган проектлар өстендә эшләргә вакыты булмас иде.
Кешеләр Y Combinator'га бирә торган күпчелек сорауларга безнең нинди дә булса җавабыбыз бар, ләкин бергә төзүче табу турындагы сорауга юк. Аңа яхшы җавап юк. Бергә нигезләүчеләр чынлыкта сез инде таный торган кешеләр булырга тиеш. Һәм алар белән танышу өчен иң яхшы урын — ул уку йорты. Сездә акыллы кешеләрнең зур бер катламы бар; аларның барысының да бер үк биремнәрне ничек башкаруын чагыштыра аласыз; һәм һәркемнең тормышы әлегә шактый үзгәрүчән. Күп кенә стартаплар нәкъ менә шушы сәбәп аркасында уку йортларыннан үсеп чыга. Google, Yahoo һәм Microsoft, башка бик күпләр кебек үк, уку вакытында танышкан кешеләр тарафыннан нигезләнгән. (Microsoft очрагында — хәтта урта мәктәптә.)
Күп кенә студентлар компания ачканчы көтәргә һәм бераз тәҗрибә тупларга тиеш дип саный. Башка барлык шартлар тигез булганда, алар шулай эшләргә тиеш тә. Ләкин башка шартлар бер дә тыштан күренгәнчә тигез түгел. Күпчелек студентлар стартаплардагы иң кытлык булган компонент — бергә нигезләүчеләр буенча никадәр бай булуларын аңлап бетермиләр. Әгәр бик озак көтсәгез, сезнең дусларыгыз үзләре ташларга теләмәгән ниндидер проектка кереп киткән булырга мөмкин. Алар никадәр яхшырак булса, моның ихтималы да шулкадәр зуррак.
Бу проблеманы йомшартуның бер юлы — шул n еллык тәҗрибәне туплаган арада үз стартапыгызны актив рәвештә планлаштыру булырга мөмкин. Әйе, төрле эшкә керегез яки аспирантурага барыгыз, ләкин планнар кору өчен даими җыелышып торыгыз, шулай итеп стартап башлау идеясе һәркемнең башында яшәвен дәвам итсен. Моның эшләячәген белмим, ләкин сынап караудан бернинди дә зыян юк.
Студент буларак сезнең нинди өстенлегегез барлыгын аңлау гына да зур ярдәм булыр иде. Сезнең курсташларыгызның кайберләре, мөгаен, уңышлы стартап нигезләүчеләре булып китәр; зур техник университетта бу — диярлек шиксез нәрсә. Алайса кемнәр соң алар? Мин сезнең урында булсам, акыллы гына түгел, ә дәвасыз төзүчеләр (ясаучылар) булган кешеләрне эзләр идем. Даими рәвештә проектлар башлап торучы һәм аларның ким дигәндә кайберләрен ахырына җиткерүче кешеләрне эзләгез. Без нәкъ шундыйларны эзлибез. Барыннан да элек, академик дипломнардан һәм хәтта сез гариза белән килгән идеядән дә өстенрәк — без яңа әйберләр ясый торган кешеләрне эзлибез.
Бергә нигезләүчеләр таба торган икенче урын — эш. Мәктәп яки университетка караганда анда азрак очрашалар, ләкин мөмкинлекләрне арттыру өчен сез эшли алырлык нәрсәләр бар. Иң мөһиме, әлбәттә, акыллы, яшь кешеләр күп булган җирдә эшләү. Икенчесе — стартаплар үзәгендә урнашкан компаниядә эшләү. Тирә-ягыгызда стартаплар кайнап торган урында хезмәттәшегезне сезнең белән бергә эштән китәргә күндерү җиңелрәк булачак.
Шулай ук эшкә урнашканда имзалаган хезмәт килешүенә дә игътибар итү комачауламас. Күпчелек килешүләрдә сез компаниядә эшләгән вакытта башыгызга килгән теләсә нинди идея аларга карый дип язылган була. Гамәлдә кемнең кайчан нинди идея уйлап тапканын исбатлау кыен, шуңа күрә чик программа кодына төшә. Әгәр стартап башларга җыенасыз икән, әле эшләп йөргән чагыгызда аның кодын язмагыз. Яисә, ким дигәндә, эшләгәндә язган бөтен кодны ташлагыз һәм барысын да яңадан башлагыз. Сезнең эш бирүчегез моны белеп алып, судка бирер дигән куркудан гына түгел. Эш аңа кадәр барып җитмәс тә; инвесторлар, сатып алучылар яисә (бәхетегез елмайса) андеррайтерлар сезне беренче булып кысрыклап алачак. t = 0 мизгеле белән шул яхтаны сатып алган вакыт арасында кемдер сезнең кодыгызның нинди дә булса өлеше закон буенча башка берәүгә карыймы-юкмы икәнен сораячак, һәм сез: «Юк», — дип әйтә алырга тиешсез. [3]
Мин күргән иң чиктән тыш кырыс хезмәт килешүе — Amazon компаниясендә. Идеяләрегезгә ия булу турындагы гадәти пунктлардан тыш, сез шулай ук Amazon'да эшләгән башка берәр кеше белән бергә стартап нигезләүчесе була алмыйсыз — хәтта сез алар белән таныш булмасагыз да яисә анда бер үк вакытта эшләмәгән булсагыз да. Алар моны закон ягыннан таләп итә алырмы-юкмы, шикләнәм, ләкин моңа омтылуларының үзе үк начар галәмәт. Эшләр өчен башка бик күп урыннар бар; күбрәк мөмкинлекләрегезне ачык калдыра торган җирне сайлавыгыз яхшырак.
Эшләү өчен шәп урыннар турында сөйләгәндә, билгеле, Google бар. Ләкин мин Google турында бераз шомландыргыч нәрсә күрәм: аннан нуль стартап чыккан. Бу җәһәттән ул кара упкынга охшаган. Кешеләргә Google'да эшләү шулкадәр ошый, ахры, алар аннан китәргә теләми. Шуңа күрә, кайчан да булса стартап ачарга өметләнәсез икән, хәзерге фактик дәлилләр анда эшләмәскә кирәклеген күрсәтә.
Бу сәер киңәш кебек тоела, аңлыйм. Әгәр алар сезнең тормышыгызны китәргә теләмәслек дәрәҗәдә яхшы итәләр икән, нигә анда эшләмәскә? Чөнки, асылда, сез, мөгаен, локаль максимумыгызга җитәсездер. Стартап башлау өчен сезгә билгеле бер активлашу энергиясе кирәк. Ә эшләү бик рәхәт булган эш бирүче сезне чиксез озак вакытка бишек тирбәткән кебек үз янында калдыра ала, хәтта сезнең өчен китү зуррак җиңү булыр иде булса да. [4]
Әгәр стартап башларга телисез икән, эшләү өчен иң яхшы урын, мөгаен, стартап үзедер. Кирәкле тәҗрибә булудан тыш, бу хәл теләсә кайсы очракта да тиз арада тәмамланачак. Сез йә баеп бетәчәксез, бу очракта проблема үзеннән-үзе хәл ителә, йә стартапны сатып алачаклар, һәм ул чакта анда эшләү күңелсезләнәчәк һәм китү җиңел булачак, яисә, иң ихтималы — ул ябылачак һәм сез яңадан ирекле булачаксыз.
Сезнең соңгы өстенлегегез — белмәүчелек (тәҗрибәсезлек) — бик файдалы булып күренмәскә дә мөмкин. Мин бу төшенчә өчен юри бәхәсле сүз сайладым; сез моны бер үк вакытта гөнаһсызлык дип тә атый аласыз. Ләкин ул бик көчле этәргеч булып күренә. Y Combinator буенча хезмәттәшем Джессика Ливингстон (Jessica Livingston) тиздән стартап нигезләүчеләре белән интервьюлар җыентыгын бастырып чыгарачак, һәм мин аларда гаҗәеп бер канунны күрдем. Бер-бер артлы һәркем диярлек, моның никадәр авыр булачагын белсәләр, башларга бөтенләй куркыр идек, дип әйтте.
Тәҗрибәсезлек тилелекнең башка формаларына каршы торучы авырлык булганда файдалы була ала. Ул стартап башлаганда файдалы, чөнки сез үзегез күз алдына китергәннән күбрәкне булдыра аласыз. Стартаплар башлау сез көткәннән авыррак, ләкин сезнең сәләтләрегез дә сез көткәннән күбрәк, шуңа күрә алар бер-берсен тигезли.
Күпчелек кеше Apple кебек компаниягә карый да уйлый: мин мондый нәрсәне ничек ясый алыйм инде? Apple — ул зур бер институт, ә мин — гади бер кеше генә. Ләкин һәр институт үз вакытында бер бүлмәгә җыелып нәрсәдер башларга карар кылган бер уч кеше генә иде. Институтлар кешеләр тарафыннан төзелгән, һәм аларны сездән бернинди дә аермасы булмаган кешеләр уйлап тапкан.
Мин һәркем стартап башлый ала дип әйтмим. Күпчелек кеше булдыра алмыйдыр, мин моңа шикләнмим; гомумән халык турында мин күп белмим. Ә менә үзем яхшы белгән төркемнәр турында, мәсәлән, хакерлар хакында сөйләгәндә, төгәлрәк әйтә алам. Иң яхшы уку йортларында компьютер фәннәре (CS) буенча белгечлек алучы студентларның дүрттән бер өлеше теләсә, стартап нигезләүчесе була алыр иде дип фаразлыйм.
Бу «теләсә» дигән шарт — бик мөһим шарт, аны шулай өстәп кую хәтта хәйләкәрлек кебек тә тоела — чөнки билгеле бер интеллект бусагасын узгач (ә алдынгы югары уку йортларындагы CS студентларының күбесе бу бусаганы үткән), сезнең уңышка ирешүегезнең хәлиткеч факторы — моны никадәр нык теләвегез булып тора. Сезгә артык даһи булу мәҗбүри түгел. Әгәр сез гений булмасагыз, көндәшлек азрак булган ниндидер кызыксыз өлкәдә, мәсәлән, кадрлар бүлеге өчен программа тәэминаты ясау өлкәсендә стартап башлагыз. Мин бу мисалны очраклы рәвештә сайладым, ләкин шуны әйтә алам: аларда хәзер нәрсә генә булмасын, аны яхшырак эшләү өчен даһилык кирәкми. Дөньяда яхшырак программа тәэминатына бик нык мохтаҗ булган, кызыксыз эш белән шөгыльләнүче күп кеше бар, шуңа күрә сез үзегезне Ларри белән Сергейдан никадәр генә калышам дип уйласагыз да, идеянең «шәплек» дәрәҗәсен киметеп моны тулысынча каплый аласыз.
Куркудан саклау белән беррәттән, белмәүчелек кайвакыт яңа идеяләр табарга да ярдәм итә ала. Стив Возняк (Steve Wozniak) моны бик көчле итеп әйткән иде:
Apple'да мин эшләгән иң яхшы әйберләрнең барысы да (а) акча булмаудан һәм (б) моны элек беркайчан да эшләп карамаган булудан килеп чыкты. Без ясаган һәрбер чыннан да искиткеч нәрсәне мин гомеремдә бер тапкыр да эшләп карамаган идем.
Берни дә белмәгәндә, сезгә барысын да үзегез өчен яңадан уйлап табарга туры килә, һәм әгәр акыллы булсагыз, сезнең яңа уйлап тапкан әйберләрегез моңа кадәр булганнардан яхшырак булырга мөмкин. Бу аеруча кагыйдәләр үзгәреп торган өлкәләрдә дөрес. Программа тәэминаты турындагы барлык карашларыбыз процессорлар акрын, ә хәтер һәм дисклар бик кечкенә булган заманда барлыкка килгән. Гомуми кабул ителгән фикерләрдә нинди искергән фаразлар ятканын кем белә? Һәм бу фаразларны төзәтү аларны махсус бетерү юлы белән түгел, ә чүп җыюга (garbage collection) охшаш нәрсә аша башкарылачак. Тәҗрибәсез, ләкин акыллы берәү килер дә барысын да яңадан уйлап табар, һәм бу процесста кайбер булган иске идеяләрне кабатламыйча калдырыр.
Минус
Яшь нигезләүчеләрнең өстенлекләре турында шул җитәр. Ә кимчелекләре хакында нәрсә әйтеп була? Мин уңышсызлыкка китерә торган нәрсәләрдән башлап, аларның төп сәбәпләрен табарга тырышырмын.
Яшь нигезләүчеләрдә килеп чыга торган төп хата — алар студентларның курс проектларына охшаган әйберләр ясыйлар. Без үзебез дә моны күптән түгел генә аңладык. Артка кала барган стартаплар арасында без күп охшашлыклар курдек, ләкин моны ничек сүзләр белән аңлатырга икәнен белә алмый идек. Ахыр чиктә нәрсә булганын төшендек: алар уку проектларын төзиләр иде.
Ләкин бу чынлыкта нәрсә аңлата? Уку проектларының нәрсәсе начар? Уку проекты белән чын стартап арасында нинди аерма бар? Әгәр без бу сорауга җавап бирә алсак, бу булачак стартаперлар өчен генә түгел, гомумән студентлар өчен дә файдалы булыр иде, чөнки без шул «чын дөнья» дип аталган серне аңлату юлында зур адым ясар идек.
Уку проектларында ике зур нәрсә җитми кебек: (1) чын проблеманы итератив (эзлекле) рәвештә ачыклау һәм (2) эчке киеренкелек (интенсивлык).
Беренчесеннән котылу мөмкин түгелдер, мөгаен. Уку проектлары котылгысыз рәвештә ялган проблемаларны чишәчәк. Беренчедән, чын проблемалар сирәк очрый һәм кыйммәт тора. Әгәр профессор студентларның чын проблемаларны чишүен теләсә, ул физиканың Стандарт моделен алыштыра алырлык нинди дә булса «парадигма» мисалын китерергә тырышкан кеше кебек шул ук парадокска очрар иде. Моны булдыра алырлык нәрсә бардыр, әмма сез мисал уйлап таба алсагыз, сезгә Нобель премиясе бирелер иде. Шуның шикелле үк, яхшы яңа проблемаларны да теләгән саен гына табып булмый.
Технология өлкәсендә бу кыенлык шуның белән тагын да катлаулана: чын стартаплар үзләре чишә торган проблеманы гадәттә эволюция процессы аша ачыклый. Кемнеңдер ниндидер идеясе туа; алар аны тормышка ашыра; һәм шулай эшләп (һәм, мөгаен, бары тик шулай эшләп кенә), алар чишәргә тиеш булган проблеманың бөтенләй башка икәнен аңлыйлар. Хәтта профессор сезгә проект тасвирламасын барышында үзгәртергә рөхсәт итсә дә, көллият курсында моны эшләү өчен вакыт җитми, яисә эволюцион басым тудыручы базар юк. Шуңа күрә уку проектлары күбесенчә тормышка ашыруга (реализациягә) кайтып кала, ә бу — стартаптагы иң кечкенә проблемагыз.
Эш стартапта тормышка ашыру өстендә генә түгел, идея өстендә дә эшләвегездә генә түгел. Тормышка ашыруның үзе дә башкача. Аның төп максаты — идеяне камилләштерү. Еш кына беренче алты айда сез ясаган нәрсәләрнең күбесенең бердәнбер кыйммәте — башлангыч идеягезнең хаталы булуын исбатлавында. Һәм бу гаять кыйммәтле. Әгәр сез башкалар әле дә ышанган ялгыш фикердән арына алсагыз, сез көчле позициядә буласыз. Ләкин уку проекты турында сез алай уйламыйсыз. Башлангыч планыгызның хаталы булуын исбатлау сезгә бары начар билге генә китерәчәк. Ташлап калдырыла торган әйберләр ясау урынына, сез гадәттә һәр код юлының күп хезмәт куйганыгызны күрсәтүче соңгы максатка таба баруын телисез.
Бу безне икенче аермага алып килә: уку проектларын бәяләү ысулы. Профессорлар гадәттә сезне башлангыч нокта белән хәзерге вакытта кайда булуыгыз арасындагы аралык буенча бәяләячәк. Әгәр кемдер күп нәрсәгә ирешкән булса, ул яхшы билге алырга тиеш. Әмма клиентлар сезне капма-каршы яктан бәяләячәк: сез хәзерге вакытта булган урын белән аларга кирәкле функцияләр арасында калган аралык буенча. Сезнең никадәр тырышып эшләвегез базарның исе китми. Кулланучылар сезнең программа тәэминатының бары тик үзләренә кирәкле нәрсәне эшләвен тели, югыйсә сез нуль аласыз. Мәктәп белән реаль дөнья арасындагы иң төп аермаларның берсе менә шул: яхшы тырышлык өчен бернинди бүләк юк. Чынлыкта, «яхшы тырышлык» төшенчәсе үзе — балаларны рухландыру өчен олылар уйлап чыгарган ялган идея. Тәбигатьтә ул юк.
Мондый ялганнар балалар өчен файдалы кебек тоела. Ләкин, кызганычка каршы, сез укуны тәмамлагач, алар сезгә уку вакытында сөйләгән бөтен ялганнар исемлеген бирмиләр. Реаль дөнья белән бәрелешеп, аларны сездән сугып чыгарырга туры килә. Менә ни өчен бик күп эш урыннары эш тәҗрибәсен таләп итә. Мин көллияттә укыганда моны аңлый алмый идем. Мин программалаштыра белә идем. Чынлыкта, мин моның белән көн күрүче күпчелек кешеләргә караганда яхшырак программалаштыра белүемне аңлый идем. Алайса, бу серле «эш тәҗрибәсе» нәрсә иде һәм ул миңа ни өчен кирәк иде?
Хәзер мин моның нәрсә икәнен беләм, һәм буталчыклыкның бер өлеше грамматик характерда. Аны «эш тәҗрибәсе» дип атау, бу ниндидер билгеле бер төр машинаны йөртү яки билгеле бер программалаштыру телен куллану тәҗрибәсе кебек дигәнне аңлата. Ләкин чынлыкта эш тәҗрибәсе ниндидер конкрет осталыкны түгел, ә балачактан калган кайбер гадәтләрне бетерүне аңлата.
Балаларның төп сыйфатларының берсе — алар җаваплылыктан кача (тайпыла). Син бала чакта ниндидер авыр сынауга очрасаң, елап «булдыра алмыйм» дия аласың, һәм алар сине эшләргә мәҗбүр итмәячәк. Әлбәттә, зурлар дөньясында да беркем сине бернәрсә дә эшләргә мәҗбүр итә алмый. Аның урынына алар сине эштән чыгара. Һәм шуның белән стимуллашкач, син үзең күз алдына китергәннән күпкә күбрәкне эшли алуыңны аңлыйсың. Шуңа күрә эш бирүчеләр «эш тәҗрибәсе» булган кешедән көткән нәрсәләрнең берсе — тайпылу рефлексын юк итү, ягъни бернинди аклануларсыз эшне ахырына җиткерү сәләте.
Эш тәҗрибәсеннән сез ала торган икенче нәрсә — эшнең нәрсә икәнен һәм, аеруча, аның асылда никадәр котсыз булуын аңлау. Нигездә, бу тигезләмә рәхимсез: син уяу вакытыңның күпчелек өлешен башка берәү теләгән нәрсәне эшләп үткәрергә тиешсең, югыйсә ачтан үләсең. Эш шулкадәр кызыклы булган берничә урын бар, анда бу яшерелгән, чөнки башкалар эшләнүен теләгән нәрсә синең үзең эшләргә теләгән нәрсә белән туры килә. Ләкин төп чынбарлыкны күрү өчен, алар аерылса нәрсә буласын күз алдына китерү дә җитә.
Олылар балаларга бу турыда шулкадәр ялганлый дип әйтеп булмый, алар моны беркайчан да аңлатмый. Алар акча белән эшнең нидә икәнен беркайчан да аңлатмый. Сез балачактан ук ниндидер эшегез буласын беләсез, чөнки үскәч кем «буласың» дип һәркем сорый. Алар сезгә әйтмәгән нәрсә шул: бала чакта сез суда чапчып яткан башка берәүнең иңбашында утырасыз, ә эшли башлау — суга үзегез ташлануны һәм үзегез суда чапчып ята башларга яисә батып китәргә тиешлекне аңлата. Нәрсиәдер «булу» — икенче дәрәҗәдәге нәрсә; кичектергесез проблема — батып үлмәү.
Эш белән акча арасындагы бәйләнеш сезгә акрынлап кына ачыла бара. Дөресрәге, минем өчен шулай булды. Кешенең беренче уе гадәттә: «Бу коточкыч. Мин бурычлы. Моннан тыш, миңа дүшәмбе көнне торып эшкә барырга кирәк». Акрынлап сез бу ике нәрсәнең базар гына булдыра алырлык дәрәҗәдә тыгыз бәйләнгән булуын аңлыйсыз.
Шуңа күрә 24 яшьлек нигезләүчеләрнең 20 яшьлек нигезләүчеләр алдындагы иң мөһим өстенлеге — алар нәрсәдән качарга тырышканнарын беләләр. Гадәти студент өчен баю идеясе Ferrari сатып алу яки соклануга лаек булу дигәнне аңлата. Акча белән эш арасындагы мөнәсәбәтне тәҗрибә аша белгән кеше өчен бу күпкә мөһимрәк нәрсәне аңлата: бу кешеләрнең 99,9% тормышы белән идарә итүче рәхимсез тигезләмәдән баш тарту мөмкинлеген алу дигән сүз. Баю — сез суда чапчып ятудан туктый аласыз дигән сүз.
Моны аңлаган кеше стартап уңышка ирешсен өчен күпкә катырак эшләячәк — чынлыкта, бата башлаган кешенең билгеле энергиясе белән. Әмма акча белән эш арасындагы бәйләнешне аңлау сезнең эшләү рәвешегезне дә үзгәртә. Акчаны сезгә бары тик эшләгән өчен генә түгел, ә башка кешеләр теләгән нәрсәне эшләгән өчен түлиләр. Моны аңлаган кеше автоматик рәвештә игътибарын кулланучыга күбрәк юнәлтәчәк. Һәм бу уку-проекты синдромының икенче яртысын дәвалый. Бераз эшләгәннән соң, сез үзегез дә эшләгән нәрсәне базар бәяләгән кебек үк бәяли башлыйсыз.
Әлбәттә, бу әйберләрне өйрәнү өчен еллар буе эшләргә кирәкми. Әгәр сез җитәрлек дәрәҗәдә сизгер булсагыз, бу нәрсәләрне мәктәптә яки көллияттә укыганда ук аңлый аласыз. Сэм Альтман шулай эшләде. Ул моны аңлагандыр, чөнки Loopt — уку проекты түгел. Һәм аның мисалы күрсәткәнчә, бу кыйммәтле белем булырга мөмкин. Иң кимендә, әгәр сез моны аңласагыз, эш бирүчеләр шулкадәр кыйммәт саный торган «эш тәҗрибәсеннән» алынган нәрсәнең күбесенә ия буласыз инде. Ләкин, әлбәттә, әгәр сез моны чыннан да аңласагыз, бу мәгълүматны үзегез өчен моннан да файдалырак итеп куллана аласыз.
Хәзер
Шулай итеп, сез укуны тәмамлагач яки берничә елдан соң ниндидер вакытта стартап башлап җибәрермен дип уйлыйсыз ди. Хәзер нәрсә эшләргә кирәк? Эш өчен дә, аспирантура өчен дә көллияттә укыганда ук әзерләнү юллары бар. Әгәр укуны тәмамлагач эшкә урнашырга теләсәгез, үзегез эшләргә теләгән урыннарда җәйге эшләргә урнашырга тиешсез. Әгәр аспирантурага керергә теләсәгез, студент чакта ук фәнни-тикшеренү проектларында эшләү ярдәм итәчәк. Стартаплар өчен моның эквиваленты нәрсә? Мөмкинлекләрегезне ничек максималь рәвештә ачык калдырырга?
Укыганда ук эшли ала торган бер нәрсә — стартапларның ничек эшләвен өйрәнү. Кызганычка каршы, бу җиңел түгел. Стартаплар турында дәресләр булган көллиятләр бик аз, яисә бөтенләй юк. Аларда, үзләре әйтмешли, эшкуарлык буенча бизнес-мәктәп дәресләре булырга мөмкин, ләкин алар вакытны бушка уздыру булырга мөмкин. Бизнес-мәктәпләр стартаплар турында сөйләргә ярата, ләкин фәлсәфи яктан алар спектрның капма-каршы ягында тора. Стартаплар турындагы күпчелек китаплар да файдасыз кебек. Мин берничәсен карадым, һәм берсе дә дөресен язмый. Күпчелек өлкәләрдә китапларны бу теманы тәҗрибәдән белгән кешеләр яза, ләкин стартаплар өчен уникаль бер проблема бар: билгеләмә буенча, уңышлы стартапларның нигезләүчеләренә акча эшләү өчен китап язарга кирәкми. Нәтиҗәдә, бу тема буенча күпчелек китаплар аны аңламаган кешеләр тарафыннан языла.
Шуңа күрә мин курсларга һәм китапларга шикләнеп карар идем. Стартаплар турында өйрәнүнең юлы — аларны хәрәкәттә күзәтү, яхшысы — шуларның берсендә эшләү. Студент чакта моны ничек эшләргә? Мөгаен, арткы ишектән кереп. Алар янында ешрак булыгыз һәм акрынлап алар өчен эшләр эшли башлагыз. Күпчелек стартаплар эшкә алу мәсьәләсендә бик сак (яки сак булырга тиеш). Һәр яңа хезмәткәр чыгымнар тизлеген (burn rate) арттыра, һәм башлангыч чордагы начар сайлаулардан соң аякка басу кыен. Шулай да, стартапларда гадәттә шактый иркен атмосфера хөкем сөрә, һәм анда һәрвакыт эшләнәсе эш күп. Әгәр сез алар өчен берәр нәрсә эшли башласагыз, күбесе сезне куып җибәрү өчен бик мәшгуль булачак. Шулай итеп, сез акрынлап аларның ышанычын казана аласыз, һәм бәлки соңрак аны рәсми эшкә әйләндерерсез, яисә юк, үзегез теләгәнчә. Бу барлык стартаплар өчен дә ярамас, ләкин мин белгән күпчелек стартаплар өчен эшләр иде.
Икенчедән, уку йортының зур өстенлегеннән тулысынча файдаланыгыз: потенциаль бергә нигезләүчеләрнең (co-founders) күплеге. Сезне уратып алган кешеләргә карагыз һәм үзегездән кайсысы белән эшләргә теләр идегез дип сорагыз. Бу тестны кулланганда, көтелмәгән нәтиҗәләр алырга мөмкинсез. Сез үзегез игътибар итмәгән басынкы егетне тәэсирле булып күренгән, ләкин холкы шуңа туры килгән кешегә караганда өстен күрүегезне аңларсыз, бәлки. Мин бер көнне уңышка ирешерләр дип уйлап, сезгә ошамаган кешеләргә ялагайланырга тәкъдим итмим. Чынлыкта, бөтенләй киресенчә: сез стартапны үзегезгә ошаган кеше белән генә башларга тиешсез, чөнки стартап сезнең дуслыгыгызны стресс-тест аша уздырачак. Мин бары тик шартлар сезне кем белән кушканына карамыйча, чыннан да кемгә сокланганыгыз турында уйлагыз һәм алар белән аралашыгыз дип кенә әйтәм.
Сез эшли ала торган тагын бер нәрсә — стартапта сезгә файдалы булачак осталыкларга өйрәнү. Алар эш табу өчен сез өйрәнә торган осталыклардан аерылып торырга мөмкин. Мәсәлән, эшкә урнашу турында уйлау сездә эш бирүчеләргә кирәк дип уйлаган программалаштыру телләрен, мәсәлән, Java һәм C++ өйрәнү теләге уятачак. Әгәр сез стартап башласагыз, телне үзегез сайлый аласыз, шуңа күрә сезгә кайсы тел иң күп нәрсәне эшләргә мөмкинлек бирәчәге турында уйларга туры киләчәк. Әгәр сез бу тестны куллансагыз, нәтиҗәдә Ruby яки Python өйрәнүгә килерсез, бәлки.
Ләкин стартап нигезләүче өчен иң мөһим осталык — программалаштыру техникасы түгел. Бу — кулланучыларны аңлау һәм аларга кирәкле нәрсәне ничек бирүне белү сәләте. Мин моны кабатлаганымны беләм, ләкин бу бик мөһим булганга шулай. Һәм бу — сез өйрәнә ала торган осталык, гәрчә «гадәт» сүзе дөресрәк булыр иде, бәлки. Программа тәэминатының кулланучылары бар дип уйлау гадәтен формалаштырыгыз. Бу кулланучылар нәрсә тели? Аларны нәрсә таң калдырыр иде?
Бу студентлар өчен аеруча кыйммәтле, чөнки күпчелек көллият программалаштыру дәресләрендә кулланучылар төшенчәсе бөтенләй юк. Көллияттә сезгә программалаштыруны укыту язуны аудиториягә ниндидер мәгълүмат җиткерү өчен кирәк дип әйтмичә, бары грамматика буларак кына өйрәтүгә охшаш булыр иде. Бәхеткә, программа тәэминаты өчен аудитория хәзер бары тик бер http-сорау ераклыгында гына. Шуңа күрә дәресләр өчен эшләгән программалаштырудан тыш, нигә кешеләр файдалы дип табарлык нинди дә булса веб-сайт ясап карамаска? Иң кимендә, бу сезне кулланучылары булган программа тәэминаты язарга өйрәтәчәк. Иң яхшы очракта, бу стартапка әзерлек кенә түгел, ә Yahoo һәм Google өчен булган кебек, стартапның үзе дә булырга мөмкин.
Искәрмәләр
[1] Хәтта үз балаларыңны яклау теләге дә, кешеләр үз җәмгыятенең хупламавы белән очрашканчы балаларына тарихи яктан ниләр эшләгәненә караганда, зәгыйфьрәк күренә. (Мин уйлавымча, без әле дә киләчәктә вәхшилек дип саналырлык эшләр эшлибез, әмма тарихи явызлыкларны күрү безгә җиңелрәк.)
[2] Y Combinator нигезләүчеләрне 3 айга күченергә мәҗбүр итүе турында борчылу да стартап башлауның никадәр кыен булуын бәяләп бетермәүне күрсәтә. Сезгә моннан күпкә зуррак уңайсызлыкларга түзәргә туры киләчәк.
[3] Күпчелек хезмәт килешүләрендә компаниянең хәзерге яки потенциаль киләчәктәге бизнесына кагылышлы теләсә нинди идея аларныкы дип әйтелә. Еш кына икенче пункт теләсә кайсы мөмкин булган стартапны үз эченә ала ала, һәм инвестор яки сатып алучы өчен комплекслы тикшерү (due diligence) үткәрүче һәркем иң начарын фаразлаячак.
Куркынычсыз булсын өчен, яисә (a) элеккеге эшегездә эшләгәндә язылган кодны кулланмагыз, яисә (b) эш бирүчегезнең сезнең өстәмә проектыгыз өчен язган кодыгызга карата барлык дәгъваларыннан язма рәвештә баш тартуына ирешегез. Күпләр кадерле хезмәткәрен югалтмас өчен (b) вариантына ризалашачак. Тискәре ягы шул: сезгә аларга проектыгызның төгәл нәрсә эшләгәнен сөйләргә туры киләчәк.
[4] Гешке белән Варнок Adobe компаниясенә Xerox аларны санга сукмаганга күрә генә нигез салдылар. Әгәр Xerox алар ясаган нәрсәне кулланган булса, алар PARC'тан беркайчан да китмәгән булырлар иде, мөгаен.
Моның караламаларын укыган өчен Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска, шулай ук чыгыш ясарга чакырган өчен Джефф Арнольд белән SIPB'га рәхмәт белдерәм.
Бу эссега фикер калдырыгыз.