(Бұл эссе MIT-де сөйлеген сөзіме негізделген.)
Жақында ғана университетті бітіруші түлектерде екі таңдау болатын: жұмысқа тұру немесе магистратураға түсу. Меніңше, барған сайын үшінші нұсқа пайда болады: өз стартапыңды бастау. Бірақ бұл қаншалықты кең таралады?
Әрине, әдепкі таңдау әрқашан жұмысқа тұру болып қала беретініне сенімдімін, бірақ стартап бастау магистратура сияқты танымал болып кетуі әбден мүмкін. 90-жылдардың соңында менің профессор достарым магистратураға студент таппай қалғандарына шағымданатын, себебі бакалавриаттың барлық студенттері стартаптарға жұмысқа кетіп жатты. Егер осы жағдай қайта оралса, мен таңғалмас едім, бірақ бір айырмашылықпен: бұл жолы олар басқа біреудің стартапына жұмысқа бармай, өздерінікін ашатын болады.
Ең өршіл студенттер дәл осы сәтте мынаны сұрайды: Неге бітіргенше күту керек? Неге колледжде оқып жүргенде стартап бастамасқа? Тіпті, неге колледжге бару керек? Оның орнына неге бірден стартап бастамасқа?
Бір жарым жыл бұрын мен бір баяндама жасап, онда Yahoo, Google және Microsoft негізін қалаушылардың орташа жасы 24 болғанын, егер магистранттар стартап бастай алса, онда бакалавриат студенттері неге бастай алмасқа деген едім. Мен бұны сұрақ түрінде қойғаныма қуаныштымын, өйткені енді мен мұны жай ғана риторикалық сұрақ болған жоқ деп көрсете аламын. Ол кезде мен стартап негізін қалаушылардың жасына неліктен қандай да бір төменгі шек қойылуы керек екенін елестете алмадым. Оқу бітіру — биологиялық емес, бюрократиялық өзгеріс. Және бакалавриат студенттерінің арасында техникалық жағынан көптеген магистранттар сияқты біліктілері бар екені сөзсіз. Ендеше, бакалаврлар неге магистранттар сияқты стартап бастай алмасқа?
Енді ғана мен оқу бітірген кезде бір нәрсенің өзгеретінін түсіндім: сіз сәтсіздікке ұшырағанда ақталуға болатын үлкен сылтаудан айырыласыз. Өміріңіз қаншалықты күрделі болса да, барлық адамдар, соның ішінде отбасыңыз бен достарыңыз барлық ұсақ-түйекті ысырып тастап, белгілі бір уақытта сізді тек бір кәсіптің иесі ретінде қабылдайды. Егер сіз колледжде оқып жүріп, жазда бағдарламалық жасақтама жазу бойынша жұмыс істесеңіз, сіз бәрібір студент болып қабылданасыз. Ал егер сіз оқуды бітіріп, бағдарламашы болып жұмысқа тұрсаңыз, барлығы сізді бірден бағдарламашы ретінде қабылдайды.
Оқып жүргенде стартап бастаудың мәселесі — онда дайын құтылу жолы бар. Егер сіз үшінші және төртінші курстардың арасындағы жазда стартап бастасаңыз, бұл барлығына жай ғана жазғы жұмыс сияқты көрінеді. Сондықтан егер одан ештеңе шықпаса, түк те етпейді; сіз күзде басқа төртінші курс студенттерімен бірге оқуға ораласыз; ешкім сізді сәтсіздікке ұшыраған адам деп санамайды, өйткені сіздің кәсібіңіз — студент, ал сіз оқудан құлаған жоқсыз. Ал егер сіз стартапты бір жылдан кейін, оқу бітірген соң бастасаңыз, күзде магистратураға түспеген жағдайда, стартап барлығына сіздің негізгі кәсібіңіз ретінде қабылданады. Енді сіз — стартап негізін қалаушысыз, сондықтан бұл істе нәтиже көрсетуіңіз керек.
Көптеген адамдар үшін өз қатарластарының пікірі барлығынан да күшті мотивация болып табылады — тіпті стартап негізін қалаушылардың көбінің номиналды мақсаты болып табылатын баюдан да күштірек. [1] Әрбір қаржыландыру циклінің шамамен бір айы өткенде бізде Прототип күні (Prototype Day) деп аталатын іс-шара өтеді, онда әрбір стартап басқаларға осы уақытқа дейін не істегендерін көрсетеді. Сіз оларға басқа мотивацияның қажеті жоқ деп ойлауыңыз мүмкін. Олар өздерінің керемет жаңа идеясымен жұмыс істеп жатыр; жақын болашаққа жетерлік қаржыландырулары бар; және олар тек екі ғана нәтижесі бар ойын ойнап жатыр: байлық немесе сәтсіздік. Бұл жеткілікті мотивация болар еді деп ойлайсыз. Дегенмен, демо-көрсетілімнің жақындауы олардың көпшілігін қарқынды қимылдауға итермелейді.
Тіпті егер сіз стартапты нақты баю үшін бастасаңыз да, қолыңызға түсуі мүмкін ақша көп жағдайда тым теориялық болып көрінеді. Күн сайын сізді алға жетелейтін нәрсе — ұятқа қалмауға деген құлшыныс.
Мұны өзгерту қолыңыздан келмес. Тіпті өзгерте алсаңыз да, сіз оны қаламас едіңіз деп ойлаймын; өз қатарластарының ол туралы не ойлайтынына шын мәнінде пысқырып та қарамайтын адам, бәлкім, психопат шығар. Сондықтан сіз жасай алатын ең жақсы нәрсе — бұл күшті жел сияқты қарастырып, қайығыңызды соған сай бағыттау. Егер қатарластарыңыздың сізді белгілі бір бағытқа итермелейтінін білсеңіз, жақсы ортаны таңдаңыз және олар сізді өзіңіз қалаған бағытқа итермелейтіндей етіп орналасыңыз.
Оқуды бітіру соғып тұрған желдің бағытын өзгертеді, ал бұл үлкен рөл атқарады. Стартап бастаудың қиындығы соншалық, тіпті сәтті болғандардың өзі әрең аман қалады. Қазір стартап қаншалықты биікте ұшып жүрсе де, оның шассиіне ұшу-қону жолағының соңында әрең ұшып өткен ағаштардың жапырақтары жабысып қалғаны анық. Осындай тартысты ойында сізге қарсы бағытталған күштердің сәл ғана ұлғаюы сізді сәтсіздік шыңырауына итеріп жіберуге жеткілікті болуы мүмкін.
Біз алғаш рет Y Combinator-ды бастаған кезде, адамдарды әлі колледжде оқып жүргенде стартап бастауға шақырдық. Бұл ішінара Y Combinator-дың жазғы бағдарлама түрінде басталғандығынан болды. Біз бағдарламаның құрылымын сақтап қалдық — барлығымыздың аптасына бір рет бірге кешкі ас ішуіміз жақсы идея болып шықты — бірақ қазір біз негізгі ұстанымымыз адамдарға оқуды бітіргенше күтуді айту болуы керек деп шештік.
Бұл колледжде стартап бастау мүмкін емес дегенді білдіре ме? Әрине, жоқ. Loopt компаниясының негізін қалаушылардың бірі Sam Altman, біз оларды қаржыландырған кезде екінші курсты жаңа ғана аяқтаған еді, және Loopt — біз осы уақытқа дейін қаржыландырған барлық стартаптардың ішіндегі ең перспективалысы шығар. Бірақ Sam Altman — өте ерекше жігіт. Онымен кездескеннен кейін шамамен үш минуттан соң мен: «А-а, Bill Gates 19 жасында дәл осындай болған екен ғой», — деп ойлағаным есімде.
Егер колледж кезінде стартап бастау сәтті болуы мүмкін болса, неге біз адамдарға олай істемеуге кеңес береміз? Оның себебі әлгі аңызға айналған скрипкашының оқиғасы сияқты: одан біреудің ойынын бағалауды сұраған сайын, ол әрқашан кәсіпқой болу үшін олардың таланты жетпейтінін айтатын. Музыкант ретінде табысқа жету талантпен қатар табандылықты талап етеді, сондықтан бұл жауап барлық адамдар үшін дұрыс кеңес болып шығады. Өзіне сенімсіздер бұған сеніп, бас тартады, ал жеткілікті дәрежеде табандылар: «Бәрібір емес пе, мен бәрібір табысқа жетемін», — деп ойлайды.
Сондықтан біздің қазіргі ресми саясатымыз — бұл ойдан айныта алмаған студенттерді ғана қаржыландыру. Ал шынын айтқанда, егер сенімді болмасаңыз, күте тұрғаныңыз жөн. Егер сіз қазір бастамасаңыз, компания ашудың барлық мүмкіндіктері жоғалып кететіндей емес. Мүмкін, сіз жұмыс істеп жатқан қандай да бір идеяның уақыт терезесі жабылып қалар, бірақ бұл сіздің соңғы идеяңыз болмайды. Мерзімі өткен әрбір идеяның орнына жаңалары жүзеге аса бастайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, стартап бастау мүмкіндіктері уақыт өткен сайын тек арта түсті.
Бұл жағдайда сіз: неге одан да көп күтпеске? Неге біраз уақыт жұмыс істеп немесе магистратураға барып, содан кейін стартап бастамасқа деп сұрауыңыз мүмкін. Және бұл шынымен де жақсы идея болуы мүмкін. Егер біз өтінімдерін көруге ең қатты қуанатын үміткерлерге сүйене отырып, стартап негізін қалаушылар үшін ең қолайлы кезеңді таңдау керек болса, мен шамамен жиырма бес жас дер едім. Неліктен? Жиырма бес жастағы адамның 21 жастағы адамнан қандай артықшылығы бар? Және неге одан ересегірек емес? 25 жастағылардың қолынан келетін, бірақ 32 жастағылардың қолынан келмейтін не нәрсе? Бұл зерттеуге тұрарлық сұрақтар болып шықты.
Плюс
Егер сіз колледжден кейін көп ұзамай стартап бастасаңыз, қазіргі стандарттар бойынша жас негізін қалаушы боласыз, сондықтан жас құрылтайшылардың салыстырмалы артықшылықтары қандай екенін білуіңіз керек. Олар сіз ойлағандай болмауы мүмкін. Жас негізін қалаушы ретінде сіздің күшті тұстарыңыз: төзімділік, кедейлік, тамырсыздық (байлаулы болмау), әріптестер және бейхабарлық.
Төзімділіктің маңыздылығы таңғалдырмауы тиіс. Егер сіз стартаптар туралы бірдеңе естіген болсаңыз, олардың ұзақ жұмыс уақыты туралы да естіген боларсыз. Менің байқауымша, бұл барлығына тән. Мен негізін қалаушылары сағат 9-дан 5-ке дейін жұмыс істеген бірде-бір сәтті стартапты білмеймін. Әсіресе жас негізін қалаушыларға ұзақ сағаттар жұмыс істеу қажет, өйткені олар кейінірек болатындай тиімді емес шығар.
Сіздің екінші артықшылығыңыз — кедейлік — артықшылық сияқты көрінбеуі мүмкін, бірақ бұл өте үлкен артықшылық. Кедейлік сіздің арзан өмір сүре алатыныңызды білдіреді, ал бұл стартаптар үшін өте маңызды. Сәтсіздікке ұшыраған кез келген дерлік стартап ақшаның таусылуынан сәтсіздікке ұшырайды. Мәселені бұлай қою сәл жаңылыстыруы мүмкін, өйткені әдетте басқа бір түпкі себеп болады. Бірақ сіздің проблемаларыңыздың қайнар көзі қандай болса да, шығынның төмен деңгейі (burn rate) олардан айығуға көбірек мүмкіндік береді. Ал стартаптардың көпшілігі бастапқыда сан алуан қателіктер жіберетіндіктен, қателіктерді түзетуге мүмкіндіктің болуы — өте құнды нәрсе.
Көптеген стартаптар соңында жоспарлағандарынан басқа нәрсемен айналысады. Табысты стартаптардың жұмыс істейтін нәрсені табуының жолы — жұмыс істемейтін нәрселерді байқап көру арқылы болады. Сондықтан стартапта жасай алатын ең жаман нәрсеңіз — қатып қалған, алдын ала белгіленген жоспар құрып, содан кейін оны жүзеге асыру үшін көп ақша жұмсай бастау. Арзан шығынмен жұмыс істеп, идеяларыңыздың дамуына уақыт бергеніңіз абзал.
Жаңа бітірген түлектер іс жүзінде түкке тұрғысыз ақшаға өмір сүре алады, және бұл сізге ересек негізін қалаушылардан артықшылық береді, өйткені бағдарламалық қамтамасыз ету стартаптарындағы басты шығын — адамдар. Бала-шағасы мен ипотекасы бар адамдар нақты кемшілікке ие. Бұл менің 32 жастағы адамнан гөрі 25 жастағы адамға бәс тігетінімнің бір себебі. 32 жастағы адам жақсырақ бағдарламашы болуы мүмкін, бірақ оның өмірі де әлдеқайда қымбатқа түседі. Ал 25 жастағы адамның біршама жұмыс тәжірибесі бар (бұл туралы кейінірек), бірақ ол бакалавриат студенті сияқты арзан өмір сүре алады.
Robert Morris пен мен Viaweb-ті бастаған кезде сәйкесінше 29 және 30 жаста едік, бірақ бағымызға орай әлі де 23 жастағылар сияқты өмір сүрдік. Екеумізде де іс жүзінде нөлдік активтер болды. Мен ипотекам болғанын қалар едім, өйткені бұл менің үйім бар екенін білдірер еді. Бірақ өткенге қарасақ, ештеңенің болмауы ыңғайлы болып шықты. Мен ешнәрсеге байланбаған едім және үнемді өмір сүруге үйренген болатынмын.
Дегенмен, арзан өмір сүруден де маңыздысы — арзан ойлау. Apple II-нің соншалықты танымал болуының бір себебі — оның арзандығында еді. Компьютердің өзі арзан болды, және ол деректерді сақтау үшін кассеталық магнитофон мен монитор ретінде теледидар сияқты арзан, дайын бөлшектерді пайдаланды. Неге екенін білесіз бе? Өйткені Woz бұл компьютерді өзі үшін жасады, ал оның одан артық ештеңеге шамасы жетпейтін еді.
Біз де дәл осы құбылыстың пайдасын көрдік. Біздің бағаларымыз сол кез үшін батыл түрде төмен болды. Қызметтің ең жоғарғы деңгейі айына 300 доллар болды, бұл қалыпты деңгейден бірнеше есе төмен еді. Өткенге көз жіберсек, бұл ақылды қадам болды, бірақ біз мұны ақылды болғандықтан жасаған жоқпыз. Айына 300 доллар бізге өте көп ақша болып көрінді. Apple сияқты, біз де кедей болғанымыз үшін ғана арзан, сондықтан да танымал дүниені жасап шығардық.
Көптеген стартаптар осы түрде болады: біреу келіп, бұрынғы бағаның оннан бір немесе жүзден бір бөлігіне бірдеңе жасайды, ал нарықтағы бар ойыншылар оған ере алмайды, өйткені олар мұндай мүмкіндік бар әлем туралы тіпті ойлағысы да келмейді. Мысалы, қалааралық байланыстың дәстүрлі операторлары VoIP туралы тіпті ойлағысы да келмеді. (Қалай болғанда да ол келе жатты.) Бұл ойында кедей болу көмектеседі, өйткені сіздің жеке көзқарасыңыз технологияның даму бағытымен сәйкес келеді.
Тамырсыздықтың (байланбағандықтың) артықшылықтары кедейліктің артықшылықтарына ұқсас. Жас кезіңізде сіз анағұрлым мобильді боласыз — тек үйіңіз немесе көп затыңыз болмағандықтан ғана емес, сонымен бірге байсалды қарым-қатынастарыңыздың болу ықтималдығы аз болғандықтан. Бұл өте маңызды болып шығады, өйткені көптеген стартаптар біреудің көшуін талап етеді.
Мысалы, Kiko негізін қалаушылар қазір өздерінің келесі стартапын бастау үшін Бэй аймағына (Bay Area) бара жатыр. Олардың жасағысы келетін нәрсесі үшін бұл жақсырақ орын. Және оларға кету туралы шешім қабылдау оңай болды, өйткені менің білуімше ешқайсысының байсалды қызы жоқ, ал олардың барлық мүлкі бір көлікке сыйып кетеді — дәлірек айтсақ, не бір көлікке сыяды, не тастап кетуге өкінбейтіндей дәрежеде түкке тұрғысыз.
Олар ең болмағанда Бостонда болды. Егер олар өз жасындағы Evan Williams сияқты Небраскада болса ше? Жақында біреу Y Combinator-дың кемшілігі — қатысу үшін көшу керек екендігі деп жазды. Бұл басқаша болуы мүмкін емес еді. Біздің негізін қалаушылармен өткізетін әңгімелеріміз бетпе-бет өтуі тиіс. Біз бір уақытта он шақты стартапты қаржыландырамыз және бір сәтте он шақты жерде бола алмаймыз. Бірақ адамдарды көшуден сиқырлы түрде құтқара алсақ та, біз олай істемес едік. Негізін қалаушылардың Небраскада қалуына рұқсат беру арқылы біз оларға жақсылық жасамас едік. Стартап хабтары болып табылмайтын орындар стартаптар үшін уытты. Мұны жанама дәлелдерден көруге болады. Хьюстон, Чикаго немесе Майамиде стартап бастаудың қаншалықты қиын екенін жан басына шаққандағы табысқа жеткендердің тым аз санынан-ақ білуге болады. Мен бұл қалалардағы барлық стартаптарға не кедергі болып жатқанын нақты білмеймін — мүмкін жүздеген ұсақ-түйек нәзік нәрселер шығар — бірақ әйтеуір бір нәрсе кедергі болып тұр. [2]
Мүмкін бұл өзгерер. Мүмкін стартаптардың барған сайын арзандауы олардың тек ең қолайлы ортада ғана емес, кез келген жерде өмір сүре алуын білдіретін шығар. Мүмкін 37signals — болашақтың үлгісі болар. Бірақ олай болмауы да мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, белгілі бір салалардың орталығы болған нақты қалалар әрқашан болған, және егер сіз олардың бірінде болмасаңыз, ұтылып қалатын едіңіз. Сондықтан менің болжамым бойынша, 37signals — бұл аномалия. Біз бұл жерде «Web 2.0»-ден әлдеқайда ескі үлгіні көріп отырмыз.
Бэй аймағында Майамиге қарағанда жан басына шаққанда көбірек стартаптардың пайда болуының себебі — ол жақта стартап құрушы типтегі адамдардың көбірек болуынан шығар. Табысты стартаптарды дерлік ешқашан бір адам бастамайды. Әдетте олар біреудің қандай да бір нәрсе компания үшін жақсы идея болатынын айтып, ал досының: «Иә, бұл жақсы идея, көрейік», — деп жауап беретін әңгімесінен басталады. Егер сізде «көрейік» дейтін екінші адам жетіспесе, стартап ешқашан жүзеге аспайды. Және бұл — бакалаврлардың артықшылығы бар тағы бір сала. Олар мұны айтуға дайын адамдармен қоршалған. Жақсы колледжде сіз көптеген басқа өршіл және техникалық ойлайтын адамдармен бірге шоғырланасыз — бәлкім, бұдан кейін өміріңізде ешқашан мұндай тығыз ортада болмайтын шығарсыз. Егер сіздің ядроңыз нейтрон шығарса, оның басқа ядроға соғылу ықтималдығы жоғары.
Y Combinator-да адамдар бізден ең көп сұрайтын басты сұрақ: Мен тең құрылтайшыны қайдан таба аламын? Бұл — 30 жасында стартап бастаған адам үшін ең үлкен мәселе. Олар оқып жүргенде көптеген жақсы тең құрылтайшыларды білетін, бірақ 30 жасқа қарай олар не байланысын жоғалтып алған, не бұл адамдар тастап кеткісі келмейтін жұмыстарға байланып қалған.
Viaweb бұл тұрғыда да аномалия болды. Біз салыстырмалы түрде егде болғанымызбен, беделді жұмыстарға байланып қалмаған едік. Мен суретші болуға тырысып жүрдім, бұл көп шектеу қоймайды, ал Robert 29 жаста болса да, 1988 жылғы академиялық мансабындағы шағын үзіліске байланысты әлі күнге дейін аспирантурада оқитын. Сондықтан Worm (Моррис құрты) Viaweb-ті жүзеге асыруға мүмкіндік берді деп айтуға болады. Әйтпесе, Robert бұл жаста кіші профессор болып, менімен бірге ақылға сыймайтын спекулятивті жобалармен айналысуға уақыты болмас еді.
Адамдардың Y Combinator-ға қоятын сұрақтарының көбіне бізде қандай да бір жауап бар, бірақ тең құрылтайшы туралы сұраққа емес. Оған жақсы жауап жоқ. Тең құрылтайшылар шынымен де сіз бұрыннан танитын адамдар болуы керек. Ал оларды кездестірудің ең жақсы жері — оқу орны. Сізде ақылды адамдардың үлкен таңдауы бар; олардың барлығының бірдей тапсырмаларды қалай орындайтынын салыстыруға болады; және әркімнің өмірі әлі тұрақталмаған әрі икемді. Көптеген стартаптар осы себепті оқу орындарынан бастау алады. Google, Yahoo және Microsoft, соның ішінде, барлығы оқу кезінде танысқан адамдармен құрылған. (Microsoft жағдайында бұл орта мектеп болатын.)
Көптеген студенттер компания ашпас бұрын күте тұрып, сәл көбірек тәжірибе жинақтау керек деп есептейді. Басқа барлық жағдайлар тең болғанда, олар солай істеуі керек еді. Бірақ барлық жағдайлар көрінгендей тең бола бермейді. Көптеген студенттер стартаптардағы ең тапшы ингредиент — тең құрылтайшылар тұрғысынан қаншалықты бай екендіктерін түсінбейді. Егер тым көп күтсеңіз, достарыңыздың тастағысы келмейтін қандай да бір жобаға араласып кеткенін байқауыңыз мүмкін. Олар неғұрлым мықты болса, бұл жағдайдың орын алу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.
Бұл мәселені жеңілдетудің бір жолы — сол n жылдық тәжірибені алып жүргенде стартапыңызды белсенді түрде жоспарлау болуы мүмкін. Әрине, жұмысқа тұрыңыз немесе магистратураға барыңыз немесе басқасын істеңіз, бірақ стартап бастау идеясы барлығының санасында тірі қалуы үшін үнемі жоспар құрып бас қосып тұрыңыздар. Бұның жұмыс істейтінін білмеймін, бірақ байқап көрудің еш зияны жоқ.
Студент ретінде қандай артықшылыққа ие екеніңізді түсінудің өзі көмектесер еді. Сіздің кейбір курстастарыңыз табысты стартап негізін қалаушыларға айналуы әбден мүмкін; үздік техникалық университетте бұл — айдан анық нәрсе. Сонымен олар кімдер? Егер сіздің орныңызда болсам, мен жай ғана ақылды емес, түзетуге келмейтін жасампаздарды (құрастырушыларды) іздер едім. Үнемі жаңа жобаларды бастайтын және олардың кем дегенде кейбіреуін аяқтайтын адамдарды іздеңіз. Біз іздейтін адамдар — солар. Ең бастысы, академиялық дипломдардан және тіпті сіз тапсырған идеядан да жоғары, біз бірдеңе жасай білетін адамдарды іздейміз.
Тең құрылтайшылар кездесетін тағы бір орын — жұмыс. Оқу орнына қарағанда бұл жерде кездесетіндер аз, бірақ мүмкіндікті арттыру үшін жасай алатын нәрселер бар. Ең бастысы, әрине, ақылды әрі жас адамдары көп жерде жұмыс істеу. Тағы бір жолы — стартап хабында орналасқан компанияда жұмыс істеу. Айналаңызда стартаптар қайнап жатқан жерде әріптесіңізді сізбен бірге жұмыстан шығуға көндіру оңайырақ болады.
Сондай-ақ жұмысқа қабылданған кезде қол қоятын еңбек шартына қарағыңыз келуі мүмкін. Көпшілігінде компанияда жұмыс істеп жүрген кезіңізде ойлап тапқан кез келген идеяңыз компанияға тиесілі деп жазылады. Іс жүзінде қандай идеяны қашан ойлап тапқаныңызды ешкім дәлелдей алмайды, сондықтан шек кодқа келіп тіреледі. Егер стартап бастағыңыз келсе, әлі жұмыс істеп жүрген кезіңізде ешқандай код жазбаңыз. Немесе ең болмағанда жұмыс істеп жүргенде жазған кез келген кодты өшіріп тастап, қайта бастаңыз. Бұл жұмыс берушіңіз оны біліп қойып, сотқа береді деген сөз емес. Оған дейін жетпейді; алдымен инвесторлар, сатып алушылар немесе (егер жолыңыз болса) андеррайтерлер сізді қыспаққа алады. t = 0 мен сол яхтаны сатып алғанға дейінгі аралықта біреу сіздің кодыңыз заңды түрде басқа біреуге тиесілі ме деп міндетті түрде сұрайды, және сіз «жоқ» деп жауап бере алуыңыз керек. [3]
Мен осы уақытқа дейін көрген ең шектен шыққан қызметкерлер келісімі — Amazon-дікі. Идеяларыңызға иелік ету туралы әдеттегі тармақтарға қоса, сіз бұрын Amazon-де жұмыс істеген басқа негізін қалаушысы бар стартаптың негізін қалаушысы бола алмайсыз — тіпті сіз оларды танымасаңыз немесе ол жерде бір уақытта жұмыс істемесеңіз де. Олардың мұны заңды түрде мәжбүрлей алуы екіталай деп ойлаймын, бірақ олардың тіпті тырысып көруінің өзі — жаман белгі. Жұмыс істейтін басқа да көптеген орындар бар; сіздің мүмкіндіктеріңізді көбірек ашық қалдыратын жерді таңдағаныңыз абзал.
Жұмыс істеуге арналған тамаша орындар туралы айтатын болсақ, әрине, Google бар. Бірақ мен Google туралы сәл қорқынышты бір нәрсені байқадым: ол жақтан бірде-бір стартап шықпайды. Бұл тұрғыда ол — қара құрдым. Адамдарға Google-де жұмыс істеген соншалықты ұнайтын сияқты, олар одан кеткісі келмейді. Сондықтан егер сіз бір күні стартап бастауды армандасаңыз, осы уақытқа дейінгі дәлелдер ол жерде жұмыс істемеуіңіз керектігін көрсетеді.
Бұл оғаш кеңес болып көрінетінін түсінемін. Егер олар сіздің өміріңізді кеткіңіз келмейтіндей соншалықты жақсы қылса, неге онда жұмыс істемеске? Өйткені, шын мәнінде, сіз локальді максимумға тап боласыз. Стартап бастау үшін сізге белгілі бір активтену энергиясы қажет. Сондықтан жұмыс істеуге біршама жайлы жұмыс беруші сізді кету нақты ұтыс әкелетін болса да, шексіз уақытқа қалуға еліктіріп қоя алады. [4]
Егер сіз стартап бастағыңыз келсе, жұмыс істеу үшін ең жақсы жер, бәлкім, стартап болар. Дұрыс тәжірибе жинаудан бөлек, ол қалай болғанда да тез аяқталады. Сіз не бай болып шығасыз, бұл жағдайда мәселе шешілді, не стартапты басқа біреу сатып алады, бұл жағдайда ол жерде жұмыс істеу нашарлап, кету оңай болады, не көбінесе, бұл іс күйреп, сіз қайтадан еркін боласыз.
Сіздің соңғы артықшылығыңыз — бейхабарлық — аса пайдалы болып көрінбеуі мүмкін. Мен бұл үшін әдейі даулы сөзді қолдандым; сіз оны дәл солай аңғалдық деп те атай аласыз. Бірақ бұл қуатты күш сияқты. Менің Y Combinator-дағы тең құрылтайшым Jessica Livingston жақында ғана стартап негізін қалаушылармен өткізілген сұхбаттар кітабын басып шығаруға дайындап жатыр, және мен олардан бір таңғаларлық заңдылықты байқадым. Бірінен соң бірі егер оның қаншалықты қиын болатынын білгенде, бастауға тым қорқып қалатындықтарын айтты.
Бейхабарлық ақымақтықтың басқа түрлеріне қарсы салмақ болған кезде пайдалы болуы мүмкін. Бұл стартап бастауда пайдалы, себебі сіздің қолыңыздан өзіңіз ойлағаннан да көп нәрсе келеді. Стартап бастау сіз күткеннен қиынырақ, бірақ сіздің қолыңыздан күткеніңізден де көп нәрсе келеді, сондықтан олар бір-бірін теңестіреді.
Көптеген адамдар Apple сияқты компанияға қарап: «Мен мұндай нәрсені қалай жасай алар едім?» — деп ойлайды. Apple — бұл үлкен институт, ал мен жай ғана адаммын. Бірақ әрбір институт бір кездері бір бөлмеде бір нәрсені бастауға шешім қабылдаған санаулы ғана адамдардан тұрған. Институттар ойдан шығарылған, және оларды сізден еш айырмашылығы жоқ адамдар құрған.
Мен барлығы стартап бастай алады деп айтып отырған жоқпын. Көптеген адамдардың қолынан келмейтініне сенімдімін; мен жалпы халық туралы көп білмеймін. Хакерлер сияқты өзіме жақсы таныс топтарға келгенде, мен нақтырақ айта аламын. Үздік оқу орындарында CS (компьютерлік ғылымдар) мамандығы бойынша оқитындардың төрттен бірі, егер қаласа, стартап негізін қалаушы бола алады деп шамалаймын.
Осы «егер қаласа» деген сөз — маңызды шарт, тіпті оны бұлай қоса салу қулық сияқты көрінетіндей дәрежеде маңызды, себебі белгілі бір интеллект шегінен өткеннен кейін (үздік оқу орындарындағы CS студенттерінің көбі бұл шектен өтіп кеткен), негізін қалаушы ретінде табысқа жетуіңізді анықтайтын басты фактор — оны қаншалықты қалайтыныңыз. Сізге оншалықты кемеңгер болудың қажеті жоқ. Егер сіз данышпан болмасаңыз, адам ресурстары бөлімдеріне арналған бағдарламалық жасақтама сияқты бәсекелестік азырақ, аса қызықты емес салада стартап бастаңыз. Мен бұл мысалды кездейсоқ таңдадым, бірақ қазір оларда не бар болса да, одан жақсырақ жасау үшін данышпан болудың қажеті жоқ деп сенімді түрде айта аламын. Сыртта жақсырақ бағдарламалық жасақтамаға аса мұқтаж, қызықсыз жұмыспен айналысатын көптеген адамдар бар, сондықтан өзіңізді Larry мен Sergey-ден қаншалықты төмен санасаңыз да, оның орнын толтыру үшін идеяның тартымдылығын жеткілікті түрде төмендете аласыз.
Бейхабарлық сізді қорқыныштан қорғап қана қоймай, кейде жаңа идеяларды ашуға көмектеседі. Steve Wozniak мұны өте анық айтты:
Apple-де мен жасаған барлық жақсы нәрселер (а) ақшаның болмауынан және (б) бұрын-соңды мұны ешқашан жасамағанымнан туындады. Біз ойлап тапқан әрбір керемет нәрсені мен өмірімде бұған дейін бірде-бір рет жасап көрмеген едім.
Ештеңе білмеген кезде, сіз заттарды өзіңіз үшін қайта ойлап табуға мәжбүр боласыз, ал егер ақылды болсаңыз, сіздің жаңа туындыларыңыз бұрынғылардан жақсырақ болуы мүмкін. Бұл әсіресе ережелер өзгеріп отыратын салаларда рас. Бағдарламалық жасақтама туралы біздің барлық түсініктеріміз процессорлар баяу, ал жад пен дискілер өте кішкентай болған кезде қалыптасты. Қалыптасқан дәстүрлі түсініктерге қандай ескірген болжамдар еніп кеткенін кім білсін? Және бұл болжамдар нақты түрде бөліп тастау арқылы емес, керісінше «қоқыс жинауға» (garbage collection) ұқсас тәсілмен түзетіледі. Тәжірибесіз, бірақ ақылды біреу келеді де, барлығын қайта ойлап табады және бұл процесс кезінде белгілі бір бұрыннан бар идеяларды жай ғана қайталамай кетеді.
Минус
Жас негізін қалаушылардың артықшылықтары туралы осымен доғарайық. Ал кемшіліктері ше? Мен не нәрсенің дұрыс болмайтынынан бастап, оның түпкі себептерін анықтауға тырысамын.
Жас негізін қалаушылардың қателігі — олар оқу жобаларына (class projects) ұқсайтын дүниелер жасайды. Мұны біздің өзіміз жақында ғана түсіндік. Біз артта қалып бара жатқандай көрінген стартаптардың арасынан көптеген ұқсастықтарды байқадық, бірақ оны сөзбен қалай жеткізу керектігін түсіне алмадық. Содан кейін ақырында оның не екенін түсіндік: олар оқу жобаларын жасап жатты.
Бірақ бұл шын мәнінде нені білдіреді? Оқу жобаларының несі дұрыс емес? Оқу жобасы мен нағыз стартаптың айырмашылығы неде? Егер біз бұл сұраққа жауап бере алсақ, бұл тек болашақ стартап негізін қалаушыларға ғана емес, жалпы студенттерге де пайдалы болар еді, өйткені біз «шынайы өмір» деп аталатын құпияны түсіндіруге үлкен қадам жасаған болар едік.
Оқу жобаларында екі үлкен нәрсе жетіспейтін сияқты: (1) шынайы проблеманы итеративті (қайталанатын процесс арқылы) анықтау және (2) қарқындылық.
Біріншісінен қашып құтылу мүмкін емес шығар. Оқу жобалары сөзсіз жасанды мәселелерді шешумен айналысады. Біріншіден, нағыз мәселелер сирек әрі құнды болады. Егер профессор студенттерге нағыз мәселелерді шешкізгісі келсе, ол физикадағы Стандартты модельдің орнын баса алатын қандай да бір «парадигмаға» мысал келтіруге тырысқан адамның парадоксына тап болар еді. Оның орнын басатын бір нәрсе болуы әбден мүмкін, бірақ егер сіз соған нақты мысал ойлап таба алсаңыз, Нобель сыйлығын алуға толық құқылы болар едіңіз. Сол сияқты, жақсы жаңа мәселелер де сұрай салғаннан табыла кетпейді.
Технология саласында қиындық мына жайтпен күрделене түседі: нағыз стартаптар өздері шешетін мәселені эволюция процесі барысында ашуға бейім. Біреудің басына бір идея келеді; олар оны жасайды; және осылай істеу барысында (мүмкін тек солай істеген кезде ғана) шешуі керек болған мәселе мүлдем басқа екенін түсінеді. Профессор жоба сипаттамасын жүре келе өзгертуге рұқсат берген күннің өзінде, колледждегі сабақ уақытында мұны істеуге уақыт жетпейді немесе эволюциялық қысым тудыратын нарық жоқ. Сондықтан оқу жобалары көбінесе іске асыруға ғана бағытталады, ал бұл — стартаптағы ең кішкентай мәселеңіз.
Мәселе тек стартапта іске асырумен қатар идеямен де жұмыс істейтініңізде ғана емес. Іске асырудың өзі мүлдем басқаша жүреді. Оның басты мақсаты — идеяны нақтылап, жетілдіру. Көбінесе алғашқы алты айда жасаған дүниелеріңіздің жалғыз құндылығы — бастапқы идеяңыздың қате болғанын дәлелдеуінде. Ал бұл — керемет құнды нәрсе. Егер сіз басқалардың бәрі сеніп жүрген қате түсініктен арылсаңыз, өте ұтымды позицияға ие боласыз. Бірақ оқу жобасында бұлай ойламайсыз. Бастапқы жоспарыңыздың қате болғанын дәлелдеу сізге тек нашар баға әкеледі. Қоқысқа тастайтын нәрселерді жасаудың орнына, сіз көп жұмыс істегеніңізді көрсету үшін кодтың әрбір жолы сол түпкі мақсатқа қызмет еткенін қалайсыз.
Бұл біздің екінші айырмашылығымызға алып келеді: оқу жобаларының қалай бағаланатыны. Профессорлар сізді бастапқы нүкте мен қазіргі жеткен жеріңіздің арасындағы қашықтыққа қарап бағалауға бейім. Егер біреу көп нәтижеге қол жеткізсе, ол жақсы баға алуы керек. Бірақ тұтынушылар сізді басқа жағынан бағалайды: сіздің қазіргі тұрған жеріңіз бен оларға қажетті функциялардың арасында қалған қашықтық бойынша. Сіздің қаншалықты тер төккеніңіз нарықты мүлдем қызықтырмайды. Пайдаланушыларға тек сіздің бағдарламаңыз оларға керектіні орындаса болғаны, әйтпесе сіз нөл аласыз. Бұл — мектеп пен нақты өмір арасындағы ең айқын айырмашылықтардың бірі: жақсылап тырысқаныңыз үшін ешқандай марапат жоқ. Шын мәнінде, «жақсы тырысу» деген тұжырымдаманың өзі — балаларды ынталандыру үшін ересектер ойлап тапқан жасанды ұғым. Ол табиғатта кездеспейді.
Мұндай өтіріктер балаларға пайдалы сияқты көрінеді. Бірақ, өкінішке қарай, оқуды бітірген кезде олар сізге білім алу барысында айтқан барлық өтіріктердің тізімін ұсынбайды. Олардан нақты өмірмен бетпе-бет келгенде ғана соққы жеп арылуға тура келеді. Сондықтан да көптеген жұмыс орындары жұмыс тәжірибесін талап етеді. Мен колледжде оқып жүргенде мұны түсінбейтінмін. Мен бағдарламалауды білетінмін. Шын мәнінде, бұл іспен күн көріп жүргендердің көбінен жақсырақ бағдарламалай алатынымды білетінмін. Сонымен, бұл қандай құпия «жұмыс тәжірибесі» еді және ол маған не үшін керек болды?
Енді мен оның не екенін білемін және түсінбеушіліктің бір бөлігі грамматикаға байланысты. Оны «жұмыс тәжірибесі» деп сипаттау — машинаның белгілі бір түрін басқару немесе белгілі бір бағдарламалау тілін қолдану тәжірибесі сияқты әсер қалдырады. Бірақ шын мәнінде жұмыс тәжірибесі нақты бір біліктілікті емес, балалық шақтан қалған кейбір әдеттердің жойылуын білдіреді.
Балаларға тән басты қасиеттердің бірі — олардың жауапкершіліктен оңай жалтарып кетуі. Бала кезіңізде қиын сынаққа тап болсаңыз, жылап жіберіп «қолымнан келмейді» деуіңізге болады және олар сізді мәжбүрлемейді. Әрине, ересектер әлемінде де сізді ешкім ештеңеге мәжбүрлей алмайды. Оның орнына олар сізді жұмыстан шығарып жібереді. Ал осыдан туған мотивациямен сіз қолыңыздан ойлағаннан әлдеқайда көп нәрсе келетінін байқайсыз. Сондықтан жұмыс берушілер «жұмыс тәжірибесі» бар адамнан күтетін нәрселердің бірі — сылтау іздеу рефлексінен арылу, яғни ешбір сылтаусыз істі соңына дейін жеткізу қабілеті.
Жұмыс тәжірибесінен алатын тағы бір нәрсе — жұмыстың не екенін және әсіресе оның түпкі мәнінде қаншалықты сұмдық екенін түсіну. Түптеп келгенде, бұл формула өте қатал: сіз ояу уақытыңыздың көп бөлігін біреудің қалаған нәрсесін істеуге жұмсауыңыз керек, әйтпесе аштан өлесіз. Бұл ақиқат байқалмайтын, жұмыс өте қызықты болатын санаулы орындар бар, өйткені басқалардың қалағаны сіздің айналысқыңыз келетін нәрсемен сәйкес келеді. Бірақ олар бір-бірінен алшақтаған кезде не болатынын көз алдыңызға елестетсеңіз болғаны, астарындағы шынайы болмысты бірден көресіз.
Ересектер бұл туралы балаларға соншалықты өтірік айта бермейді, олар жай ғана мұны ешқашан түсіндірмейді. Олар ақша мәселесінің мәні неде екенін ешқашан ашып айтпайды. Сіз ерте жастан бастап қандай да бір жұмысыңыз болатынын білесіз, өйткені бәрі өскенде кім «болатыныңызды» сұрайды. Олардың сізге айтпайтыны — бала кезіңізде суда батпай жүзу үшін жан таласып жатқан басқа біреудің иығында отырғаныңыз және жұмыс істей бастау — сізді суға жалғыз лақтырып жіберумен бірдей, енді су бетінде қалу үшін өзіңіз әрекет етуіңіз керек, әйтпесе батып кетесіз. Біреу «болу» — қосалқы нәрсе; ең басты мәселе — суға батып кетпеу.
Жұмыс пен ақшаның арасындағы байланысты адам тек бірте-бірте түсіне бастайды. Әйтеуір менде солай болды. Адамның ең алғашқы ойы көбінесе: «Бұл сұмдық қой. Мен қарызға баттым. Оның үстіне дүйсенбіде тұрып, жұмысқа баруым керек», — дегенге саяды. Бірте-бірте сіз бұл екі нәрсенің тек нарық қана жасай алатындай өте тығыз байланысты екенін түсінесіз.
Сонымен, 24 жастағы стартап негізін қалаушылардың 20 жастағылардан басты артықшылығы — олар нені болдырмауға тырысып жүргендерін жақсы біледі. Қарапайым студент үшін баю деген түсінік Ferrari сатып алумен немесе жұрттың сүйсінісіне бөленумен пара-пар. Ал ақша мен жұмыстың арасындағы байланысты өмірлік тәжірибеден түсінген адам үшін бұл әлдеқайда маңызды нәрсені білдіреді: бұл адамдардың 99,9%-ның өмірін басқаратын қатыгез формуладан бас тартуға мүмкіндік береді. Баю дегеніміз — су бетінде қалу үшін тырбануды тоқтату.
Мұны түсінген адам стартаптың сәтті болуы үшін әлдеқайда қатты жұмыс істейді — шынында да, суға батып бара жатқан адамның жан ұшырған қайратымен әрекет етеді. Бірақ ақша мен жұмыстың арасындағы байланысты түсіну сіздің жұмыс істеу тәсіліңізді де өзгертеді. Сіз ақшаны жай жұмыс істегеніңіз үшін емес, басқа адамдар қалайтын нәрсені жасағаныңыз үшін аласыз. Мұны түсінген адам автоматты түрде пайдаланушыға көбірек назар аударады. Ал бұл оқу жобасы синдромының қалған жартысын емдейді. Біраз уақыт жұмыс істегеннен кейін, сіз өзіңіз де жасаған ісіңізді нарық қалай бағаласа, солай бағалай бастайсыз.
Әрине, мұны үйрену үшін жылдар бойы жұмыс істеудің қажеті жоқ. Егер сіз жеткілікті дәрежеде зерек болсаңыз, бұл нәрселерді әлі мектепте немесе колледжде оқып жүргенде-ақ түсіне аласыз. Сэм Альтман түсінді. Ол сөзсіз түсінді, өйткені Loopt — оқу жобасы емес. Оның мысалы көрсеткендей, бұл өте құнды білім болуы мүмкін. Ең құрығанда, егер осыны түсінсеңіз, жұмыс берушілер соншалықты қалайтын «жұмыс тәжірибесінен» алынатын нәрсенің көп бөлігіне ие болып үлгердіңіз. Бірақ, әрине, егер мұны шынымен түсінсеңіз, бұл ақпаратты өзіңіз үшін одан да пайдалы түрде қолдана аласыз.
Қазір
Сонымен, оқуды бітірген кезде немесе одан бірнеше жыл өткен соң стартап бастауым мүмкін деп ойлайсыз делік. Қазір не істеуіңіз керек? Жұмысқа орналасу үшін де, магистратура/докторантура үшін де колледжде жүргенде дайындалудың жолдары бар. Егер оқуды бітірген соң жұмысқа тұрғыңыз келсе, жазғы жұмысты өзіңіз істегіңіз келетін жерлерден табуыңыз керек. Егер магистратураға барғыңыз келсе, бакалавриатта ғылыми жобалармен айналысқан көмектеседі. Ал стартаптар үшін бұған балама болатын не бар? Өз мүмкіндіктеріңізді барынша қалай ашық ұстай аласыз?
Студент кезіңізде істей алатын бір нәрсе — стартаптардың қалай жұмыс істейтінін үйрену. Өкінішке қарай, бұл оңай емес. Стартаптар туралы сабақтар беретін колледждер өте сирек, тіпті жоқтың қасы. Бизнес-мектептерде кәсіпкерлікке қатысты сабақтар болуы мүмкін, бірақ олар уақытты босқа кетіру болуы ықтимал. Бизнес-мектептер стартаптар туралы айтуды ұнатады, бірақ философиялық тұрғыдан олар спектрдің мүлдем қарама-қарсы шетінде орналасқан. Стартаптар туралы жазылған кітаптардың көбі де пайдасыз сияқты. Мен бірнешеуін қарап шықтым, ешқайсысы мәселенің мәнін дұрыс жеткізбейді. Көптеген салалардағы кітаптарды бұл тақырыпты тәжірибеден білетін адамдар жазады, ал стартаптарда ерекше бір мәселе бар: анықтама бойынша, табысты стартап негізін қалаушыларға ақша табу үшін кітап жазудың қажеті жоқ. Соның салдарынан бұл тақырыптағы кітаптардың көбін оны мүлдем түсінбейтін адамдар жазып шығады.
Сондықтан мен сабақтар мен кітаптарға күмәнмен қарар едім. Стартаптар туралы білудің ең жақсы жолы — олардың жұмысын іс жүзінде бақылау, дұрысы — солардың бірінде жұмыс істеу. Бакалавриатта оқып жүріп мұны қалай істеуге болады? Шамасы, артқы есіктен кіріп алу арқылы. Жай ғана олардың қасында көп уақыт өткізіп, бірте-бірте олар үшін бірдеңе істей бастаңыз. Стартаптардың көбі жұмысқа алу мәселесінде өте сақ болады (немесе болуы тиіс). Әрбір жаңа қызметкер қаржының жұмсалу қарқынын (burn rate) арттырады, ал бастапқы кездегі сәтсіз таңдаулардан кейін ес жию қиын. Алайда, стартаптарда көбінесе еркін атмосфера орнаған және әрқашан істелуі керек шаруа шаш-етектен болады. Егер сіз жай ғана олар үшін бірдеңе істей бастасаңыз, көбі сізді қуып жіберуге мұршасы болмайтындай қарбалас болып жатады. Осылайша сіз олардың сеніміне бірте-бірте кіріп, кейінірек оны ресми жұмысқа айналдыра аласыз, немесе айналдырмайсыз — өз қалауыңыз. Бұл барлық стартаптарда бірдей нәтиже бермеуі мүмкін, бірақ мен білетіндердің көбінде нәтиже берер еді.
Екіншіден, оқу орнының ең үлкен артықшылығын барынша пайдаланыңыз: серіктестердің (co-founders) көптігі. Айналаңыздағы адамдарға қарап, өзіңізден қайсысымен бірге жұмыс істегіңіз келетінін сұраңыз. Бұл сынақты қолданған кезде, күтпеген нәтижелерге тап болуыңыз мүмкін. Сіз көбінесе елемей келген жуас жігітті өзін мықты етіп көрсететін, бірақ мінезі соған сай тәкаппар адамнан артық көретініңізді байқауыңыз мүмкін. Мен сізге бір күні олар табысқа жетеді деп ойлап, өзіңізге ұнамайтын адамдарға жағымпаздануды ұсынып отырған жоқпын. Керісінше: сіз стартапты тек өзіңізге ұнайтын адаммен бастауыңыз керек, өйткені стартап достығыңызды үлкен сынға салады. Мен жай ғана мән-жайлар сізді кездейсоқ табыстырған кез келген адаммен емес, өзіңіз шынымен тәнті болатын адамдар туралы ойланып, солармен араласуыңыз керек деп айтып отырмын.
Тағы бір істей алатын нәрсеңіз — стартапта пайдалы болатын дағдыларды үйрену. Олар жұмысқа тұру үшін үйренетін дағдылардан өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, жұмыс табу туралы ойлану сізді жұмыс берушілер қалайды деп есептейтін Java және C++ сияқты бағдарламалау тілдерін үйренуге итермелейді. Ал егер стартап бастасаңыз, тілді өзіңіз таңдайсыз, сондықтан істі барынша нәтижелі істеуге қайсысы мүмкіндік беретінін ойлауыңыз керек. Егер осы өлшемді қолдансаңыз, оның орнына Ruby немесе Python тілдерін үйренуіңіз әбден мүмкін.
Бірақ стартап негізін қалаушы үшін ең маңызды дағды — бағдарламалау техникасы емес. Бұл — пайдаланушыларды түсіну және оларға қалаған нәрсесін қалай беру керектігін білу қабілеті. Мұны қайталап айтып жатқанымды білемін, өйткені бұл өте маңызды. Бұл — үйренуге болатын дағды, бірақ мұны әдет деп атаған дұрысырақ шығар. Бағдарламалық жасақтаманың пайдаланушылары бар деп ойлауды әдетке айналдырыңыз. Ол пайдаланушылар нені қалайды? Оларды не таңғалдыра алар еді?
Бұл әсіресе студенттер үшін өте құнды, өйткені көптеген колледждегі бағдарламалау сабақтарында пайдаланушылар ұғымы мүлдем жоқ. Колледжде бағдарламалауды оқыту тәсілі жазуды оның мақсаты аудиторияға бірдеңені жеткізу екенін айтпастан, тек грамматика ретінде оқытқанмен бірдей. Бақытымызға орай, бағдарламалық жасақтаманың аудиториясы енді бар болғаны бір http-сұраныс қашықтықта тұр. Сондықтан сабақтарыңыз үшін бағдарламалап қана қоймай, адамдар пайдалы деп табатын қандай да бір веб-сайт неге жасамасқа? Тым болмағанда бұл сізді пайдаланушылары бар бағдарламалық жасақтама жазуға үйретеді. Ал ең жақсы жағдайда, ол Yahoo мен Google үшін болғандай, жай ғана стартапқа дайындық емес, стартаптың өзіне айналуы мүмкін.
Ескертпелер
[1] Адамдардың өз ортасының сынына ұшырамау үшін балаларына тарихта не істегеніне қарағанда, тіпті өз балаларын қорғау ниетінің өзі әлсізірек сияқты. (Болашақта жабайылық ретінде бағаланатын нәрселерді біз әлі де жасап жатырмыз деп ойлаймын, бірақ өткендегі қатыгездіктер бізге анығырақ көрінеді.)
[2] Y Combinator қатысушыларды 3 айға көшіреді деп алаңдау да адамның стартап бастаудың қаншалықты қиын екенін жете бағаламайтынын аңғартады. Сізге бұдан әлдеқайда үлкен қолайсыздықтарға шыдауға тура келеді.
[3] Көптеген еңбек шарттарында компанияның қазіргі немесе ықтимал болашақ бизнесіне қатысты кез келген идея компанияға тиесілі екені көрсетілген. Көбінесе екінші тармақ кез келген ықтимал стартапты қамтуы мүмкін, ал инвестор немесе сатып алушы үшін кешенді сараптама (due diligence) жүргізетін кез келген адам ең нашар сценарийді болжайды.
Қауіпсіз болу үшін не (а) бұрынғы жұмысыңызда істеп жүргенде жазылған кодты пайдаланбаңыз, немесе (b) жұмыс берушіңізден қосымша жобаңыз үшін жазған кодыңызға ешқандай құқығы жоқ екендігі туралы жазбаша бас тартуын алыңыз. Көбі құнды қызметкерден айырылғанша (b) нұсқасына келіседі. Мұның теріс жағы — сіз оларға жобаңыздың нақты не істейтінін айтуға мәжбүр боласыз.
[4] Гешке мен Варнок Adobe-ны тек Xerox оларға мән бермегендіктен ғана құрды. Егер Xerox олардың жасаған дүниесін пайдаланғанда, олар PARC-тан ешқашан кетпес еді.
Осы мәтіннің жобаларын оқып шыққаны үшін Джессика Ливингстон мен Роберт Морриске, сондай-ақ сөз сөйлеуге шақырғаны үшін Джефф Арнольд пен SIPB-ге алғыс айтамын.
Осы эссеге пікір қалдырыңыз.