Сәйәси яҡтан урталыҡты тотоуҙың (уртасыл булыуҙың) ике асыҡ юлы бар: аңлы рәүештә һәм осраҡлы рәүештә. Аңлы рәүештә уртасылдар — һул һәм уң ҡараштарҙың сиктәре (экстремумдары) араһында урталағы позицияны махсус һайлаусы конъюнктурсылар. Ә осраҡлы уртасылдар уртала ҡала, сөнки улар һәр һорау буйынса үҙ аллы фекер йөрөтә, ә үтә уңдар һәм үтә һулдар бер тирә үк хаталана.
Аңлы һәм осраҡлы уртасылдарҙы фекерҙәренең таралыуы буйынса айырып була. Әгәр ниндәйҙер мәсьәлә буйынса үтә һулдарҙың ҡарашы 0, ә үтә уңдарҙың ҡарашы 100 тип алынһа, аңлы уртасылдың һәр һорау буйынса фекере яҡынса 50 буласаҡ. Ә осраҡлы уртасылдың фекерҙәре киң диапазон буйлап таралған булыр, әммә уртаса алғанда, аңлы уртасылдыҡы кеүек үк, яҡынса 50-гә тигеҙләнер.
Аңлы уртасылдар үтә һулдарға һәм үтә уңдарға оҡшаш, сөнки уларҙың ҡараштары, ниндәйҙер мәғәнәлә, үҙҙәренеке түгел. Һулмы ул, уңмы — идеологтың төп билдәһе — ҡараштарҙы күмәртәләп (тотошлай) ҡабул итеү. Һайлап алыу мөмкинлегегеҙ юҡ. Һалымдар тураһындағы фекерегеҙҙе енси мөнәсәбәттәргә булған ҡарашығыҙҙан сығып алдан әйтеп була. Һәм аңлы уртасылдар идеологтарға ҡапма-ҡаршы булып күренһә лә, уларҙың инаныстары (улар осрағында "позициялары" тигән һүҙ дөрөҫөрәк булыр ине) шулай уҡ күмәртәләп алына. Әгәр уртаса ҡараш уңға йәки һулға күсһә, аңлы уртасыл да уның менән бергә шылырға тейеш. Юғиһә ул уртасыл булыуҙан туҡтай.
Осраҡлы уртасылдар иһә үҙ яуаптарын ғына түгел, ә үҙ һорауҙарын да үҙҙәре һайлай. Һулдар ҙа, уңдар ҙа үтә мөһим тип һанаған һорауҙар уларҙы бөтөнләй ҡыҙыҡһындырмаҫҡа ла мөмкин. Шуға күрә осраҡлы уртасылдың сәйәси ҡарашын бары тик уны борсоған һорауҙар менән һулдар һәм уңдарҙы борсоған һорауҙарҙың киҫешкән урыны аша ғына баһалап була, ә был киҫелеш ҡайһы саҡта ифрат бәләкәй булыуы ихтимал.
"Беҙҙең менән булмаған — беҙгә ҡаршы" тип әйтеү ябай ғына манипулятив риторик алым түгел, ә йыш ҡына асыҡтан-асыҡ ялған.
Уртасылдарҙы, айырыуса сиктән тыш һулдар, ҡайһы саҡ ҡурҡаҡтар тип мыҫҡыллай. Әммә аңлы уртасылдарҙы ҡурҡаҡ тип атау дөрөҫ булыуы ихтимал булһа ла, асыҡтан-асыҡ осраҡлы уртасыл булыу барыһынан да нығыраҡ батырлыҡ талап итә, сөнки һеҙгә уңдан да, һулдан да һөжүм итәләр, һәм һеҙгә терәк булырлыҡ ҙур төркөмдөң ортодоксаль ағзаһы булыу уңайлылығы юҡ.
Мин белгән иң хайран ҡалырлыҡ кешеләрҙең барыһы ла тиерлек — осраҡлы уртасылдар. Әгәр мин бик күп профессиональ спортсыларҙы йәки шоу-бизнес вәкилдәрен белһәм, бәлки, был икенсерәк булыр ине. Үтә һул йәки үтә уң булыу һеҙҙең нисек тиҙ йүгереүегеҙгә йәки нисек яҡшы йырлауығыҙға йоғонто яһамай. Әммә идеялар менән эш иткән кеше уны яҡшы башҡарыу өсөн үҙ аллы фекер йөрөтөргә тейеш.
Дөрөҫөрәге, һеҙ үҙегеҙ шөғөлләнгән идеяларға ҡарата бәйһеҙ фекерле булырға тейешһегеҙ. Һеҙ үҙ сәйәсәтегеҙҙә һуҡыр доктринасы булып ҡала тороп та яҡшы математик булыуығыҙ мөмкин. XX быуатта бик күп бик аҡыллы кешеләр марксистар булған — бары тик марксизм ҡағылған өлкәләрҙә генә бер кем дә аҡыллы булмаған. Әммә үҙ эшегеҙҙә ҡулланған идеялар үҙ дәүерегеҙҙең сәйәсәте менән киҫешә икән, һеҙҙең ике генә юлығыҙ бар: йә осраҡлы уртасыл булыу, йә урта ҡул (ябай) булып ҡалыу.
Иҫкәрмәләр
[1] Теория яғынан ҡарағанда, бер яҡтың тулыһынса хаҡ, ә икенсе яҡтың тулыһынса хата булыуы ихтимал. Ысынында, идеологтар һәр ваҡыт шулай тип ышанырға тейеш. Әммә тарихи яҡтан был бик һирәк осраҡтарҙа ғына шулай булған.
[2] Ни өсөндөр үтә уңдар уртасылдарҙы мөртәт тип нәфрәтләнеү урынына уларға иғтибар итмәҫкә ынтыла. Ни өсөн икәнен аныҡ белмәйем. Бәлки, был үтә уңдарҙың үтә һулдарға ҡарағанда аҙыраҡ идеологик булыуын аңлаталыр. Йә булмаһа, улар үҙҙәренә нығыраҡ ышана, йә яҙмышҡа нығыраҡ буйһонған, йәки ябай ғына рәүештә ойошмағанлыҡтандыр. Белмәйем генә.
[3] Еретик (дөйөм ҡабул ителмәгән) ҡараштарға эйә булыу уларҙы асыҡтан-асыҡ белдерергә тейешһегеҙ тигәнде аңлатмай. Уларҙы белдермәһәгеҙ, бәлки, улар менән йәшәү еңелерәктер.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Остен Оллредҡа (Austen Allred), Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Патрик Коллисонға (Patrick Collison), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Амджад Масадҡа (Amjad Masad), Райан Петерсенға (Ryan Petersen) һәм Хардж Таггарға (Harj Taggar) рәхмәт белдерәм.