Сәяси яктан урта карашта булуның ике төрле юлы бар: аңлы рәвештә һәм очраклы рәвештә. Аңлы рәвештә урта карашта булучылар — уң һәм сул чикләр арасында махсус рәвештә урталыкны сайлаучы конъюнктурщиклар. Очраклы рәвештә урта карашта булучылар исә урталыкка уртача алганда эләгәләр, чөнки алар һәр сорау буенча үз фикерләрен үзләре формалаштыра, ә кырый уңнар һәм кырый суллар якынча тигез дәрәҗәдә ялгыша.
Аңлы рәвештә урта карашта булучыларны очраклылардан аларның карашларының таралышы буенча аерырга була. Әгәр нинди дә булса мәсьәлә буенча кырый суллар фикере 0, ә кырый уңнар фикере 100 дип алынса, аңлы урта карашлының һәр сорау буенча фикере 50 тирәсендә булачак. Шул ук вакытта очраклы урта карашлы кешенең карашлары киң диапазонга сибелгән булыр, ләкин аларның уртача кыйммәте, аңлы урта карашлыныкы кебек үк, якынча 50 тәшкил итәр.
Аңлы урта карашта торучылар кырый сулларга һәм кырый уңнарга охшаш, чөнки билгеле бер мәгънәдә аларның фикерләре үзләренеке түгел. Сул яки уң булуына карамастан, идеологның төп билгесе — фикерләрне күпләп, «пакетлап» үзләштерү. Син үзең теләгәнне генә сайлап ала алмыйсың. Салымнар турындагы карашыңны синең җенси мөнәсәбәтләргә карашыңнан чыгып алдан әйтеп була. Һәм аңлы урта карашлылар идеологларның капма-каршысы булып тоелса да, аларның ышанулары (гәрчә аларның очрагында «позицияләре» дигән сүз төгәлрәк булыр иде) шулай ук күпләп алынган. Әгәр медиана карашы уңга яки сулга күчсә, аңлы урта карашлы кеше дә аның белән бергә күчәргә тиеш. Югыйсә ул урта карашлы булудан туктый.
Очраклы урта карашлылар исә, киресенчә, үз җавапларын гына түгел, үз сорауларын да үзләре сайлый. Суллар да, уңнар да гаять мөһим дип санаган сораулар алар өчен бөтенләй кызык булмаска мөмкин. Шуңа күрә очраклы урта карашлының сәясәтен бары тик ул үзе кызыксынган сораулар белән суллар һәм уңнар кызыксынган сорауларның киселешеннән генә бәяләргә була, һәм бу киселеш кайвакыт юк дәрәҗәсендә кечкенә булырга мөмкин.
«Син безнең белән түгел икән, син безгә каршы» дип әйтү бары тик манипулятив риторик алым гына түгел, ә еш кына гади ялган да.
Урта карашлыларны кайвакыт куркаклар дип мыскыл итәләр, бигрәк тә моны кырый суллар ярата. Ләкин аңлы урта карашлыларны куркак дип атау дөрес булса да, ачыктан-ачык очраклы урта карашлы булу барыннан да зуррак батырлык таләп итә, чөнки сиңа уңнан да, сулдан да һөҗүм итәләр, һәм сине якларлык зур төркемнең ортодоксаль әгъзасы булу тынычлыгы да юк.
Мин белгән иң тәэсирле кешеләрнең барысы да диярлек — очраклы урта карашлылар. Әгәр мин күп кенә профессиональ спортчыларны яки тамаша бизнесы вәкилләрен белсәм, бәлки, башкача булыр иде. Кырый сул яки кырый уң булуың синең никадәр тиз йөгерүеңә яки никадәр яхшы җырлавыңа йогынты ясамый. Ләкин идеяләр белән эшләүче кеше, үз эшен яхшы башкару өчен, мөстәкыйль фикерле булырга тиеш.
Яисә, төгәлрәк әйткәндә, син үзең эшләгән идеяләр буенча мөстәкыйль фикерле булырга тиешсең. Сәясәттә син уйламыйча догматик булып, барыбер яхшы математик булып кала аласың. ХХ гасырда күп кенә бик акыллы кешеләр марксистлар иде — бары тик марксизм караган өлкәләрдә акыллы булган бер генә кеше дә юк иде. Ләкин эшеңдә кулланган идеяләр заманыңның сәясәте белән кисешсә, синең ике генә сайлавың бар: я очраклы урта карашлы булу, я уртакул булу.
Искәрмәләр
[1] Теориядә бер якның тулысынча хаклы, ә икенче якның тулысынча ялгыш булуы ихтимал. Чыннан да, идеологлар һәрвакыт нәкъ шулай дип ышанырга тиеш. Ләкин тарихта бу бик сирәк булган.
[2] Ниндидер сәбәпләр аркасында кырый уңнар урта карашлыларны хыянәтчеләр дип күрә алмауга караганда, игътибарсыз калдыруга омтыла. Моның сәбәбен төгәл белмим. Бәлки, бу кырый уңнарның кырый сулларга караганда азрак идеологик булуын аңлатадыр. Яисә бәлки алар үзләренә күбрәк ышана, яисә язмышка күбрәк буйсынган, яисә бары тик оешмаганрактыр. Мин бары тик белмим.
[3] Мәҗүси (еретик) карашларга ия булу аларны ачыктан-ачык белдерергә тиеш дигәнне аңлатмый. Аларны белдермәсәң, бәлки, бу фикерләрдә калу җиңелрәктер.
Мондагы караламаларны укып чыкканнары өчен Остен Оллредка, Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга, Амджад Масадка, Райан Петерсенга һәм Хардж Таггарга рәхмәт.